Digitized by the Internet Archive
in 2009 witin funding from
Ontario Council of University Libraries
http://www.archive.org/details/jahrbcherdesdeOOwait
Sa^rbüc^cr
bCT
Dcutfd)en Ö5efd)id)te.
Aitf ^OeranlalTung
deiner illojeftttt bcs fiöntgs oon ßQi)crn
herausgegeben
bei ber
fiöntgl. Aka^ßmiE öer lüiffßnrdjaftcn.
SSctlag oon 2)uncfer & ^umblot.
1885.
HO
3a(jrl)üt^cr
bed
I\tntfd)tn lleid)0
unter
^ötttg ^dnrtd) I.
dritte Auflage.
Auf t)eranla|Tung
deiner illojeftnt bes fiönigs uon 6ni)rrii
bitrd) bie l>i!lartfd|c Commirriott
bei ber
fiötrigL Äkaöemie bcr finilTfnrriiaften.
erlog öon J)uncfcr et ^umblot.
1885.
«tte 3le(^te öorbet)alten.
^116 bem Honuort }ut ^weiten Bearbeitung*
3n bem SBuc^, trclc^cö je^t ein .^rocitcS 3)lal auggegeben toirb,
ifl öon bem trag früher gcjc^riebcn tüenig fielen geblieben. C^nc
bafe idi lUnlafe gehabt ^ätte, bie '^luffafiung Don ber 9tegierung ßönig
^inric^ö unb ben 3uf^Qnben be§ Üteic^d unter i^m in irgenb »ejent»
liefen fünften ju oeränbem, unb o^ne bafe, tt)ie man ^ättc münjc^en
mögen, neueä Material ^ur (Srfcnntniö biejer 3cit Don cr^eblid^eT
SBebeutung aufgefunben tt)äre, ergab ftc^ bocf) bie ^öglic^feit, oicleä
ttollftänbiger unb rici^tiger ,^u ermitteln, alö eä früher gelingen
mochte. 35ie Veröffentlichung faft aücr ^icr in S3ctrad)t fommenben
CueHenlrerfc in ben Monumenta Gerraaniae historica, bie njieber=
^olte fritifc^e SBe^anblung ber bebeutenbercn Momente in ber @e=
fcfjic^tc biefer ^eriobe, mand^mal ou^ bie, toie ic^ urtl^eilcn mu§,
unbegrünbcten unb irre füf)renben SBe^auptungen , meiere laut ge«
Worben fmb, t)aben ju einer neuen Xur(l)arbeitung beö ®an,^en ^^uf»
forbcrung gegeben, bie nur ^ic unb ba in ben 3lnmerfungen unb
(5|curfcn einigeö üon bem eilten beibe'^alten lie^.
3n ber 2)arftellung ijahe icf) mic^ je^t nod) flrengct ald früher
an bie i^olo^t ber 3a^re gebunben, bie bei 2itel biefer Unternehmung
üerfpric^t. 5J?pf)r unb niet)r bin ic^ ,^u ber Ueber^eugung gefommen,
bafe für eine ^ilrbeit, njelc^e baö gon^c 3!)etail ber 33egebcn^eiten unter«
fuc^en unb feflftellen tviU, bied ivie bie einfacfjfle aiiä) bie ^toerfent-
fprccf)cnbfte ^orm ift: ^Hönncr njie l'eibni,^ unb 5)hirotori t)aben
ba l^orbilber gegeben, benen nat^^uftrcbcn niir au(^ je^t nidjt gering
achten mögen. 3!)abei nirb ed immer gefiattet fein, bad Xoa% ftc^ in
iold)cn 'Halmen nict)t fügt, namentlich bie 2?ctrad)tung ber inneren
i?crt)ältniffe, an angemeffcner Stelle ein^ufdjalten. ilüciter audgcfü^rt
VI SSoxtoott.
ijl gcrabc öot,^ug8tt)eifc biefer \Hbjd^nitt, unb ic^ glaube tjitx ein beut»
lic^ered SSilb üon ber ^tegierunq .Rönig ^einric^S gegeben ,^u '^aben,
alä früher biejc ober onbere 2)QtfteUungen gett)ä()rten.
2nit nic^t lüenigen ber neueren 6cf)riftfteUer, bie über bieje ^eit
ge^onbelt, befinbe id) mid) im 2Biberftrcit , unb ic^ ^obe geglaubt,
einer \'luSeinanberje^ung mit ben üerfc^iebenen ?lnfid^ten nic^t auä
bem äöege gelten ,^u bürfen. G§ jc^eint mir gu ber ^)(ufgabe biefer
^a^rbüc^er mit (^u gehören, bafe, tok ber Sn'^alt ber OueÜen,
ouc^ bie biäf)erige n)ifjenfct)aftlirf)e Bearbeitung berfelben, bie üerjd^ie=
benen i^erjuc^e, unb felbft bie nid)t gelungenen, gu einer (Sr!enntniS
beä Ginjelnen ober beä allgemeinen (S^arafterä ber ^fit ,^u gelangen,
üorgefüt)rt merben. ^d) ^offe, man tt)irb anerfennen, bafe, njo ict)
hjiber|pred)en mufete, ic^ immer nur bie ©Q(^e im '^luge gef)abt unb
anberer feitö bereitmilligft jeben Seitrag benu^t \)abe, ber ^ur i^bxi>t=
rung ber 3lrbeit bienen fonnte.
äöeggelaffen au§ ber erften Bearbeitung ift ber dycurä über bie
6ntfte^ung ber S)eutfd^en ^eri}ogtt)ümer, ba ber ©egcnftanb nod) ein=
ge^enber in ber ^^ortfe^ung ber 2)eutfc^en Berfafjungögefc^idjte ^u be=
^anbeln mar. ^ufeerbcm mufete bie Einleitung eine mefentlid^ anbere
toerben, ba biefe 3)arftellung ber 3eit -&einrid)ä früher eine Steige
unter fid) ^ujammen^dngenber \)lrbeiten über bie @efd)ic^te ber Könige
ouö bem ©äc^fifd)en ^aufe eröffnen foEtc, je^t bagegen einem gröBe=
Ten ©an^en eingefügt ift, bae ben ^ian, ber bamalö für eine einzelne
^eriobe gefaxt mar, in meitem Umfang für bie 3)eutfc^e ©efc^ic^te
überhaupt burc^^ufü^ren beftimmt ift.
©ötttngen, 7. September 1863.
Vonuort utr britten AuflaGe.
.g)cute finb eö fünfgig Sa'^te, jeit bie berliner p^ilojopi^i|c^e 5«=
cultot meiner Bearbeitung ber ©ejc^tc^te |)einrid) I. i^ren ^keiö er=
t^eilte. ^d) i^abt ntt^t crtDorten fönncn, ba§ es mir öcrgönnt fein
würbe, fie jc^t jum britten ÜJ?qI öffentlich öorjulegen. 35a eö ba^u
gcfommen, \)abc irf) eö ni^t für meine XHufgabc gehalten, nod) ein»
mal ein neued fSuS) ju fc^rcibcn, aber mo^l aüeä einzelne genau ju
prüfen unb mit bcn ^ülfSmitteln , bie je^t ^u geböte fielen, unter
bencn Sitfelä Diplomata ben erftcn 5pia^ einnehmen, ,^u üerbeffern.
'^Im meiften ßrnjeiterungen ^aben bie Srcurfe ert)altcn, bcren 3a^I
auc^ bnburc^ Derme^rt roorben ift, bafe bie ^a^Ireic^cn ''Jioten Derfür,jt
finb, in it)nen namentlich aüeä auägefc^ieben unb bort^in oermicfen ift,
moö fid) auf fpätere Gntfteüungen unb ßrbic^tungen be^ie^t. ilDaren
bicfe meift ba^u beftimmt, baä xHnbenfen beö 5?önigö ^u Dcr^errlic^en,
fo ^aben fie boc^ baö ma^re Süb feiner ^Perfönlic^feit unb 9{egicrung
t)ielfac^ fo umfüllt, bafe, menn bie Äritif ftc abftreifte, jeneä nun ^u=
gleich Derbunfclt unb entftellt marb. 'Jluc^ bagegen galt eö lißiberfpruc^
^u ergeben unb fo nic^t blofe eine ber an^ic^cnbften 5|Jcrfönlici)fciten,
fonbern eine ber mitfjtigften 4-^erioben Xeutfct)er @cfc^ict)te inö rechte
Vic^t ^u fe^n. 'tUiöge biefcr 'Jlufgabe baä Suc^ auc^ ferner entfprec^en
unb fict) fortmä^renb bed iöeifaüä bed ocrcI)rtcn Se^rerö erfreuen, ber
einft bie 5iufgabe ftellte, bad gemcinfame Unternehmen ber ^af)x*
büc^er ind ^eben rief unb jc^t biefcr S^^ ffl^f^ ffine 5trbeit iju»
gcmanbt t^atl
3nbem ic^ bad feltene @lücf i}ahc, i^m noc^ einmal biefen Banb
übeneic^en ^u fönnen, bürfen auc^ bie SBorte nic^t fel)len, mit benen
er ,^uerfl biefc 3a^rbüc^er einführte.
SJerlin, 3. Vluguft 18bö.
<». Vlaitt.
5ltt0 ber Vorrcbt }\iv erften Btarbcituitö,
dine jcbc 6c^rift, nid^t attein i^r 2öcrtl^ unb i^rc Scbcutung,
fonbem in gettiffem Sinne i^t 2)afein felbft, Bexut)t auf bem 2}er»
"^ältitiS jilT>ifcf)en ©ubject unb Cbject, ,^njifd)en bem S^erfafjet unb
feinem ©egenftonb. SGPie alle Sbdtit jule^t bie ^lufgabe ^oben ttirb
bie§ Sßerl^Qltnife gut "Jlnft^auung ^u bringen, fo jinb in ber 9tegct
jc^on bie Sßorreben beftimmt eö anjubeuten, bitect ober inbirect au?=
jujprec^en.
S^nbcm id^ eine ?(rbeit in boö ^Publicum einführe, bie üon
mel^reren jungen ^Jlönnern '^auptfärfjlic^ auf meine S5eranlaffung
unternommen morben ift, t)Qbe icf) moljl bie S5erpflic^tung fotoo^t öon
bem einen ol8 Don bem anbcren, fomol^l öon bem ©egenftanb oI§
öon ben S^erfoffern ein Söort Dorauä^ufd^idEen.
Sfebermann toeifi, tüäre e§ oud^ nur burdf) ben ^Refecatolog, wie
üiel in unferer S)eutfd^en @efd^idt)te gearbeitet mirb. Stüe 23iblio=
tt)e!en unb 5Irct)ioe merben burd)fud^t, nid)t aüein neue Urfunben in
großer ^ai^l, fonbem aurf) bann unb mann neue Duellen f et) riften ju
Sage geförbert: eine allgemeine fritifrfje ©ammlung ber 2)en!male
unferer ©efd^id^te ift in ©ebeifjen unb 5ortfdt)reiten : eine 5Jlenge ein=
gclner Unterfuc^ungen über mel^r ober minber mic^tige f^^^agen finb
in @ang gebracht; oornel^mlic^ ^at biefe 2:§ätigfeit, miemot)! ,^unäc^ft
burrf) bie allgemein oaterlönbifd^en Senben^en ber f^reit)eit«!riege an=
geregt, bod) öermöge einer befonberen 6igcnt^ümlid)!eit be§ 2)eutfd^en
Söcfenö eine 9tic^tung auf bad Socale unb 5j3rot)in^teI(e gemonnen:
aUentfialben ^aben ft^ Vereine für bie (Srforfc^ung ber ®efct)id^te unb
ber 'Jlltert^ümer einzelner Sanbf^aften gebilbet, mo ftc über ungemeine
^äfte gebieten; baS Stubium ber 2)eutfd}en Sprache unb Sitcrotur,
Sottebe jut etflen ^ratbeitung. IX
baö crfl feit Äur^cnt eine tüiffenfc^aftliti)e ©runblage empfangen, bilbct
ein belebenbes unb in allen 9tid)tungen förbernbeö (Slement; fo 9c=
fc^iet)t eö, bafj ber biird) bie Semü^ungen früherer (Spod^en ,^ufammen=
gebrachte Stoff ficf) täglich oerme^rt.
S^a ift eö nun, roie man mir gern ,^ugeben mirb, notl^njenbig
öon ^fit ju 3fit ftiUe ,]u ftct)n unb menn nid)t bae ©an^e — »aö
,eine beinal)e übermenfdjlic^e ?Iuöbauer unb Slnftrengung erfoibern
iDÜrbe bod) eine ober bie anbere ^^^seriobe mit frifd)em (fifer ^u
reoibircn, i^re @efd)id)te in iebcm i^rer 5)bmente nac^ ben neu auf=
gefunbenen ßrgebniffen ober nad) bem ©tanbpunfte, auf ben unä bie
l^cutige ^orfc^ung [teilt, umzuarbeiten.
33or allen anberen ift aber oI)ne ^meifel ber Zeitraum unferer
alten .ffönige unb Äaifcr auö bem Säc^fifd^en .^aufe einer fold^en
2)urd)arbeitung bebürftig. Gine (5pod}e meiere für bie 39ilbung unb
Söcllftellung beö 2)eutfc^en 9teid)eS eine unermeBlid)e S3ebeutung f)at.
3Der !ann in 9iorbbeutfd)Ianb mo^nen, ton fann nur ben ^ai] he=
reifen Dt)ne bei jebem Schritte an bie« mäd^tige ®efd)Iec^t erinnert
3U njerben ? 5Iber grofeent^eilö ift bemfelben au^ bie iVreinigung
aller 2)eutfc^en Stämme ju (^incm 9ieid)C unb beffen i>erbinbung
mit !3talien zu,5ufd)reiben. i^üt unö 5iorbbeutfc^e fällt an biefer
©teile baö locale ein^eimifc^e ^ntereffe mit einem allgemein 2)eutfd^en,
ja ttjeIt^iftorifd)en unmittelbar ,^ufammcn. S)ennod) ift biefe Spod^e
loeber früfjer tjon ben 9leid)ö^iftorifern nod) auc^ in neuerer ^^it
einer abgefonberten , fie ^ufammenfaffenben 33earbeitung gemürbigt
morben.
©omie man aber an ein fold^ed 2Ber! get)t, fo ^eigt fid) auc^,
wie fd)tt)er eä ift. 58on ben allgemeinen ©eftc^töpunften unb 3ibeen,
bie bem i^Ui\]e feinen inneren eintrieb geben, mirb man fe^r balb
auf bie fpecicllften, gerabe I)eraud ^u fagen, trodenften Unterführungen
tjermiefcn. Ueber Ctto ben ®rof}cn finb mir tt)ot)l öon aufmertfamen
unb iäl)igen ^'^eitgen offen mit einiger 'Jluöfürrlid)feit unb 3ul)crläffig=
teit unterrid)tet, obgleich auc^ ba nod) unenblid) Diel ^u unterfud}en
bleibt; aber nid}t allein über ben Saler, fonbern auc^ über ben
So^n unb ben Cvn!cl biefeä .ftaiferö unb i^re ^^eit finben mir tro^
fo öicl emfigcr *Jiad)forfc^ungen nur fragmenta rif d)c ''Jiad)ridl)ten , an
fid) felbft bürftig unb uon ^rceifelt)aftem Sl^crtl), überbieö lürlcnl)aft,
abgcriffcn unb unter cinanbcr in Ul^bcrfprud). (yö märe un^^ulöffig
unb unfrud)tbar, yjad)ricrten biefer ?ht o^nc liücitcred ,^u atigemeinen
Pombinationen ^u bcnuljen. ^üxi erf^e ift unftrcitig eine fritifd)
bollluuc /(Ufommniftrllung berfclbcn, eine fnrtlniitrnbt' Sid)tiing beö
X äJonebe jur etften Söearbeitung.
Ucberlicfcrten ^u unterncl^mcn. ^ü^tt eine folc^c oud) nic^t überall,
ja öielleid)! jeltener alg man glauben folltc, ^u unbe^jtüeifelten 6r9cb=
nifjcn, jo ift eö bod^ jc^on ein ©elüinn biefi ,]u erfa()ven, ju je^cn
toic tücit unjcre Äcnntntfe reid^t unb njteöiel unö bod^ eigentlid^ un=
befannt ift. ^BicIIeid^t tüirb und eine glüftlid)e (SntbedEung einmal
uncrluartet tpeiter bringen. \Huf jeben ^atl tann eine allgemeine ^iln=
fid^t über bie 2Birffam!eit biejcr ^fürften nur ouf einet genauen @r»
grünbung ber ein,^elnen 5Iiomente berufen.
Sben bieje (Srgrünbung unb 3!)urcl)forjc^ung ift cg nun toaö toir
l^icr bcabfic^tigen. 5)3erfönlic^ gefaxt unb jubjectit) l^at biefe Unter»
nefimen folgenben Urfpning.
Gin llnit)erfitötglef)Ter ttjirb je^r balb gehja'^r, ba^ er gtrei üer=
fd^iebene ßlafjen Don ^ui^örern üor fid) l)ai : 6old^e, bie fid^ ju ifjtcr
Silbung ober um ifjrer Üinftigen Saufbafjn tt)illcn bie 3Bifjenjrf)aft
im allgemeinen anzueignen, fi(^ barin ^u befeftigen fu^en, unb 'Jln=
bete, toeldje 5lcigung l^aben unb Seruf in fid) füllen an ber ^oxU
bilbung ber 2Biffen|rf)aft einmal felber f^ötigen '^Int^eil ,^u nehmen.
2)ie 5ßorlefungen nun fönnen, bünft mid^, fe^r roo^l für 33eibe 3U=
gleich eingerichtet jein. ?lurf) ben (Srften ift eö nü^lid) oon bem lHp|ja=
rat ber ®elef)r|am!cit , ber erforfc^cnben 2^ätigfeit einen SSegriff gu
bcfommen; für bie ^^ttjeiten ift eö not^tt)enbig bie jtotalitöt i^tet
S)i8ciplin einmal ^u überfdt)auen, um fid) nid^t t)on oorn t)erein in
bem detail einzelner Unterjud^ungen gu oerlieren: Reiben fann c§
nid^t anberS aU förberlid) toerben, fei eä bie folgerichtige Sntmide=
lung beä ®ebanfen§ ober bie innerlicf) jufammen^ängenbe 2)arftel=
lung ber 2:t)atjad^en , bie fidf) üor il^ren 3tugen tjoll^ie^cn foll, auf=
mer!fam gu begleiten. 3febod) reidtjen bie 35orlejungen nid^t öotl«
fommen auö. ^amentlid) für bie ^nieitc, fo oiel minber zal)lreicl)e
Gloffe ift nod^ eine naivere ßinfü^rung in bie eigentlich geleierte ^eik,
"Anleitung ,]u eigener 2^ätig!eit münfc^enStoürbig, mie man benn aud^
feit geraumer 3^^* ^olb in ben «Seminarien unter öffentlidjer lHuto=
rität, balb au8 perfönlid^em eintrieb in freien Hebungen Ijicrauf 95e=
bad^t genommen l^at.
"Hud) mir l^at eä feit bem SSeginn meiner UniDcrfitätött)ir!fam!eit
Vergnügen gemad^t ^iftorifc^e Uebungen an^uftellen. 5Re]^r al8 cin=
mal l^atte id^ ba^ ©lud junge 5)]änner oon latent unb ßifer baran
5lnt^eil nehmen ,^u fel)en. 5lllmäl)lig giengen 3lrbeiten ein, toelc^e
felbft nic^t o'^ne eine gemiffe Sebeutung für bie ©ele^rfamfeit tooren,
f^mierige ^punfte auf eine neue 2öeife beleud)teten, unb inbem fie bie
biäl^erige ßenntnifj crtoeiterten , tt)ot)l nicf)t untoürbig genjefen tüären
Sortcbe jnt erftfn ^Bearbeitung. XI
bcm gelehrten ^Publicum öorgclegt ^u tücrbcn. ^fboci^ fonntc id^ mid^
nic^t ent|d)lief5en, ,^ur |)crQuögQbe ^crftreuter ^lujjä^c mit^un)ir!cn.
2)eT C^fjigei^, ber fid^ mit einer erften ©cf)rift, mit bem Eintritt in
bie litcrorifc^e Weit Derbinbet, mufe auf einen roürbigen unb bebeu=
tenbcn ©egenftonb gerid)tet njerben. ?luc^ jc^ien eS mir ratf))Qmer
bie gemeinjdjaftlictjc :^enrbeitung eineö grcBeren äöerteö, njoburd) ^u»
gleich etroaö 2öetcntlid)eö geleiftet, »ic toix S)eutfcf)e unö auöbrücten,
tjielleidjt eine Surfe Quögefiitlt mürbe, ,^u ueranlotfen, qIö nur etna
eine ^^robc unjercr 2^Qtigfeit ju geben, moran ber 3Öelt roenig liegen
fonntc. 6S tarn nur barauf an, einen geeigneten ©toff ,^u finben,
an meldjcm fid) ^ugleid) TOef)rere in freier S3erbinbung oerfuc^en
fönntcn. 'hudj ein fold)er bot fic^ unö gleic^fom oon felbft bar.
2)ic p^ilofop^ifd)e ^cultät ber Unioerfttät 33erlin fteüte im
3a^re 1S34 auf meine Ü^eranlaffung eine ^iftorifc^e !:t^reiäfrage über
ba^ Scbcn unb bie Jfjaten 5?öiiig ^einric^ä I. ^JJietjrere ^JJiitgtieber
unfercr ©efellfc^aft beroarbcn fic^ barum. ßinem oon i^nen roarb
ber ^Heiö ^u 2f)eil, boc^ auc^ unter ben übrigen XHrbeiten gab cö
fe^r anerfenncnämert^c : eine anbere erhielt baä 'Jlccejftt. 3m @an^cn
fielen biefc 2?crfud)e über (Srmarten gut auä.
hierauf madjte idf nun ben oorgerürfteren 5liitgliebcrn ber ®e=
fcUfc^aft, bie fd)on na^e boran rcarcn bie Unioerfüät ^u oerlaffen
unb biefe feitbem beinahe fammtUd) getrau ^aben, bie fid) aud) he^
rcitö entmebcr an ber ^preiöfrage felbft ober boc^ an oermanbten
Stoffen oerfudjt Ratten, ben 2.>orfd)lag i^ren i^Ui^ nic^t langer ju
,^erftreuen, fonbern eine gemeinfd)ajtlic^e 33earbeitung beä ©äc^fifc^cn
3eitraumö ^u unternehmen, ^err 3öaitj, bem ber 5preiö jucrfannt
Würben, moüte feine 6d)rift über ^einric^ I. ,^u bem ßnbe 2)eutfc^
umarbeiten; oon ben Uebrigcn übernat)m ein ^eber bie Bearbeitung
Giner Olegierung. ^iur bie Wefd)ic^tc Cttod bed ©rofeen fanben mir
^u umfaffenb, alö bafj fte ßincm allein ^ätte anoertraut mcrben
fönnen ; fie roarb nac^ ben ^mei 'l^eriobcn in bie |*ie ,^crfäüt, oor unb
nadi bcm erften italicnifc^cn ;^uq,e, gloei Bearbeitern aufgetragen.
Ginige Unfälle unb 2öibern)ärtigfeiten gab eö aud) ()icr, bod) famen
mir boTÜbcr ^imoeg. Dann mürbe mut^ig an baö ilBerf gegangen;
oÜc ?trbeiten mürben roe(i)fclfeitigcr 3!)urc^|lf^t unb Beurteilung
unterworfen; mcnigfteud fo üiel barf id) ücrfic^em, bafe cö an öifct
unb Jleib nid)t gefct)lt ^at.
Unfcrc ?lbft(^t fonntc nun aber nic^t fein eine eigcntli^ ®e»
fd)i(^te biefcö ;^eitraumd \n Stanbe ^u bringen. 3!)ie Befdiaffen^it
ber Cufllon niod)t Mr»Y mic gcfagt, an unb für fic^ aufjcrorbcntlic^
XII JBottebc jut ctflen SBeotbeitung.
frf)n)icrig; unmöglich aber tüäre eö für jcd^S junge 9Jläiincr, ^irar
tton glcirf)cm SBeftrcben, ober bod^ üon tierfc()iebenartigem föeift. 2Bir
f)Qben baf)er bicjen XUnfpruc^ aud) gleid) auf bem litcl Derinieben.
Unfete Vlbfic^t gct)t lebiglid) auf jene fvilifd)e 2)ut(!^arbeitung unb
©i(f)tung ber üor^anbenen ^Ind^rid^ten, ble, roie bcrül^rt, f)ier o^neijin
baö ,pinä(^ft ^iot^tüenbige ift, auf bie geftfteüuug ber l^atfacl)en
nad) i^tcr rf)ronoIogifc^en t^olge. 6ine fold^e liefe fic^ aud) buxc^
S3erfc^iebcne erreichen.
3c^ braudie faum auöbtüdlic^ ju oerfic^ern, ba e§ bie 'Jlrbciten
felbft geigen tüerben, ba§ fie mit öoUfommener ©elbftänbigteit öer=
fafet ftnb. ^d^ bin nic^t gefonnen, alle Behauptungen ober gar aUe
Urtf)eile, bie barin 'ooxtommm, ju unterfc^reiben : aber ebenfo entfernt
bin id^ aud^, mir baö £ob an^umafeen, bog bie Sßerfaffer öerbienen
möchten. Seber Seigrer n^eife, bafe baä SSefte roaä er leiftet bod^ nur
in einem inbirecten Ginfluffe befielet , bei bem ein glücflict)eg 9iatureü
unb eine eigent^ümlid)e H)iffenfd)aftlic^e 9tid)tung ben freieften ©piet=
roum befjalten.
30. 9ioobr. 1836.
£. Hanke.
J tt I) a 1 1.
Ccite
^tttrettttttc).
tas Ttütydit «eirti öor pfinridi 1 1—4
^ic Curllfn für Die (^cidiidjtc ipcinridjö 5—8
Ocinridi tior Dtr (rriirtiung pm Adnid 9—33
£ec ©toBOütet l'iubolf 9. 10. 2er 2Jater Ctto 10—12. ^ein-
rit^ä Jiugfnb 13. 14. Vermählungen 15—18. ^einrit^* ^iac^folfie
aU ^erjog 19. 3tt)ifi mit St. Äonrab 19—25. 31—33. 2lngeblid^e
SSerbinbung mit St. Staxl öon granfreic^ 25—29. 6oncil 3u ?llt-
^im 29—31. St. Äonrab« lob 33.
919 :^-47
^finric^S 9iacftfolge im 9teic^ 34— 4u. 3lnfänge bcr ^Regierung 41.
42. Unterteetfung ^. '.öurc^arbä öon 'Älamannien 42—46. i^f
jie^ungen ju St. Staxl oon ^ranfreic^ unb ^. Silelbred^t t)on
Sot^ringen 46. 47.
920 48-51
l'ot^ringifc^e ^ngflegentjeiten, Streit um bai ^iitttüm lungern (Sfit^
tid)) 48. 49. e^infon St. Staxli in ben (&l\a% unb »tjeinfranfen 49.
50. VerVimmluug ju Seel^eim 50. 51.
921 52-63
üntertoerfung ^. »rnulf« Don Jöaiern 52-58. 5Cer lungetnfdje löiÄ«
t^umöftreit 5*^. Süertrag ju JBonn jtoi|(^nt St. ^einric^ unb St.
Staxl 59— 6.S.
922 04-68
SJjnobf ju Goblenj 64. 65. ermerbung ber ^. l'on^e öon St. *JJubolf
Don 5<urgunb 66. 67. ^. ?lmulf öon SBaiern gegen iPotjmen 67.
68. l'ot^ringiWje ^änbel: Äotberl gegen St. Staxl 6^.
XIV 3nt)Qlt.
Seite
923 69-74
^ftnrid)« «nt^eil an ben Äätnpfen in Oftanftetc^ U9— 72. Unter=
ttjerfunfl einti Ziieili öon üot^tingen 73. 74.
9Ä4 75- 79
a5Je(ft|eI in JBeje^ung öon 2)i3tl)ümetn 75. ©infaß ber Ungarn 76
-78. 3nnere Äämpfe in Sot^ringen 78. 79.
925 80— 83
SBottftänbige Untettoerfung Sof^ringenS 80—88.
926 84-91
Job ^. iJutd^atb^ 84. (Sinfafl ber Ungarn in ^Ilamannicn unb
öott)ringen 85—89. SReic^Sticrjammtung ju ilöormS y9— 91.
innere fJcrDättnifire 92—115
anläge befefligter Orte 92—97. görberung ftäbtijc^en Seben? 97
—100. Serfügungen im .^eernjcfen 100 -102. ©renatiert^eibi:
gung 103—104. ©teßung ber .gjerjoge 104. 105. Cb iPfalj-
grafen 106. SBijd^öfc unb geifllid^e Stifter. 107. 108. erafanjler
unb ßanjler 109. Äitc^en^ unb 9ieici)§Derfamnilungen 109. 2;ie
Äonrabiner 110. .^einric^S ©teüung -jU Sac^fen 110. 111. 2:ie
3leid^§regierung überhaupt 111-113. ^^erjönlic^e eigenfc^aften
bed ffbnigg 1113. 2)ie ßema^lin ^a!)tpbe 113rll4. jtinber
114. 115,
92T 116-119
Sot^ringif^e unb anbere a3ert)ältniffe 116 - 118. 9letd)§üerjamm«
lung ^ü SHaina 118. 119.
928 120—124
Sottiringif^e 2ingelegent)eitcu 120. 121. iüermätilung fQ. ©ifelbred^t«
mit ^einric^ä lod^tcr ©erberga 121. 122. itriege mit ben
Slaöen: Unterttjerfung ber |)eüeller unb 3:alemincier 122—124.
929 125-137
Unterrterfung SQBenjelä öon 5Böt)men 125, 126. Slügemeine Gr^ebung
unb S^eftegung ber ©lauen 127—130. Jöefjanblung ber 3lat)en
131—133. 33ermäl)lung oon ^einric^g ©of)n Otto 133—135.
S)er jüngere So^n 93runo nad^ Utrecht 135. @^nobe ju 3;uig=
bürg 136. Sot^ringifc^e gfel)ben, lob Si. Äarlä Don Oftanfreic^
137.
030 138—140
^einric^ in Sronfen 138. 139. Sott)ringifd^e ^önbel 139. 140.
3nljalt. XV
Seilt
•>31 141-143
^finrit^ ui *>.'otl)rin9en 141. Söefct)tung eine« Surften bet 3lbo=
btitcn 142. iöiic^ofötoedifel 143.
932 144—149
Untetteerfung bet Soufi^et unb "Diil^ienet 144. 145. C^nobe jju
CStfurt 145—148. S^noben ju JHcgen^burg unb I'ingelfing 148.
149. ler aSeftfronfe Heribert ju -i^eintic^ 149.
933 1.50-1.58
Äompf mit ben Ungotn 150—158. ^eintic^ in gfranffurt 158.
934 159-164
Söefiegung bet 'S^äntn 159—162. .^etfteflung bet Watt on bet
6c^lei 162. Unterloetfung bet Sucranet 163. Dicfotmation Don
Wlöftetn 163. 164. l'ot^tingijcftc Angelegenheiten 164.
935 165—171
^einrtd) in SÜJeflfalen 165. etjbifc^of Unni öon Hamburg 165.
3ujammenfunft mit it. 9iubolf üon gfianfteic^ 166. ^. Mtiiulf
in 3tQlien 167. .£»einric^3 3lbfic^t nac^ JRom ju jiefjen 167— 17C.
©eine ©tftanfung 171.
936 172-175
^etlommlung ju (Stfutt; SBettjanblung übet bie «Rad^folge 172. 178.
^eintit^* le^te ^anblungen 173. lob 174. 175.
(ttcntft,
1. Uebct bie ^erfunft unb bie ^Beübungen be« Subotfingifc^en
©ejt^ledjt* 179—189
2. Hebet bie öt^ebung Ä. Äonrob 1 190—194
8. nebet bo« lobeäiatji ^. Cttoö 195. 196
4. Hebet ben öegenftonb be* Streit« itoijc^en St. Äonrab unb ^.
^einricft 197—200
5. liebet bie 3eit oon Ä. Äonrob I. lob 201. 202
6. Ueber bie ^eit ber (hl)ebiing Si. ^peinrictjd 203—205
7. Ueber angeblidjeiUermonbtfdjaft unb ^Jiad^fommenjc^aft^einric^d 206—208
8. t)et iiBeiname Auceps (iUogler, ^i^'^f^) unb bie baiauf betu«
benben Gtjdblungen fpatetet 9lntoten. — ?lnbete i^einamen . 209—214
9. ©pdtete 91 uffof jungen öon bet l^rtjehung unb .£>etrfdjoft .Ciein«
rieb« 215. 216
10. Xie 'flblebnung bet Salbung unb Jttinung in bet ^luffoflung
aiteter unb neuerer Scbriftfteaer 217—221
11. lie 6tcUung (Jberljflrbd in Aranfen unb Uotbringen .... 222-224
XVI 3n^alt.
Seite
12. Die fpäteten (Stjäfjlungen übet |). «rnulf bon JBoietn . . . 225-228
13. Die ©tlDetbung Uotbtinflen^ in ber DorftcHung be3 3locuubuS 229. 230
14. Die ©töbtegrünbungen Sl. ^i'mxid)i 281—237
15. Die angeblidie ©ntbecfung bet WctaQe im .g)orjiUnter Ä. .£)eintid^ 23H. 239
16. Uebet bie Stellung beö ©rafen Siegfrieb unb bie angeblidie Qx--
ric^tung tion Warfgratfd^aften unter fl. .^einrtc^ 240. 241
17. Die ?Infänge ber aJlarf Defterreic^ unb ber angebliche 5/tatfgtQf
SRübiger uon ^ßec^larn 243—247
18. a. ^einrid^g Urfunben nad^ ^Jrooinjen georbnct 248. 249
19. ©agenl)afte 9tad^rid^ten über 33ejiet)ungen Ä. ^einrid^^ };u. Sö^»
murinen prften 250. 251
20. ^Ingeblid^e fird^lid^e @inrid^tungen unter St. ^einric^ .... 2-52
21. Ueber SRiabe alä Ort ber Ungarn?c^la^t im 3- 933 . . . . 253. 254
22. Die späteren (Srjd^tungen unb (Srbid^tungen öon bem Ungarn^
friegc Ä. ^einrid^S 255—272
23. Der flrieg Ä. ^einrid^§ gegen bie Dönen 273—276
24. Die Deut^döe 5Jlart an ber ©c^lei 277—281
25. Die eingaben über ben Zob Ä. ^einridt)8 282
ntqirttx 283-294
5)aS ^cutfc^e 9tei^, beffen ^tntünge barauf jurücfgcljen, tta^i
bie ^erbüiier J^eidinj üou bem großen gränfifc^en Wid) bem einen
ber eö^ne ßaijer Ciibroig» bie 2)ic^rjQ^I ber X-eutfc^en Sanbc uub
tüeientüc^ nur ^eutfc^e Sanbc juroic§, l)at einer geroiffen ^e\t beburft,
um \\d) ju befestigen unb um biejenigen Crbnungen ju entnjicfeln, bie
feiner ßiM'flnimenfeliung unb bem 58ebürfni§ [taatlic^en 2eben§ feiner
^Ingef)örigen entfprac^en. 3'" Anfang aber nur ein "l[)eil be§ ^rän=
tifc^eu 9teicf)§, abhängig üon ben i^erl)ältniffen bc§ .^'Jerrfc^er» unb
feine» :^aufe§ unb baburrf) einmal einer roeiteren Sl^eilung unb fpäter
ber ilLMeberbereinignng mit ben weftüc^en liRomanifc^en Sanben anb mit
Stauen unterioorfen, t)at e» erft feit Arnulf» ßr^ebung fefteren iöeftanb
geraonnen. ^ann, in ber ^nt nad) ^Irnulf, tritt ba» Streben t)eröDr,
onc^ noc^ anbcrc formen ber 35erfaffung jur ©eltung ju bringen, al§
bie loaren me(c()c 5?arl ber ©rofee feinen 9tacf)foIgern I)interlaffen.
2öie aber im ftnatlic^en 2ebm ein D?eue§ fic^ nic^t leicht o^ne firmere
kämpfe burd))e^t, roie atte Uebcrgänge mit inneren Unruf)en unb
nteift jugleid) mit Sd)mä(f)e nai^ außen Derbunben \\\ fein pflegen, fo
ift tai in öoDem liküe I)ier ber ^a\l gemefen. Sluflöfung unb S3er=
|atl ber alten Crbnungen, 3^oiefpalt unb ^aber ber einjefnen ©e»
loalten treten, •\umal unter bem fc^roac^en unmünbigen 5linbe, baS
■Jlrnulf^ ^iac^folv^er roarb, in greller 3öeifc ^erbor. ^a roar man
<md) ben feinblic^en ^Jiad^barn nic^t geioac^fen : bie '5)änen überfct)ritten
bie alten Oken^en be§ i)tei(^>3; bie Stauen achteten ber Untermerfung
nid)t, ,vi ber fie -Qarl gebracht; ein neuer '^e'm'b , bie Ungarn ober
*!D?agi)aren , ift an ben füböftlic^en (^renjen erfc^ienen unb fuc^te üon
i)ier au3 ba§ loeftlic^c Guropa, junäc^ft ba§ ^eutfd)e 2anb, mit Der«
I)eerenben Streif.^ügen ()eim.
iJer Söeftnnb be§ Dleic^§ fetbft ift auc^ in biefer ^t'ii nic^t er»
j(I)iittcrt lüorben. 'Diac^ Srnulf, bem unetjelic^en .Karolinger, ben bie
Teutfc^en Stämme an bie Stelle be3 unfähigen .^arl III. gefejit
l)atten , ift fogar ber uumünbigc SoI)n al3 .^iönig anerfannt, nadi)
ihm, M feine OHieber be» .Qarolingifc^em ."paufe« auf l^eutfc^em 53oben
lebten, ber ^lngefel)enfte an^ bem Stamm ber Jranfen auc^ bon ben
Sacf)fen. 23aiern unb 'Jllamannen j^um .Qönig erl)oben; bagcgen finb
2 gtnlettung.
bic Sot^aringicr, b. I). bie 53eioo()ner ber ^tänfif^en Sanbe am linfen
9tf|einufer unb einjelner benachbarter ©triebe, bie frü()er unb mieber
unter Arnulfs ©o^n 3öentil)ul(i^ ein jetbitänbigeS 9iei^ gebilbet,
unter bie ^crrfi^aft be§ 2Be[tf raufen Äarl getreten, welche i()neu unb
ben unter i^nen cmporfomtnenben ©rofeen beffer bie angestrebte <2elb*
ftänbigteit ju geroö^ren [d^ien al§ ba§ ^eutjdie Äönigtl)um.
'änä) bie§ aber ^at ber ^ilbung ftärferer ©eroalten in ben ein«
jelnen Slt)eilen be§ Steid^» 9taum fleben muffen. $)aa 33ebürfni§ einer
au§gebe^nten ^eereSmad^t in ßiner §anb jum ®c^u^ ber @ren,jen
unb ^^robinjen, bie Unmöglid^teit, ba^ bic Könige überall gteid^mäßig
t^ätig roaren, bie ^lot()roenbigfeit , in welcher fie fic!^ befanben, bie
mä(!^tigen ©roßen bur^ 3u9ff^önbniffe ju geroinnen, bie Steigung auc^,
in treu ergebenen ?Jiännern, bie man erl^ob, fic^ ©tü^en Der eigenen
^errf^aft ju fc^affen, biefe unb anbere Umftänbe l)aben bal)in gefül)rt,
einjelne im 9lei(j^ ju einer ^erborragcnben Stellung gelangen ju
l äffen.
2lm meiften l^at \\äj rooI)l ba§ ^önigt^um auf bie l)ol)e @eift=
lid^feit geftü^t, bie in biefer ^iü ber ^luflöfung in geroiffem ÜJ^afee
für bie 2öal)rung bon Stecht unb Drbnung tl)ätig roar, babei aber ^m
eignen 5)lad^tjuroarf)§ nict)t au§ bem ?luge fe^te unb in ^Jännern
roie ^atto bon 5Rainj, ©alomo oon ßonftanj einen rocitreid)enben
@influ& geroann. ^^itunter ift fie mit ben ()ot)en 2öeltlt^cn Derbünbet ;
öfter liegen beibe in Streit : i^re ^»tcreffen ftofeen feinbli(^ auf ein=
anber. Unb auä^ barau§ crgiebt ficf) ^Inlap Ju Unrutie unb ®eroalt=
tl)aten bcrf^iebener ?trt.
ipierju fommt — unb e§ mad^t firf) bie§ balb bor allem anberen
geltenb — ein Streben ber einzelnen Stämme, bie im 5)eutf(^en 5Reic^
Derbunben roaren, il)re Selbftänbigfeit ju roal)ren, einen 33ereinigung§=
pun!t für bie befonberen ^n^erffffn, bie fie t}aben, ^\i geroinnen, ol)ne
fic^ ber 6inl)eit be§ 9?ei(^§ unb ber 5lnerfennung eine» gemeinfamen
Cberl)aupt§ ju entjiefien, boc^ junöcfift einem 5ül)rer fic^ anjufc^lieBen,
ber fie äufammenl)ält, fc^ü^t unb bertritt in ben mand)erlei ®efal)ren
unb 9iöt^en, meldte bie ^dt erfüllen. (Erinnerungen an frühere Un=
ob()ängigfeit, roie bei ben Sai^fen, an grofee Selbftänbigfeit unter be=
fonberen ^ürften ober ^erjogen, roie bei ben 5öaiern ober 2otl)ringern,
mad)ten fic!^ geltenb unb erbielten größere öebeutung, je mel)r ein
fräjtige» Ülegiment öom ^^ittelpunft beg 9iei(^§ au§ \\d) Dermiffen
ließ, 'ik'x^t auf einmal unb mit flarem Seroufetfein tritt e§ l)erDor.
'Mt fold^e Slriebe roirfen erft in ber Stiüe, bi» fie bnju gelangen,
i^rc bilbcnbc Äraft in ber ßntroidelung neuer Orbnungen ju bc=
roäljrcii.
?luf biefem (iirunbc erhielt oud^ bie road^fcnbc 5)lad^t einjelner
^amilien eine befonbere 2Bi^tigfeit: biefe gelangen ju einer leitenben
Stellung bei bem Stamm bem fie angehören, roerben al§ gü^rer
unb .^äupter, al§ .^erjjoge, roie man ben 5Iu§bru(f bon früfjer ^er
brauchte, anerfannt. 5^abei fommt auf bie amtlicfje Stellung, roelc^c
fie l)aben, fo biel nic^t an; eine ^auptfac^c ift aber bie .^eergeroalt,
namentlid^ in biefer 3eit ber 53ebröngni§ bon außen : rocr bie Stamm*
£ad £eutfc^e 9{etd^ bot ^einric^. 3
c^eiioffcn gegen bie t^einbe füf)rt, gcroinnt eine ^ö^ere Tiaijt md) in
anberer !öejief)ung.
2)ie j?önige {)aben n\<i)t glcid^ eine be[timmte öteQung ^u biefer
:li?enbung ber Tinge genommen. (Sinjetne folc^er 5Ränner finb Ooii
ihnen jelbj't erljoben, mit weiten 33etugnijten onsgeftattet ; onberatoo
Dagegen treten fie bem roaci^fenben l^influß biejer 5J?acötl)aber ent=
liegen, ober fie ergreifen, roenn jroei ©ejc^lec^ter nnter iiä) um ten
^^orrang unb bie erfte Steöe unter ben Stammgenoffen flreiten, $ar=
lei, leiften ober, inbem fie bem einen ben @ieg über ben anbern der»
f4>affen, ber ganjen Umroanbelung nur 33orf(i)ub. — ^aft noc!^ roe=
niger aU bie 5lonigc felbft ift bie ©eijilic^teit bem (vmpor!ommen ^er=
n^lic^er ©eroalten günftig; fie fie^t barin eine ©efa^r für i^ren
, für ibre politifcbe l)Jact)t, felbft für i^re Unab^ängigfeit: ci
:„..„,cn SBeftrebungen auf, wie alle ^tngelegen^eiten be§ Stamme»
Qud) bie tirc^licben, roie bie anberen ^lnge{)örigen beffelben auc^ bie
C^eiftlic^en, felbft bie ^Öifc^öfe, ber ©eroalt be§ C)^^ä09^ Jii unterwerfen.
Ta fuc^en biefelben einen OtüdbflJt bei bem J?önig, unb biefer, bor
ilinen Diel berbantt, ber e» am 6nbe roobl für feine ?lufgabe anfe^en
muß, bie alte itarolingifc^e 58erfaffung, roelc^e feine roa^ren ^er^og^
tbümer ancrtannt tjaüe, aufrecht ju erbalten, lei^t iljnen feinen 53ei=
ftanb. ©0 fommt e» ju einem Jl^ampf juerft gegen einjelne, bie eine
folc^c Stellung einjunef}men fuc^en, jule^t unter Sonrab fafl bei aQen
Stämmen gegen bie roelc^e bereits in ben 33efi^ ^erjoglii^er Ü)tad}t
gefommen ftnb, ober, roie in Sd^roaben, bem JPeifpid na(!^trad)ten,
X)ai anber§roo gegeben roar.
ßonrab bat in biefem .dampf nid)t objufiegen bermoc^t: in
Sac^fen unb 5}aiern behauptet, in Sc^roaben begrüntet fi^ bie ^er'
joglicbe ©eroalt, in SBiberftreit mit bemftönig; ber i^erfuc^, Sot^ringen
roieber jum Xeutfc^en Üieic^ ^eranjujie^en, bleibt ot)ne (Srfolg. ^m
Ungarn, bie roieberbolt bi§ in bie entfernteften Sl^eile be§ 1)eutf(^en
öanbeS brangen, ift nirgenb§ ber ilönig unb bie gefammte "^aö^t beS
9ieic!^§, nur ba» ^(ufgebot einzelner ^^robinjen unter ben ^erjogen
ober ©raren entgegengetreten; ber Stoben unb '3)änen muffen bie
? Hein fic^ ,^u erroe^ren fuc^en, o^ne Oon ben anberen ©täm»
r, \u erljalten.
t : ein JHeicb, unb ba§ 9Jeic^ ift nic^t o()ne ein ."paupt
non p.- ,.i lüc^tigteit. ^ber e§ gelingt nic^t, bie ©lieber ju»
nnmen^uhalten. ju gemeinfamer 'i^ätigfeit ju Derbinben unb fo bie
;raft ber ^Jiation, roie e3 no^ unter ?lrnulf gefcf)el)en, jur ©eltung
.1 bringen. Äonrab bermag e§ ni(:^t, roeil er nic^t bie 2öege finbet,
M^, roal \iä) neu ^u geftalten im 53egriff ift, richtig ju erfoffen unb
mit ben 'ilnfprüi^en bc» .Uonigtbum§ ^u Derbinben*).
t\(i( ^lufgabe blieb bem ^Jia(t)folger Jneinrid) überlaffcn, beni
erfliM! Ti-utidicii <{ninii au-? Siiclifiütcm ©cfitlcdit , ber mit Harem
') ^k^ttt ml)iu jlu«jut)riiiii;) iiu6 ^l^e^iüiibuitg hti t)tci (jcgebeucit lax-
icQung, t)ab( tdb, nac^bein bie Idtu^eic C^inUitung bec elften ^uilac^c mit 'Kitct«
Ü(^t auf bie l^infügung in ein gtö|ere3 Otonjeü torQgrfaQen tvax, \m 5. it^anb
4 einleitung.
Sinn unb fcftcr ^onb Doöbrac^te rooranf c§ anfnm, bcr, roie ber
'Ä^n^crr cineS mäd^tigcn §ertf(^erf)auje§ , ber S3egrünber warb einer
neuen Orbnnng unb i^erfaffung im ^cutjc^en 9tei(^.
SäJer er mar unb woS er ii)a\, oerfud^t bie folgenbe 'Dorftellung
i^u jeigen, fo geuüu unb eingeljenb aiid) auf jebc» ßinjelne, loie e» bei
ber S3efd^affen^eit ber Uebcrliefcrung möglich ift.
bet Deutjd^en SetfoflungSgefe^td^te gegeben. 2üa§ neuerbingä Dr. ©itfel, .^ift.
3cil5c^rift LH, übet ba3 leutjd^e ©tammeSbetjogtbum gejd^tieben, entbebtt
iebcT ftc^ettn Gi^tunblage.
Äautn über irgenb einen %tinl bcr ®e)c^id)te beS ©eutf^en
iHeic^S fmb roir fo wenig unterrid)tet wie über bie !^n{en ^einrid) I.
^cr ^uff^ttjung, ben bie @ejc^i(^tjd)reibung in 3ujflnimen^ang mit
ber 'iKcubelebung roifyenjc^aftlic^cr unb literarifc^er ©tubien unter fiorl
bem ©ro^en unb unter bem Ginbrucf ber glönjenben 2^Qten be^
.Qaifcr§ genommen ^atte, erlahmte am ?{u§gang be§ 9ten ^o^r^un«
bert§: bie legten größeren annaliftijc^en ^(rbeiten ^ören auf unter ^r=
nulf unb Cubmig bem .Qinb. ®ann [inb e§ faft ein ^albe§ ^a^r«
Öunbert lang nur bie furjen unb bürftigen ^lufjeic^nungcn an bem
3*anb Don Oflertafeln , bie, unmittelbar unter bem (Jinb'-uc! ber
(?reignif|e öon ^Jitlebenben gemacht, eine ."E^unbe Don ben roic^tigflen
33orgängen geben, au:^ [ie nic^t einmal aQe in ber urjprünglicfien
©eftalt er()alten. ?lm meiften ift noc^ 5llamannien bebad^t, roo bie
Älöj'ter Üieid^enau, ©angaQen unb Steingarten menigjten^ furje 5(n»
nalen bieten ; bann ^ot^ringen, roo <B. "Dlaimm bei irier, üö\n unb
!i3obbe§ ober ^obac^ einifleS Derjeic^neten ; grauten i[t arm: felbjtSorjd)
unb Jynl^a lajjen i^re früher rei^lic^ fließenben ^ad)ric^ten Derfiegen ;
.per^felb ^at roenigeS, unb mei[t erft fpäter, nieberjc^reiben laffen; in
'^aiern fc^einen nur ©aljburg unb 9iegen§burg bie wichtigsten %\)at^
fachen furj Derjeic^net ju ^oben, unb nidbt afleS ift un§ erhalten;
Sad^fen felbft i)ai nur au§ GorDei furje glei(^jeitige 9lnnoIen aufju*
meifen; anbere finb fpäter auf bem @runb ber ^erSfelber in Oueb»
linburg unb ^ilbe§l)eim gefc^rieben.
(&x^ al§ •i'^einric^ eine 3fit befferer Ctbnung I)ergefteflt unb no^
i^m fein So()n neuen reichen ®lanj über ba3 ^Wei(| unb ba§ ®e»
idjlcc^t Derbreitet ^atte, erwachte auc^ ber (Sifer, bie 3;i)aten ju be«
fc^reiben, beren S^üQt man mar, unb ba ift bann mo^I jugleidb rücf=
blidenb ber ^t'it gebac^t, roo ber Wrunb gelegt morben ju ber Wac^t
unb ipenlii^teit , in ber man lebte. 5)ie 6t)roni! beS iRegino Don
"■^^rüm erl)ielt einen Jyortfe^er, roabrfcfteinlic^ ben Wönc^ be§ .QlofterS
5. ^Jarimin unb fpäteren (5r,^biJ4of Stbalbert, ber, auf (^runb jener
lurjen :3a^^büc^er, ben '^abtn ber tarfteriung bi§ auf bie 3^'^» ^o
er felbft beffer unterrid/tet mar, fortjuleiten fudjte. Tie Sioune .(')rot*
fuit Don ©anberd^eim erjö^lte in Sl^erfen ntc^t blo^ Don ben ^^aten
6 Einleitung.
Otto», Quci) Don ben i^orfol^rcn , bcnen i()r ÄIo[ter feine ©rünbung
öerbanfte. l^or aöem aber war e§ 2Bibu!inb oon GorDei, ein Bad^ie
Don @eburt unb bem itönicjS^aufe nal)e[teöenb, ber in patriotifci^em
®cift, unb nid^t ol)ne rairfüc!^ Ijiftoriic^en ©inn, bie Ojefd^ic^te jeine§
©tütnnic« unb injonberljeit ber .^errfc^er, bie au§ bemfelben I)erbor=
gegangen waren, fd^rieb. Heber bie ältere '^qü aber unb jum 3:l)eil
nud) über bie Jia^re ^einric^» rool^nte if)m nur ungenügenbe i(?unbc
bei: manches fd^öpfte er au§ fagenljafter Ueberlieferung, roie [ie, aud)
i^u Siebern beftimmt au§gebilbet, im 5)?unbe be§ 5BoIf§ lebte. ?tud)
blidft fein 5iBer! namentliij in biejer ^e'it ni^t roeit über Sac^fen I)in=
au§ ; er fd)ilbert in .^^einrid) t)auptjäd)Iic^ nur ben (Säd)[ifd)en ^Jürften
unb gelben V).
hieben SSibufinb fommen in Setrac^t bie beiben Sebenagejc^ic^ten
ber 5)laljtl)ilbe, ber ©emal^Iin §einrid)§, ba§ noc^ etroaS ältere Ceben
33run§, feinet (5o{)nea, unb bie umfaffenbe 9Irbeit 5lf)ietmar§, 5Bi=
fc^of§ Don 9}ier|eburg unter bem Urenfel be§ ßönig§, bie afle mancher»
iei Don münblic^ in ber gamilie fclbft ober in ben ^irc^en unb ÄIö=
ftern fortgepflanjten 9ia(!^rid)ten geben, nid)t gerabe fagen^aft entftellt,
aber bod) auc^ nic^t immer genau unb juDeriäffig überliefert. jLt)iet=
mar I)at in ber ^auplfoc^e auc^ nur bie ßrjäljlungen 2Bibufinb§ unb
ber '2lnnalen Don Queblinburg n)ieber()oIt.
®ie 2eben§be|d)reibungen anberer ©eiftlic^en, bie unter ^einric^
lebten, roie bc§ Sifc^ofS Uba(rid) Don ?tug§burg, unb ebenfo bie 6r«
jä^lungen Don 5:rabitionen unb Sßunbern ber 9teliquien Don ^eiligen
in Äir^en unb .Qlöftevn geben einjelne, oft eigentl)ümlid) bebeutenbe
9iad)ric^ten : fie gen)ät)ren I)ie unb ba einen ßinblirf in SSerljältniffe
bie fonft ganjj im 'JJunteln liegen, unb e» bleibt nur ju bebauern,
ta^ aud) biefe %xi Don 5lufjei^nung in ber erften ^ätfte be§ lOten
3at)r^unberta ürmli(!^er mar ober weniger erhallen ift al§ au§ anbeten
^eriobcn.
Unter folc^en Umftänben gewinnen aud^ frembe @d^riftfteller
SScbeutung. Ser Italiener Siubpranb, unter Ctto ,;u wichtigen
©taatSgefd^äften gebrandet, I)at in einer ©efc^ic^te feiner 3eit ü»d^ ber
2)e_utfc^en ®inge gebadet unb einer ^ieigung ju parteifüd^tiger 5tuf=
faffung I)ier woI)I weniger Oiaum gegeben al§ in ber ^arfteOung an»
berer Ser^ältniffe, bie feinen ^ntereffen näl)er lagen. 2tber ba ei i^m
an fieserer ^enutui§ fel)lt, läfet er fi^ in auämalenber Sdiilberung
geljen, unb nur mit i^orfic^t fann man feine SBeric^te ju ratlje sieben.—
@anj boÄ ©egentl^cil ift bei bem 9teimfer ßanonicuS f^Ioboarb ber
M aöas m^^d), T. @. I. ©. 298, gegen feine Stuffoffung einroenbet, er
l}abc unter bem ßinfluft ber 3Jlad^t Cttoä I. .t)cinrtd) ^n günflig beurt^eilt,
fc^eint mir toenig jutteffenb. er ftcOt fxdi gor nidjt auf ben Stanbpunft, ben
Ctto Ol« ßoiler einnahm, fonbern feiert it)n unb fein (^cfd^ted^t eben alh
earfjien. ein SBeleg, hjie cinfeitig er bie Dinge auffaßt, ift ber JJBcridit ütier
^cinrid^S 3ug gegen S»öl)men, too er ber 2^eitnoi)me ^Itnulfö bon Jöaiern
(unb »o^rfd^einlid) auc^ ebett)orbS öon gfranfen) gar nid^t gebenft.
^tf CueQen für bie ©efc^id^te .^eintid^?. 7
§afl, ber in (^röRercn ^a()rbücf)erii bie Kjatfac^en einfa^ unb meift
ttuS guter Ä^unbe er^iil)lt; aber er gebeult ber lleutidjen 93er^ültuiffe
faft nur iniomeit, al» eä ]\ö) um 2ot()ringen l)Qnbelt; für bie ?lnge»
legentjeiten bicfe§ SaubeS ift er weitaus bie ergiebigftc OueQe unb ein
juüerläji'igcr @eiüäl)r§mQnn. — 2)ageyjcn ()at ein paar Xecennicn nac^
i^m an bemjelbcn Crt ein ?)iann Don md)i gen)öf)nIi(J^er SBilbung,
aber jugleic^ rüd|'ict)t§lDfer (Jitelfeit unb leid^tfertiger (Srfinbung§»
luft, Ütic^er, au^ üon ^einrid) ju er^^öölen geraupt, waS jum 3:^eil
ber ^iftorifc^en 2l^a^rl)eit gerabeju roiberfprici^t, jum 3:l)eil roenigftcnS
tai ©epräge romanf)after "iluöi'djmücfung an ]\6) trägt.
?Ibl)ängig üon unl'ic^erer, umge[taltenber , nic^t feiten aui^ ge»
rabeju cntfleflenber ^rjäölung finb fpätere Sc^riftfteüer, bie auf biefe
ibncn fern liegenben Seiten jurüdfgingen , o^ne gefc^riebenc Quellen
5u xütl)e jie^en ju fijnnen ober fid^ burc^ bie bürftigeren 9tac^ri(i^ten
berfelben befriebigt ju ie()en. ^a^in gel)ört fc^on ©tfe^orb öon
£angallen, ber bie @efd)icöte feine§ ^Iofier§ befd^rieb, babei aber
inani^erlei Don allgemeineren ?lngelegenf)eiten erjä^lte. Ungleici^ ju«
Derläffigtr ift ber 58remer 6anonicu§ ^bam in ber ©efi^ic^te ber
(^rjbiic^bfc feineS ©tift». ^ic ja^Ireidjen 2öer!e ä^nlic^er ?lrt, roel(!^e
namentlich in fiot^ringcn entftanben , ^aben Don ber '^e'ü ^ein=
x'xdjS) faum einjcIncS ju berichten gewußt. 5Iu^ bie fpäteren ©äd^=
fifc^en Jöist^umÄ* unb ^lofterc^ronüen finb wenig ergiebig.
^kmentlic^ l)ier in ©adjfen I)aben bagegen Sage unb 2)i^tung
fic^ Diel mit ber "^^erfon unb ber SBirffamfeit be§ ßönig§ befrfjäftigt,
Don beffen 33ebeutung wo^I eine SSorfteßung in ben ©emüt^ern be»
5.^ol!a ober ber Gin^elnen lebte, obne bafe eine bem entfprec^enbe
iiienntniä feiner ©efc^ic^te ju geböte ftanb. 9ii(i)t immer bie ur»
fprünglic^en , aber mel)rere baDon abgeleitete 1)arftenunflen finb er»
Ijalten unb Ijaben lange auf bie ©efc^id^te .sj)einri(i§ finf" oft Der»
wirrenben ßinflu^ geübt, ^uä) fpäter noc^ l)at fol^e ^3ieigung ju
€rfunbenen @ef(t)i(^ten mit einer gewiffen 95orliebe fi(i auf .^^einric^
geworfen, mit it)m in Sßerbinbung gebracht, \üa?> aÖer ^iftorifc^en
S3egrünbung entbet)rt, aber eine 3^»* l^^^Ö ©lauben fanb, weil
man fo wenig fiebere Äunbe batte unb bie ganje S^ü meift f^on
unter bem ßinflufe getrübter ^luffaffung fpäterer ßrjä^Iungcn be-
trachtete.
^iefe abjuftreifen unb in ben ^auptjügen ben (S^arafter bicfer
%>eriobe unb infonbertjeit ben ber JHegierung .^einri(l)§ ju erfennen,
madjen benn boci) bie wirllic^ ^iftorifc^en Üeberlieferungen möglii^.
Einiges, aber freiließ auc^ Diel weniger, al§ man wünfc^en möchte,
gcwä()ren bie Urtunben unb anbere ^JUtenftüde. 6ie laffen erlennen,
wie Diel Derborgen ift ober jejit nur bürftig ermittelt werben fann.
Ueberljoupt t^ut e3 ^ier Dielleic^t mel)r noc^ als anberSwo "Diotl),
bur^ forgfältige (Srforfc^ung bc8 ßinjclnen einen ®runb ju legen
JU ri^tiger 9luffafiung ber Xinge im großen unb ganjen. ^Jlic^t
immer ift biefe auc^ in ben neueren 3lrbeiten ju finben. Unb fo
but4) mand^eilei S^J^'f^I l)inburd^ ^ot biefe ^arftellung ]\d) xiixtn
8 (Sinteitung.
©ong ju baljncn, nu§ bcm 2Begc räumcnb, tüQ§ uiuirf)li(j unb im*
begrünbet crj^cint, fcflftcllenb, foweit e§ gelingen lüifl, luoS al^
^ilnljQlt jn rid^tiger Gr!ennlni§ unb S8eurt()eiliing ber 93erl)Qltnif|e
bc§ 3)euti(^fn JKeid^S unb 93oIf§ unter ^einric^S ^errfc^oft bienen
fonn *).
') SJcnu^t ftnb junät^fi bie 2lu«floben in bcn SS. unb bem 2. SBonb
bcc !Efutft^en 6t)ronifcn, baneben bic neueren DctflünuJgaben beS Siubpranb
(Don 2)ümmlet), SBibufinb unb JRidjer, ebenjo effet)atbö Casus Sang. Don
']3lei)er üon Änonau unb bie ©angoUer SInnoIen tion ßenfing im XV. unt>
XIX. ^eftc bet ^IJlitttjeilungen be? bortigcn tjiftotifd^en 93crein§, bie id^ aber
incift nur ongefütirt '^obe, h)0 fie bcn %t^t bet SS. berichtigen.
«§cinric^ [tamnite au? einem ber üiigeK^enflen unb öorne^mfteu
<"^c?c^le(^ter be§ Sädu'ijc^en Stamme». C^nc ®runb freili^ i^ahm
ipätere Sd^^riftfleOcr feine ^erfunft Don jenem SBibufinb ableiten
iDoUcn, bor in ben S^\kn §ax{ be§ ©rofeen unter ben Heerführern
ieines 5.^olte§ ^erDorragt unb ben fpätere 9luffaffung roof)l ju einem
Öerjog ber Sac^fen geniad^t ^ot ^). dagegen mag mit einer geroiffen
'Babrfd)einlic^fcit ber Urfprung beS ^aufe» auf einen S3runo jurürf»
gefüf)rt roerben, ber in jenen 3:agen unter ben ßngern als einer i^rer
^iirften erfc^eint^).
SJielleic^t ein ßnfel beffelben war 2iubolf, ber unter Subnjig bem
Teutf(!^en eine ^öl)ere SteDung unter feinem 3?oIf einnahm ^), ben fein
5o^n ^Igiu§ in ber 53iograpi)ie ber Sd^mefter Hatl)umob al§ ^erjog
ber öftlidjen Sadjfen bej^ei^nct *). ^ie 33efi^ungen be§ ig)aufe§ lagen^
loie e» fci)eint, tjauptfäc^lii^ in Cftfalen, tt)o Siubolf ba» Älofter (Man-
berä^eim grünbete unb botierte: eine Stiftung, ber brei feiner ^ ödster
Dorftanben unb bie im JBefi^ feiner ^Jiac^tommen blieb ^). ^aju
tarnen ®üter in Seftfalen , im S^reingau , meldje Don bem ©rafen
(^cbert berftommten, ben flarl ;;u einer I)öf)ercn '^laijt unter ben Sücbfen
erhoben baben foO, unb bem Siubolf, Diellei^t in meiblicber SJermanbt»
}6)aH. t)erbunben mar. W\i bem ^lofter 2Berben [tanb fein Sobn
in l^erbinbung, an GorDei in (ingern bat er felber Scbenfungen ge«
macbt, unb Dielleid)t ftammt fein ©efc^Iec^t eben ai\^ biefen ©egenben.
Sroeifelbaft aber ift, ob qu6) tua« ein fiiubolf im 33arbengau tjcr«
gabte auf ibn bejoo.en werben tann''*); lag, mie e§ roabrfdieinli^ ift,
bie ©renj^ut 8a^fenS gegen SIoDen unb Xänen in feiner ^anb, fo
») Jüfll. X. 5H«. III, S. 8f)S 9i. 2.
*) £. batüber ben (^rcutd 1, loo barflrlrat if), ba{) bie langete 3(it t>or«
{)rtr1d)rnbr, oud) in b(T erftrn ^rotbritung bribebalirnc ?lnnal)ine, Dag IMu'
bolf bri 8ot)n ^cbrrtd {ri, brr S^cgrünbung entbrbtt.
») Hrottuit Gandereh. v. 14 ff., SS. IV, g. 306.
*) A(.'iuf» c. 2, SS. IV, e. 167.
*) 35ümmleT, Cflftänf. JRei* I, S. 350 ff.
") Urbet bie :{<rfi^itngen bed .^aufed f. ben dxiuxi 1, tuo befonbetS
na4 ben forafdltigen (fröTiriungm ton SDtlmon^ mand^e<t l^ai gefinbett, bei
Umfong ber oefannten Wütet ytiibolf* unb feine* ^oufe« befc^tänft toetben
iniinen.
IQ einleitung.
mufete QÜcrbings biefe ©egenb für i()n eine befonbere Söidjtigfeit er=
langen. ^ebenfaOä erftrecfte fic^ fein 5öefi^tl)um über öerfc^iebene
2;^eiie .be§ Säd)nfcl)en Sanbe§: unb jd^on baburc^ ift fein 5lnfel)n
gcftiegen, fein ßinfluß geI)oben. 6r war öermöf)!! mit bcr Oba,
^od)ter be§ Sifling, au§ einem angefel)enen gi^ontifc^en ®efd)led)t *) ;
nnb Quc!^ ben ,^>arolingifcf)en i^önigen ftnnb er natie: ber So^n 2ub»
uiig be§ ^eutfc^en , Subroig ber jüngere , bem bei ber jl()eilung bc§
öäterlic^en 9teid)§ 8ac^fen jugeroiefen warb, üermQl)lte fic^ mit 2iu*
bolfä 5o(f)ter Siutgorb^).
Sei 2iuboIf§ Stöbe (866)^) ift bie tjerjoglic^e ©teüung in ©ac^fen
üuf ben iilteften So^n SBruno übergegangen, ber fpäter in ber Der=
böngntäüoaen 'B6)lai)t be§ ^a\)X(& 880 gegen bie ^änen fiel*).
Ctto, ber jüngere öruber, ()atte ^uerft bie ©raffdjaft in <Sübtt)üringcn
erl)alten''); bann folgte er bem SBruno nad) unb bei^auptete met)r aU
bteiBig ^a^re lang an ber ©pitje be» ©äd)fif(^en ©tamme§*') eine
i)eroorragenbe ©teüung. ''Raö) 2iubpranb§ iöeric^t ") l)at er unter
1) Hrotsuit a. a. D. v. 21 ff-
2) Hrotsuit V. 305 ff., ©. 311. Scn 3tttl)uni beS Widukind I, 16, bcr
Subwig b. Ä. nennt, t)at fc^on aJleibom gerügt.
") Ann. Xant., SS. II, S. 231. — Sie Ann. Alam. cont. Sang., SS. I,
©. 50, ügl. Ann. Weingart., cbenb. ©. 6G, fe^en ben Job eineä üintolf, ben
fie ju ben regni principes rechnen, inä 3al)r 864, unb bem finb Eckhart, Orr.
Guelf. IV, ®. 370 (ögl. ©c^eibt cb. 9i.), unb Sßebcfinb, 9Joten I, 6. 164, ge»
folgt. 3)od) t)at f(i)on Leibniz, Ann. 1, ©. 655, bemcrft, bog bie yjodjric^t ju
866 gehöre, toä^renb kümmlet II, ©.04, jtoijc^cn 865 unb 866 fdjtoanlt.
— S:a§ ^of)r 375 in ben Snterpolationen ber Fasti Corbej., Harenberg Mon.
ined. S. 3, fommt gar nid^t in 2bctrfld^t; e§ entfptidjt bcr üon bem ^craue:
geber ftüt)er, Hist. Gand. 6. 63, geäußerten SDcrmuttjung. — Scr Ludolfus
dux, befjen iobeötog 6. ©cpt. mehrere ^Jtefrotogien angeben, unb ben Köler,
Stemmat. Sax. 3.2, für biefen t)ielt, ift bcr Söl)n Ctto§ I.; f. Äöpfe, 3at)rb.
II, 1, S. 60; Summier, Otto <B. 289. — ?lucl^ bei bem Liutult'us dux, ben
ba? Necrolog. Weiss. 4. Idus Mart. aufführt, Joogc iö) nid^t mit 'JJJoo^er,
Slrd^io für Unterfranten Xlll, 6. 9, on biefen ju bcnfen. — Sie impia soror,
bie iiacft 9?Dbo§ Syntagma feinen ÖebenSfaben 3er|d)nitt, hjcldjc Harenberg, Hist.
Gand. ©. 28, unb öJenfelcr, SBittelinb 8. 197, motlf mad)t, ift bie 5parje.
♦) Ann. Fuld. cont, SS. I, ©. 393. Widukind I, 16. Thietmar II,
15, ©. 750, ber ben log, 2. f^ebr., nennt. Sgl. äöebefinb, 5Joten I,©. 295 ff.
etenjel, l'eipj. Sit. 3. 1825, 9ir. 225, ©. 2023 ff.
'^) Ihf. Cubtoig b. i. 877, Orr. Guelf. IV. ©. 377: fc^enft an @anber8=
%tim quasdam res proprietatis nostrae in villa quae dicitur Tennstedi et in
villa quae dicitur Herike. in pago qui dicitur Sudtburingia in comitatu
Ottonis.
*) Sa& er oud) bie Sogtei Sorteiä getrabt, ift eine unbegrünbete Söe^aup:
tung oon Falke, Cod. tradd. ©. 153. 2-58, ber t% in ?ein falfc^ei Chronicon
aufnatjm : i^m folgen QBigonb, ©ejc^. oon Goröe^ I, ©. 207, unb Summier,
Cftfr. JReid) I, ©. 352; bte Urfunbe Slrnulfö, Falke ©. 293, bie er im Index
8. V. advocatus bafür anfül)rt, cntljält eä nic^t.
") Liudprand Antap. I, 24: Ottonem itaque, Saxonum potentissimum
ducem — hujus gloriosissimi atque invictissimi regis Ottonis. qui nunc
superest et feliciter regnat, avus — Mediolanium defensionis gratia dirigit.
Suben IV, ©. 26ti, oud) Summier, 9lrnulf ©. 103, Cftfr. 5Keic^ II, ©. 376,
jtoeifcln, toie mir fi^cint, ol)ne tjinrcic^enben ©runb. Senn baß bie Ann. Fuld.
^(rnulf an einem 3»9f "Q^ Stauen tfjeilgenommen, mo IRailanb
feiner 3>ertl)eibigiing anoertront warb. 2Benn aber ein fpäterer ?lutor
i^m unter Submig b. St. neben bem 6ri\bif(i^of §atto bie 53orinunb'
jd^aft be§ jungen -Qönig^ beilegt'), fo ift boS eine 58el)Quptung bie
weiterer iBegrünbung entbe{)rt : Ctlo roirb nur )e[Un in SubmigS Ur=
tunben ern)ä()nt-); er loaltete in feinem ^eimatslanb me()T felbftänbig
unb oI)ne an ben itömpfen, n)eld)e bamala ba§ 9teirf) bewegten, 5In»
t^eil }u nehmen, ^en 33abenbergern 2lbalbert unb feinen 58rübern,
bie eine fe()r jtt)eifeü)afte fpätere 9?ad^rid)t -^u feinen ßnfeln mac^t Don
einer 2oci)ter, bie bem ^Jiarfgrofen ^einrid) Dermöljlt fein fofl, I)at er
feine .<öülfe geleiftet^); aber au^ ben öJegnern ift er nict)t näi)er Der=
bunben*): baß er au§ bem Stur} jene? ^'^aufeg 93ort^eiI gejogen"),
ift nid)t nac^j^uroeifen. dagegen {)aben fein (iinfluf^, unb feine iflad)i
fid) au(^ über Sod^fen l)inau§ erftrecft; auc^ im 3:()üringifd)en ßic^sfelb
l)Qtte er bie ©raffci^aft'') ; ba§ .Qloftcr .S^er§felb ftanb unter feiner
Oiewalt ''). 2;a ber 3)Jarfgraf 58urc^arb Don j£f)üringen gegen bie
894, ben 3"9 c"™ exercitu Alamannico unlcrnel)nifn loffen, fd^Itefet bod)
ni(^t aui, bof? Ctto eine 3fit lona ein ^ommanbo in bet teidjtiqcn Stabt ctl^ielt.
M Aventin. Ann. Bojorum IV, 2, ed. Kiezler I, ®. ü41*: Tutores ejus Oto-
nem Saxoniae regulum , cui soror Litavici nupta erat, et Hattonem Mogon-
tinum archiepiscopum essejubent. li: meiflen ©päteren folgen il)m; Oundling,
De statu reipublicae subConrado I, £. 23, mit bem 3"fafef Jen« möge bofür
^airif(^f 9iQC^ttc^ten get)abt tjoben. Tagegen ;jtDeifeIn Leibuiz, Ann. II, S. 198;
Gatterer, De Ludovico inf. ®. 14, aud} !L'üt)et, St. Wontab unb .^. ^leinrid^
S. '68. Qi ift im 2til ?ltientin§, lüenn iöud^net, GJefd). Don iöaicrn 1,
3. 139, erjäl)lt, toie ,ÜJ}atfgtaf Ctto ein Sad)§ unb IJJatfgraf yuitpolb ein
Seiet beibe p obetften iBefef)lät)abetn ber ^Uili^ (duces)" bcftellt hjutben.
■) ©. 10, «R. :>. eJenonnt tuirb ein ©rof Ctto Söötjmet ^Jir. 1185 für
.^otberftobt, 1208 (M. B. XXVIII, 1, S. 140) für Steifing, 1223 für .^erSfelb ;
kümmlet II, S. 498 9?. (fr toar nidjt anmefenb auf ber gürftentierfammlung
iju fVordöl)eim 903, 3uni; Xeugart, Cod. dipl. Alam. I, ©. 526; ebenfottjenig
904 ober 905; Dronke, (od. dipl. Fuld. ®. 299.
*) So f^alfe in feinem falfd^en C'hron. Corbej., Cod. tradd. S. 401
Oo^tb. HI, 1, e. rü). 53gl. üentid), Waxlqx. öero g. VII, ber bon bem 53ct«
f)aUtn CttoS ettoaS befonbereä tniffen lüill. Ueber bie angeblid^e 5]erbinbung
mit bem ^Dlarfgrofen .£)einri(^ \. ben (JrcurS 7.
*) %a^ bie Sad)|en im •^etx Äonrab b. ä. (Regino 90«i. SS. I. S. 611)
nid)t auf Säd)fiirf)e .fiiUfä(truppen (jo nod) iJeo, Ueber ^ntftel)ung ber 1:. |>er=
^ofltt)ümcr S. 74; Wfrorer, (iarol. II, 6. 425), fonbern auf dinloobner bee
))agu9 Ilessi Saxonicus ju bejie^en finb, ^at 9Uend, ^. \2&. II, 8. 61<8 9{. k,
bemrrft.
'>) yöber e. 33.
•) Urf. 'Jlrnulf« ö. 3. 897, Dronke ©. 295: per interventum Hattonis
archiep. atque Ottonie fidclis marchionis nostri ... in pago Eichesfelda in
comitatu Üttonis. ilüabrlcbeinlid) ift berfelbe Cito gemeint in ber f^ulbifc^en
?lufAeid)nung aui bem 3- H"'" über eine Sriientung antiquorum principum,
prinium quidcm iiiarcbionis Ottonis. i)08tmodum vcro domini KrtBL'i cete-
rorumque nrincipnm Saxoniae; Scliannat, Hucbonia vetus S. :'<24; Dgl. Leib-
niz, Ann. I!, 3. Mn, (Wenfjter, 2öitted)inb 3. 88.
"i Ih!. Ponrabfe, I>I». 1. K. 15, 3. 15: Ottonis voncrandi ducis . cui
lemporibns d. Hludowici rcgis dubditi fuerunt (fratree cnenoläi S. Wicbertl).
Tonad) ift in ber Urf. l'ubmig b. Ä., S^end II, 3. 25, ber Ctto vir venera-
bilis et abba, unter brm ein provisor ftel)t, biefer -Cierjog; bof? er loeltlieften
3tanbe^, ^rigt auäi bte il^eftimmung, ut nullus postca in gonealogia ip»ius
Ottonis vel alia qualibet persona laicorum vel clericorum in ipsam abbatiam
uUatenus se nitro intromittere praesumat. Hgl. l'öl)er 3. 30. .■)5.
12 (Einleitung«
Ungarn ben Job fonb, ift bem £ä(f)ftfcf)cn ^er^og ^icr eine
leitenbe (Gewalt zugefallen '). ©eine Joc^ter £)ba toax eö n)a^rjc^cin=
Uli), bie fic^ bem ifönig 3oentibuId) öon ^ot^ringcn öermöf)Itc^):
aud) nad) biejcr Seite frf)einen feine S5erbinbungen fic^ erftrecft ,^u
^abcn. 6r luar bet mäd^tigfte unter ben ©rofeen beö 9teicf)ä. 2)a=
bei blieb er mit ben '^ol^cn ®eiftUd)en, welche unter ßubtuigö tarnen
bie ,1ügcl ber 9tegierung füf)rten, in gutem öinüernefjmcn'^). 60
begreift [\äj. bafe nac^ be§ jungen 5?önigä Job, ba eS galt ein ncucS
^aupt für bie 2)eutfc^en ©tömme ^u fud^en, baö ''^lugc fid^ junäc^ft
auf Ctto richtete. 6r lehnte, fagt ber Säc^fifd^e @e)c^irf)tfrf)reiber,
bie Alrone ab unb bot bie .^anb ^ur 6r^ebung bc8 ^raufen Äonrab *).
Unter biefem behauptete er bebeutenben Einfluß, folange er lebte.
'^Iber nur fur^e Jage njaren if)m noc^ ^ugemeffen. Gin ^ai)x nad^
5?onrabö 2öat)l C^töifc^en 7. unb 10. 5iöüember 911-^) ftarb ber
Öer,iog Ctto, ben 30. 9iobember 912''). ©rft nac^ i^m ift bie
50lutter ^od)betagt — fic erreichte baä feltene '*^Uter öon 107 3la^ren —
bal)tngegangen ' ), nacl)bem fte eine blüfienbe 9iac^fommenfd)aft ^eran=
toacfifen gefeiten, bie in bie Stellung be§ ©rofeüatcrä unb 9.^ateTö
eintrat unb öon il^v auö neue gtän^cnbe ©^ren gewann.
' ) Sgl. ejcutS 4.
-') Regino 897, SS. I, ©. 607: ad Ottonem comitem missum dirigit,
cujus filiam nomine Odam in conjugium exposcit. Söitttc^, 3)ie ©ntfte^ung
bes |)etjogtl)um§ !l'otl)tingen S. ö3ff. , jd^ctnt mir ju fef)t baran ju jtueifeln,
baß Der Sad)je Ctto gemeint ifl; bie 3ltt, loie üiegino fpric^t, lüeift auf einen
bcjonbet^ angefe^enen unb befonnten öJtafen I)in; tal. Leibniz, Ann. II, ©. 166.
Iflnn ift et e§ tt)ol)t auä), ber in ben Utfunben ^^^ntibuld^?, Sacomfalet 3lx.
80. 81, genannt toitb. 2;agegen ein @raf Ctto, ber aU @raf im pagus Dius-
purch genannt toitb, IL'acomblet 9ir. 83, ©. 45, id^eint e^er ein Äonrobiner
^u fein. 3)ümmler II, <B. 4ö4 läfet bie Badit unentj^icben. — Ueber bie ^ad)»
tic^t 3lt)entind, ber eine anbere 2;oc^ter Otto§ bem Siutpolb oon 35aiern Der«
mä^lt iein läfet, f. e^curS 7.
') 2)ie? ergiebt fit^ au8 ber ganijen öage ber S)inge. 33Ba8 8eo, S3ot»
lefungen I, @. 587, einjelneg rtiffen h)iQ , entbehrt bagegen oHer SBegtünbung.
*) Widukind I, 10: Regi autem Hluthowico non erat filius, omnisque
populus Francorum atque Saxonum quaerehat Oddoni diadema inponere
rcgni. Ipse vero quasi jam gravior recusabat imperii onus ; ejus tarnen con-
sultu Conradus quondam dux Francorum unguitur in regem; penes Oddonem
tameu summum semper et ubique fiebat imperium. 2)ie legten iSSorte t)aben
früt)er xn manchen tounberltd^en 3luälegungen vlnlofe gegeben. Ueber bie 3tt'eifel
gegen bie 9iid)tigfeit ber ganzen 9iad)rid)t f. ©rcurä 2.
'•) £0 igiael, DD. I, S. 1. SÜJenig abtoeid^enb fagt Lamey, Acta Pal,
VII, ©. 100, ateifdjen 0. unb 10. 9ioD.
*) S. über feinen lobeetag (frcuri 3. SBie alt er geworben, toiffen njir
nid^t; bo aber baö öJeburtäja^r feiner 3Jlutter bii 806 jurücfget)t, fo fann er
fpäteften» in ben 40er 3at)ten geboren fein, ^amit flimmt, bofe fein ©o^n
^einric^ 876 geboren ifi unb bielem jtoei öltereSrüber üorangingen. SäJäre bie
e. 11 angcfüt)rte 7iat^ric^t begtünbet, fo {)ätte bet 880 gefallene 2Ilatf«
grof ^eintid^ mit einet lochtet CttoS brei ©ö^ne erjeugt, bie balb na^ bei
lüatetö 2ob crtoac^fen loaren: bemnac^ hjürbe CttoS |)eitatt) unb auc^ feine
©eburt ii^ebliä) »eiter ^urücfgel)en , toaä an fid^ roo^l möglich ift, ba fein
Sotet 866 ftarb, feine *UJuttct um 826 tx'maäi]en toax.
') Hrosuit Gandersh. v. 568 ff., ©. 316.
^etntid^# 3ugenb 13
S3on ber ©ema^lin ^atl)ut obrr ^obunjic^'), bcren .^crfunft
nnbc!annt ift unb bie man o^ne ©runb auf bad 5?aroItn9tfd[)e .^önigg^
^Quä t)Qt Jiurücffü^rcn tooücn-), luaren £tio oufeer niet)reren 2cd)tcni
brei ^öijne geboren. S!;ie bciben älteren, Xfionfmar unb Siubolf, finb
jung geftorben^). 9lur ber jüngere ^cinridjV) trat übrig, ald ber
Später jenen im lobe folgte.
^einric^, um baö 3a^r 87(3 geboren, ftanb bamolö in ber
33lütt)c ber 3a^re^). S)ie ©c^rittfteller preijen i^n aU reirf) an oUcn
i^or^ügen beö ©eifleö unb bes -VÖcrjeng. ^ni jarten Äinbeäaltcr
frfjon, lagt 2i>ibufinb ") , fc^mürfte er fein £eben burrf) jcbe \Hrt ber
2;ugcnben, unb Don jTage ju !Xagc nat)m er ^u an leu^tenbcr 2Bei«=
^eit unb an bem 9tut)m aller guten 2Berfe. Unb bie 2ebcn6bejd)rei=
bung ber (^ema^lin "»JJio^tpbe ' ) : Don ber erften Stütze ber 3ugenb
an freier gcfteüt in ben iVr^ältniffcn beä iicben-?, bilbete er fid^
roeidlid) an allem moburd) ber ©cift gehoben toerben fann; aüe Der=
c^rcnb unb liebcnb mit benen er mar , feinem feinblid) , über feinen
ftd) cr^ebenb, bie traurigen tröftenb, ben ©Icnbcn ^elfenb, ermarb er
fid) 2ob unb feinen ''Jteib, unb gemann gi^cnnbe, bie i^m nlö gleid)e
fic^ anft^loffen. 6r, ruft I^ietmar**) auä, ermuc^d mie ein SBaum
im SJctborgencn unb erglänzte mic eine Slume im neuen 3ftü|ling.
») Thietmar I, 2: .jpatljui; Vita Mahthildis ant. c. 1, >>. X, o. '~i'>:
^obutoid). 3^)«" iobe^tng gicbt ba« Xecrolog. Merseburg., ^Ji. 5Jtitt^. XI,
ö. 247: 9. Kai. Jan. Hathuwi mater Heinrici rcgis, bai !ia\it loQ^t|c^einlitli
bie Asnal. necrol. Fuld. 903, SS. XIII, ©. 1«9: HaJwib comitissa.
') 6. tercur« 7.
=*) Widukind I, 21. Vita .Mahthildib ant. c. 1: tres filii, oI)nc bie^hmen
ju ncnnm: bogtgen bie jüngere c. 1: duo gignebantur filii .... major natu
vocabatur Thancmarus et alter Heinricus. £ie Ann. Talidenses, SS. XVI,
S. Ol, jagen oljne ^toeifel oue ÜJhvüctftänbni«: Tres ergo Ileinrico erant
firatres etc.
*) ttx ''Jlamt toitb nodö bet SJetitftteben^eit bet üalefte ucti(i^ieben ge^
fc^rieben: Heinrichus, Hainricus, Hainiricus u f. tv., in älteren £enfmölerii
ntd)t leid)t Henricu».
») Ungefäl)r »JOJQ^rifl ftirfat er im 3ol)r *Mi) Widukind I, 41.
") NVidukind I. 17: Qui cum primaeva aeiaie omni gencre virtutum
vitam 8uam omaret, de die in diem proticiebat praecellenti prudentia et
omnium bonorum actuum gloria.
') Vita Mahthildis ant. c. 1: Nam a primacvo aetatis flure libi>rius
data vivendi potostate. omnibus unde sarciri potest Ingenium vitam sapiniler
iostituit , cunctos obsei{uen8 diligensque rum quibus erat, ncmini adver^us,
nulli 86 praeponens, mocstos consolando . miseros juvando, et laudem sine
invidia et pares inveniebat amicos. lie jüngere Vita brürft e* nur tlroo*
anber* qu«. (*b?rt)arb, Wonberetj. iHeimt^ronif 2ii, 3. 411, roeife oücrlei
ju erjätjlen, jo j. SB. v. lo. 11:
Ok stuDt he dama mit allen sincn sinnen.
Dat ome dat Sassenland rechte kundicli worde.
Sermutt^ungen über 6T)ifl)ung n. |. )o. giebt (Rundling, II. A. S. 2ü^.
") Thietmar I, 2: ut arbor occnita excrevit apueio et ut bonae indoli»
gradatim enituit tiro sicut flos in verc novo.
14 (Sinlettung.
©in Sinn beö ©roftuaterö für fircf)licf)e ^ntereffen, ber ,^ur 8tit=
tung Don @anberö[)eim unb ,^ur S3eftimmung mehrerer ihnber für
bog flöfterlid^c Seben geführt ^^Qttc * ) , fc^eint auf .f)einric^ üererbt
5u fein: cö roirb er^ä^lt, bafj bic Srüber jenem .'Rlofter ein be=
bcutenbeä 33efil3tf)um 311 ent^ie^en tracf)teten, «öeinrid) aber feinen
5lntVil bemfelben überlief}, äöic ,^um 8o^n bafür, meint bcr ^Inna»
lift, fei i^m bann baö gan^e öäterlid^e ßrbe .zugefallen-).
'iihex aiidj in friegerif^er 2{)Qtigfeit tjat er fic^ bei Scbjeiten beä
SSaterä erprobt. 2)iefer übertrug i^m, er^äljlt SBibufinb^), bcn i?rieg
gegen bie Xaleminder, eine Staüifcfje 9.^ölferf(^aft an ber mittleren
^Ibe, mo fpäter 5)leiffen fic^ er()ob; nad)bem er i^r 2ar\b öertoüftet
unb öerbronnt, fügt Xt)ietmar l)in,zu^), teerte er fiegreic^ .^urürf. Sie
3!)olemincier aber riefen bie Ungarn ju ^ülfe.
3n ben Qeikn '^Irnulfö mor bas S3oI! ber Ungarn an ben oft»
lid^en ©renken beö 2)eutfd)en 9tei(i)§ erfc^ienen; feit bem 2obe jened
Äönigä rid)teten fie i^re t>erf)eerenben 3üge, mie nac^ Stöüen auf bcr
einen, fo nac^ .Rörnt^en, Saicrn unb ben benad)borten ^(Jrooin^en
auf ber anbern Seite, ^m ^a^r Ou() erreirf)ten fie <Sad)fen"') unb
öerf)ängten alle ©räuel ber i^ermüftung , njelc^e i^ren Sßeg ,zu be=
geid^ncn pflegten, auc^ über biefee 2anb. Ik '^HUdit beä ^er^og^
h)ar ben gefä^rlid)en geinben nid)t gemad)fen, benen ^njei i^a^re fpöter
bcr l^üringer 5JiarIgraf ^nrd)nrb erlag.
2öaf)Tfd)einlici^ rtar e§ fd)on ber erfte Quq, ber mit bem Ärieg
gegen bie j)alemincier in Serbinbung gebracht roirb*^).
') ?lufeer ben bret iöd^tern, lüclc^c nacf) cinanbet bem illoftcr ®anbet§s
t)etm botftanben, ift t)ietl)cr, nac^ ißet^' Slusfü^rung, SS. IV, ©. 165, aud^ ber
\llgiu§ ju ted^nen, ber im Älofter l^amjprtnge lebte unb in anmuttjiger Söeife
baä öeben ber Sd^hjefler .^atl)umob unb übertjoupt ben frommen Sßanbel ber
»Jamüie Gilbert.
-) Ann. Palid., SS. XVI, <B. Ol: Qui de predii particione tractantes,
predium, quo pater eorum Gandessemensem ecclesiam indotaverat, videlicet
11000 mansoruni , abscindere moliti sunt. Quod ipse ad cor revocare ne-
quiens, maluit ecciesiae suam portionem contradere quam excommunicationi
cum ipsis subjacere. Maluit juste non habende egere (juam injuste habendo
non egens esse. Quid pluraV De reliqnis bonis nullam communionem sor-
titus est, immo tamquam infortunatus exberedari sustinuit pacienter. Sügl.
Ann. Saxo 907, SS. VI, ©. 592. ^ie 9iac^rict)t ftommt oul einer unbcfannten,
Watjrfc^etnlici^ ©nnbersl^eimer CueQe. a03ie bei Ceb;jeiten bf§ S3ater§ bie ©öf)ne
JU einem iotd)cn IHedjt gelangen fonnten, ift nid^t beutUd^.
^) "Widukind I, 17: Pater autem videns prudentiam adolescentis et
consilii inagnitudinem, reiiquit ei exercitum et militiam adversus Dalaman-
tiam, contra quos diu ipse militavit.
*) Tbietmar, 1, 2: a patre suo in provintiam, quam nos Teutonice Dele-
raenci vocamus, Sciavi autem Glomaci appellant, cum magno exercitu mis-
sus, devastata eadem multum atquo incensa, victor rediit.
'"') Ann. Corbej., SS. III, ©. 42: Ungarii in Saxoniam venerunt: Hers-
feld., S. .52: Untrarii vastaverunt Saxoniam; bgl. Elwang., SS. X, S. 18,
unb Ann. Saxo. ©. 591, ber eine eigentf)ümlirf)e 9iac^rid^t i)at, an bie bort ein
frogmentorifc^er 9lnf(ang fid^ finbet.
«) 2!cr Ann. Saxo" fe^t ei 908; inie er bie ^iad^ricftten be-3 SBibitfinb unb
I^ietmar d^ronologifc^ einreibt, ift aber of)ne allen SQ3ert^. 3^m folgen bic
meiflen Steileren unb ttieber ©frörer, ßarol. II, ©. 4.37. 3:afe .^einrid^ erft
3n tiefe ^eit nuife and) ^einiid)ö crfte J^crniäfifung fallen, üon
hex %i)itimax cr.vi^ltM. ^at^cburg wax bie 2ocl)ter bee ^ruin, bcr
feinen Silj in ber ^^Utftnbt ^JJlerfeburg ^otte-) unb mo^ifdjcinlic^
©rof im gaögaii unb in bem benachbarten ^yrifonefelb njar'^); bo
er feinen eot)n l)intevlaffen , fiel baö reid)e Erbgut ber J^atl)eburg
unb einer Sd)iüefter ^u*). Um jene bctt)arb fic^ ^einric^, unb ob=
njotjl fie alä 'JiMttlüe ben ©d)leier genommen^'), toilligte fie nad)
einigem ÜUberftrcben ein. '')lad) bcr ^eier ber .^oc^^eit fnm ber
junge ^er^ogöfoljn nad) 5Jlerfeburg; l^ier rief er hie Diac^barn ^u=
fammen unb geioann biefelben bergeftalt, bafe fie i^n, fagt ber ^ifto=
rifcr, lüic einen ^reunb liebten, lüie einen |)errn ehrten"), .^einric^
erhielt fo ein 33cfit}tl)um ' ) , baö für bie n^eitere Sluäbreitung ber
9)Jad)t beä ^aufeö nad) S^üringcn tyn üon nic^t geiinger 33ebeutung
rcar. ^JJierfeburg, burdj i^n gci)oben, ift fpäter ber Si^ eineö9Jiar^
grafcn unb eincö Siät^umä geioorben.
gegen bie S;aleminciet flejrf)irft iei, ba ber SÜatet imriö bem Jobe 33urc^atbS bie
matfgtäflic^e ©etoalt in if)üringen ctt)alten, ift eine (iombinotion Don Leib-
niz, Ann. II, ©. 227, ber man faum ®ett)icl)t beilegen fann.
M Thietroar I, 4. iRi bringt bie ©adje übrigen^ nid)t unmittelbar mit
bem 3"9e flfflfn bie 2alcmincier in iücrbinbung, lüie bie ÜJieiften (f. Leibniz,
Ann. II, 8. 28'j) annel^men. 5ioc^ einer längeren ?luöcinanberfejjung über bie
Talfmincier c. .{ fd^rt er nur fort: Interim cujusdani matronae famam, quae
Hatheburch dicebatur, Heinricus comperiens etc. Taft er fie anf bem S^^y
fennen lernte, ift nnr 5üermutt)ung öon i-'cutjt^, ®cro £. 0 9i. y.
') Ilaec erat tilia Ervini senioris, qui in urbe predicta, quam antiquaiii
civitatem nominamus, maximam tenuit partem. 2ie im lert gegebene (*r(lii =
rung l)at fdjon Jpal)n in ber 2 entlegen lieber jetumg 3)itmar3 160H. fol. 1. 2.
?lnberc hielten es für ?lltenburg ober gar Clbenbnrg, mie jd^on Ann. S. 911,
S. Ö92, fc^reibt: civitatis Aldenburh; bagegen für ?lltftebt im Ofi^i|onefelD
Gundling, H. A. ©. 28; ^ai)i\, Einleitung II, S. 39 9i.; Mascov, Comni.
S. 28. ijür *JJierjeburg ctfldrt fid) Leibniz, Ann. II, ©. 22^, unb bie 9lenen'it
finb meift ju bicjer '^Innaljme .^urürfgcfe^rt: Süagner unb yoppenberg in bcn
?lu^gobcn; ?lbelung, 2)irectürium S. 43; «eutfc^, @ero ©. 14; aBt-riclc,
("•iant S. 99. Xai 'predicta' fann fid^ ""^ auf bovi c. 2 genannte ÜJlerjeburg
bejiet)en. iügl. Hnodjenljoucr, ©ejc^. IljüringenS in ber Äarol. unb £äd)j.
3eit e. r,:i m.
^1 Süerjebe a. a. C ^reilic^ nur nad) ben 9iac^tic^ten be* It)ietmar unb
ii)L'il ipata Sicgfrieb (i unten) bieje Stellung l)atte.
' I Kt quia is filium non habuit, geminis tiliabus suis e medio decedens
reliquit. Ob hujus pulchritudinem et bereditatis divitiarumque utilitatcm
etc. iUgl. Widukind II, 11: l'irat autem mater ^us raultam babens pos-
sessioneni etc.
'') et quamvis banc esse viduam et sclret velatam ; biti fann boc^ U)oI)l
nur ouf eine 'iBiltuie, nidjl überl)aupt eine bie bcn ef)eIo|en ©tonb erh)ä^lt, be^
\ügcn metben (»gl. "Ji. Gl. Wan\ ol)ne Wrnnb ift aber^ wai Falke, Cod. tradd.
«. 521 ff., ijon einem Wrofcn Cibadj aU Wemal)l beibringt.
") sponbus cum contcctali ad .Mer.s(>l)urt h venit; omncsque convocans
vicinofl. qiiia vir tuit iliustriH, tnnta t.imiliaritate sibi adjunxit, ut c|ua8i anii-
nun ilili.;.Tent et ut dominum bonorarent.
I la\\ er ti aud) {pdter bom 3üt)n biefer (£t)c nid)t jurücfgob, ,)eigt
Widukind II, 11. Safe .^icinrid) bamal« *lJJarfgraf oon *Ulcr|cbutg lunrbe,
Ijaben ol)ne «runb l'eutjd), Wcto S. r> "H. S, S. 14 9{. 21, unb «öt)er 3. '2r>
ongcnommen. üudi örbtn lufU fic^ nidjt mit Eckbart, llist. gen. ®. 1<|'.^
eine marfgräfli(^e Stellung beilegen; er ttJor, rtcnn er bcn .£)a«!gau t)atte,
Örenjgraf. sögl. Änoc^enl)auet ©. 63.
\Q dtnleitung.
S)ic 33erbinbung, gegen bie ©efe^e bcr Ätrd)e gefd^Ioffcn M, fonb
-ober bie ^iSbiÜigung beS -Oolbcrftäbter Sijc^ofÄ ©igigmunb, ber
bcn ^^cgattcn bo'? et)elid)c Scbcn bei Strafe ber @;cominunication
unterjogte unb fie Dor fid) auf einen ^irrf)entag lub. i^einvic^ njanbte
fi^, tüie 5:j)ietmar ,^u berichten ireifj, an ben iRönig: gemeint ift 5?on^
Tab-); biefer um ber 33erbinbung luillcn, in trctc^er er mit bcm
9?atcr unb mit |)einrid) felber ftanb •*) , gertä^rte bie erbetene |)ülfe
unb »erlangte bon bem SBifd^of, ba^ er ben 23ann aufgebe unb i^ni
bie (5ntfd)cibung übertrage. 2)aö Gin,^elne bcr Gr^ät)lung frf)eint aber
toenig öerbürgt. 2)ie ^aäje muß mehrere ^a^^xt üor JPfonrabö Qx=
l^cbung faüen * , unb ber .^ci-rfc^er, t)on bem bie 9icbc ift, tann nur
ber junge Sublüig fein.
%u^ ber i^erbinbung ftammte ein ©o^n lanfmar ober Xnmmo '' ),
i)cr fpätcr ein anfe^nlic^eä Sefi^t^um empfing ''), aber nid)t baö Grbc
ber 3Jiutter unb noc^ tneniger bie ^ladifolge in ber äßürbe beS
3.^aterö, ba jene nirf)t al§ rechtmäßige ®emat)lin ^einric^y angefetjen
warb; ein jüngerer S^itsenoffc nennt [ie gcrabe^u Goncubinc').
j^ietmar, ber allein näf)ereä üon biefer S3erbinbung berirf)tet,
■er^ä^lt, baß nad) einiger 3eit §einric^§ ©inn fid) öon ber |)at^eburg
abmanbte, ba bie ©cf)ön^eit unb ber Oiei^t^um einer anbern i^n
locfte, er bie gefdiloffene 6^e alä unred^tmäßig erfannte unb fici^ üon
i^rcn ^cffeln befreite'*). SUon bem ©c^irffal ber 25erftoßenen ift nid)t
') ©. j. S. baS Concil. Tribur. 895 c. 25: De viduis velatis, Harzheim,
C'onc. Genn. II, ©. 399; quc^ Benedict II, 411. Sgl. fiat)n, teinleit. II,
©. 12 91. g.
2) ad imperatorem properavit. 9liif bic8 SBort ift bei JI)tetmar fein
<yetoi(it ju legen, ßonrabä Gtroä^lung Ijat et öot^er aus 2öibufinb berichtet;
in bet CueQe, au3 bcr er bteje erjä^lung fc^öpft, loirb ber 9iamc nid^t t)or
^efornmcn fein.
^) et quia familiaris ei fuit et patris commisso ac fideli servitio impe-
travit. SäJQg ®ft5ter, garol. II, <B. 443, öon einem (^injd^reiten beS »ijct)ofÄ
„auf eintrieb be§ ^ofeä" erjäl)lt, ift an fid^ unbegrünbet unb mit bem Jöerid^t
ä;t)ietmarS in SBiberiprud).
*) Seutfd), ®eto ©. 7, fcjjt ei 909 ober 910 ober in bie erfien Monate
-911, in bic3 3at)r 3lbclung, Sirectorium ©. 43; Leuckfeld, Antiq. Halberst.
©.109, 912, ebenjo Söt)cr ©. 45. 102, Baronius, Ann. eccl. ed. Pagi X. ©.790,
1oaar 919; bagegen Falke, Cod. tradd. ©. 519, jd)on 905, @eb{)atbi, .^ift. gen.
m^nbl. I, ©. 239, 901, iDOju ebcnjotoenig ©runb ift: man fann nur jagen,
ba§ ef öot ba? 3at)r 909 getjören mufe. Sßgl. .&af)n, ßinlcit. II, ©. 40 9i.'
■') Thietmar I, G, S. 737: Interea Tämmo natus est; ögl. Widukind
II, 9. lieber eine angcblid^e lod^tcr 3utta i ben öjcurS 7.
**) Widukind II, 11; qui licet a natre alia piura sit ditatus, materna
tarnen se hereditate privatum aegre valde tulit.
"<) Cont. Reg. 939, ©. 018, ber ben ©ot)n ber ^attjebutg frater regis
(Ottonis) ex concubina nennt. Widukind briitft fid^ unbeftimm"t au«, II, 11:
filius Heinrici regis natus erat ex matre nobili. ^ht llntedjt folgt jenem
Vuben VI, ©. (MX 31. 4: „.6atl)ebutg toar tDot)l nur unb blieb |)einrirf)ä
ßebfe". aöäre bieS getoefen, fo l)5tte ^einric!^ nic^t burc^ bie Scrbinbung i^rcn
grofeen Sönberbefi^ betommen fönnen.
*) Thietmar I. 6, ©. 7-37: et mens regis ab amnre nxoris decrescens,
ob pulcritudinem et rem cujusdam virginis, nomine Mathildis, secreto fla-
gravit. Jam jamque latentis nnimi fervor erupit: ot injusto se hactonii-
.^tinric^d QJema^lin Wa^t^ilbid. 17
lueiter bie 9lcbc: ttJQ^rjd^einlic^ ging fie inS Ätoflet ^urüd ; ober i^t
<Srbc blieb in bcn ^nben ^cinrid^d.
3)ic er \\di jc^t txnotyitt lüor ^JJ^a^t^ilbid ' ) , Qbftammcnb qu»3
bem ©ejc^lec^t be^ berühmten ^eettüfircrö Söibufinb, bcn bie näc^ftc
3eit |ct)on ,^u einem ,Qönig bei Sadjjen gemacht ^at '-) , bie 3;od^ter
eineö @rafcn I^ieberic^ iinb ber 9iein^ilbe, bie auf 5riefi|d§en unb
^Qnijc^en Urjprung ,^urücfgefü^rt trirb^). £f)icberic^ toax in SQBeft^
falen nnfajfigM: bie 'Eingaben jpäterer Sdjriftfteüer, bie i'^n nac^
9tingeU)eim fe^cn"') ober nac^ ben 33orfteIIungen i^rer ^cit jum
trafen oon Clbenburg'') ober gor ,^um C^er^og ber ©od^fen machen'),
finb o^ne Sebcutung. Unter brei SBrübern, njelc^e genannt werben,
ifat Ütcginbem burrf) einen großen ©ieg über bie ^äncn f\ä) einen
bauernben 'Diamen erworben: biö jum heutigen Xoge, fagt ber Säd)=
fliege |)iflorifer^), ^abe er bie -öeimot üon i^ren öinfällen betreit.
'JUö ein SBcMl^ ber ^Qniilie erirf)eint ßngern, voo jener SBibufinb nac^
maltani peccasse coDnubio, tandem professus etc. 3^m ift iCümmleT II,
S. '»Sl, geneigt 0[auben au fc^cnfen.
') CO etic^etnt bet vlame in bem Jacfimile einet Urfunbe Chron. Gotw.
S. 319, I>D. H "3^.3; Mahthilda in anbeten Ctiginalutfunben DD. 14. 18. 20.
O. 3: Maiitilda H 41: Mahtilt regina in bet gleichzeitigen ttufjeic^nung
SS. XUI, 6. 265.
-) i'hietniar I, 6: ex Widukinni regis triba ezortam. Siefe ^eifunft
tjat fd)on Widukind I, 31; f. unten 'n. 8.
') Vita Mahth. ant. c. 2, S. 576: Ab hujus quoque posteris
praedictae pater puellae prodiit nomine Tiedericus, cm nobilissima juncta
erat oxor Keinhilda, Fresonum Danorumque genere progrediens. j^^f«
Iobr«tag giebt ba^ Necrol. Merseb. 3. 234: ö. Idus JA&j. Reinbild mater
regine Mahtildis ob., unb ein Trevir. , Orr. Guelf. IV, S. 38ö. Uebci eine
anbete gan,i unbegtünbete Eingabe \. ben (*rcut8 7.
*) Vita Mahth. post. c. 2, SS. IV, ®. 285: in occidentali re^ione co»
mes fuerat gloriosus ; Vita ant. c. 8 : patrimoniumque requirens, Aggeriensem
cellam in occidentali regione adiit. ^gt. C^tt)atb, Heg. bist. Westf. I,
©. 120.
'•) Chronica Saz., bei Henricas de Ilervordia, ed. Potthast 6. 74, fagt:
.Methildis de Ringelheini (bie (^tafen Don 9{ingel^eim , im ^ilbe^^eimtd^en,
»erben S. 13*j. 14«'i .}u ben 'JJodjfommen Söibufinba gctedjnct). lotaud Chron.
•-• duc. Hrunsv. c. 3. t. t5t)ton. II, <B. '»78, unb Jötaunic^ro. 'Jicimdjronif U, v.
3. 471. la« le^te fc^teibt abet lüngheheim, ttjotouf Falke, Cod. tradd.
^. .;43, WfTOi^t legte. 2ie Söc^j. aBeltdjtonif, c. 1.V2, 6. lüO, fagt Don ben
'.^tübern: de dat clbster to Ringelhem stiebten. Sgl. batübet Uün^el, &e]di.
0. ^ilbee^eim I, S. 40 ff.
") Gobelinus Tersona VI, 47, Meibom I, S. 248; Chron. Oldenburg.,
Meibom I, @. 1:50. iügl. Leibniz, Ann. I, ©. 240.
') ( omp. chronolog., Leibniz SS. II, 6. 64.
"1 Widukind i, 31: Erat namque ipsa domina regina filia Thiadrici,
CUJUS tratres erant Widukind, Immed et Heginbem. Reginliem autem ipse
erat qui pugnavit contra Danos, magno tempore Saxoniam vastantes, vicit-
que eo8, liherans patriam ab illorum incursionibus usque in hodiemum diem ;
et hi erant sliriiis raagni ducis Widukindi etc. 2Ja» 'cujus' hat Slgebert
a. 0. C. auf l'Jobthilbf belogen ; f. t^ttjatb n. a. C: 2DilmanS ÜW. 1, 8. 434 9t
lie angfblidjf X.'f«att be« Tteibenet Öober be* Widukind 'ex Reginbern', ouf
bie Xifibnii, (Sdtjort, Jalfe u. a. atofee* &etoic^t legten, betu^t auf 3tttl)um;
f. 8S. III, e. 431 K.
3a^rb. b. hm. QkU. — Sali. ^mri4 I. S. «nfl. 2
18 Einleitung.
feiner Untcrttjerfung unb ©efe^rung ^um ß^riftent^um jclbft eine
Äird^e begtünbct ^abcn foU').
'?llaf)ex über 5JiQl^tbiIbc unb infonberf)eit auä) i^re 93ermä^(ung
l^onbeln gnjet Scbcnöbefd^reibungen , h)cld)e beibe fpäter, bic jüngere
mit SBcnuljung ber alteren, oufgeAcic^net finb; fte fc^ijpfen ^um 3;f)cil
QUO münbltc^er Ueberliefcrung , fd^mücfen ober bog ßin^elne tüeiter
QUO, ]o hafi bie @ejd)id)te quo il^nen tocnig fidieren ®en)inn
jic^en !Qnn.
^[RQl^t^ilbe njorb im Älofter ^erforb bei ber ©roftmutter gleichen
^lomeng erlogen, bie qIS Söittme bort bie 2öürbc einer '^(ebtijtin er=
^Qlten {)Qtte-). 3" i^^' fonbte .i^ier;\og Otto, er^ä{)lt ber SiogrQpl^,
^uerft ben trafen 3:f)ietmQr, ben Se^rer .^einrid)^. ^^IIS biejer SBe=
rid^t gegeben, h)ie er bie Jungfrau gefunben, üoflfornmen mürbig für
eine ]o f)D^e iBcrbinbung , ijahe [\d) ßeinric^ fetber mit bem CikQfen
unb mit ftottlic^er ^Begleitung l^inbegeoen, (^uerft üerWcibet bie fünftige
©emQ'^lin in ber 5?ird^c gefeiten •^), bann in feierlichem ?Iufi\iig hei
ber ©roBmutter ficf) eingefunben, um bie ^anb ber ^o'^t^ilbe ge=
morben, ouc^ ol^ne 33er,^ug, unb o^m bafi nur bie (Altern gefragt*),
bie 3ufage erlfialten ; glei(| am näd^ften 5Jtorgen folgte bie 33raut bem
SJerlobten, ber [\t nad) 2ßQlf)Qufen fü'^rte, h)o bie ^od^geit gefeiert
tt)arb''): ben Ort fammt Bu'&e^öi^ empfing ^Jla^t^itbc als 5Jiorgengabe
auö ber ^onb beö ©atten"),
jDie S3ermä]§Iung mu§ in baä ^ai)t 909 gel^ören. 2)enn brei
Stoi^re no^ lebte ^einric^S SSater'). 3lc^t SEage t)or Ottoä Xobe
') VitaMahth. ant. c. 2: ügl. c. x. ©. barüber 2:iefQnip, aBibiiftnb itacl)
®e?d^id^tc unb «Sage (1877). ^Jlnberc Slnna^mcn bon einem 9{ingct)cim (Falke,
Cod. tradd. ©. 449) ober Tieteric^iburg («Dlöjer, Din. ®e|c^. V, is, SOßetfe VI,
S. 265) aU <Bi^ bc§ 93atct§ finb o^ne SBebeutung.
2) Sögt. 3Jloo^er in bem Sßetieid^niS ber ?lebti|finncn , 3- f- aDBeflfäl.
&t\äi. IV, ©. 101.
') Vita ant. c. 3: Thietmarum comitem, pueri Heinrici magistrum.
*) Vita ant.: ceteris parentum ignorantibus, sola ava ejus conscia.
üe jüngere Vita fflbtt ba§ toeiter aiii , läfet bie ©rofemutter auAt h)ot)t üon
ber ^lot^roenbigfeit einer Suft'inniunS ^^^ Altern jpredjen, biefe aber bot^ ni(ftt
einf)olen. Süa§ man al]o feit Gundling, II. A. B. 3<), unb Leibniz, ?Inmerfung
^u feiner 3lu^gabe SS. I, ©. 104, mieber unb »ieber über bie ^iöbe ber 23r5
fi^ungen Ibieberic^S, beffen ®enet)migung im Saufe eine^ Ingci l)obe eingeholt
»erben fönnen, gefagt f)at, entbct)rt aßen @runbe§.
^) clam lectis principum mani])Ils, toto inde Saxonum in patriam du-
cebatur honore, donec Walehusen parabatur .... nu]itiale convivium.
®) eandemque civitateni et cuncta ad hanc i)ertinentia in dotem illi tra-
didit. 3^a§ e3 gefd^et)cn patre suo consentiente , fogt nur bic jüngere Vita.
"Jln eine SBernied^felung toon 2üalt)oufen mit ben fünf ber IWa'^tbtlbe fpäter
(929) al3 dos tjerlieben'en Stäbten, h)ie Sffierfebe meint, @aue ©. (52 3h 106,
ifl f^toerlic^ au bcnfen.
'') Vita ant. c. 4: Praefatus vero dux Otto, pater Heinrici, tres post
haec vivens annos mortem suliiit. Leibniz, Ann. II, ®, 239, u. a. Ijaben
biefe 3lngobe aud) ber jüngeren Vita mit Unred^t terloffen unb mit bem Ann.
Saxo bie Söerbinbung inö Sa^x 911 gefegt (auf bie falfd^en Ann. Mindenses,
Hareuberg Mon. ined. S. 103, ift feine 9iücfftd^t ju nebmen); Thietmar I, 0
läßt •^einrid) toollenb^ erft all Äönig bic ^WiiU SBcrbinbung eingeben.
gebor ^Diafjt^ilbe i^rcn erftcn So^n, ber ben grofeöäterlic^cn 'Jiomcn
empfing'), um bemjelben einfl nod) ^ö^crcn ©lan.^ ju öericiben.
Söie Ctto bcm SBniber, biejer öor^r bem Süubolf, jo ift ^in=
rid} je^t bcm S5ater in ber Stellung old ^aupt roenigftenS beö öft=
lidjen ©oc^fend nad)gefolgt - ). ßiner föim(id}en Söo^l buri^ bic
(Großen beö Stei^ö gebenft ein S3eiid)t' , fügt aber ^in.^u: burc^
bic '-li'affcn ber 8ad)|en jei ber ^er^og ftarf getüejen. ÄHbuftnb*)
er^üt)U ftatt bcfjcn, ber Äönig 5?onrab i)abe gefürdjtet, biefem bie gon.^e
Cictralt beö iNoterä ^u übertragen, bagegen für bie 3w^nft ^oi)[
gröfjerc-i in "illuÄftd^t geftellt, unb üer^eifeen, i^n ^u ^o^cn Gbrcn
]u ettjeben. Unb S^ietmor giebt baö alfo lieber'*): ben gröBten
I^eil beö 3?eneficiumS \)ahe |)einrid^ burd) 2.^erlei^ung beä .Rönigä
roie baö (Erbgut öon Mcä^t^ h)egcn erhalten. S}er .Rönig, fä^rt jener
fort"'), jog fid^ baburc^ ben UnmiUen beö ganzen Sä^ftfc^en ^I^oIfeS
]u. j)uri toufc^enbe 23erfprcc^ungen 1)aU bie§ fid) ni(i^t bet^ören
(offen, fonbem bem ^er^og öorgcfieHt, toenn jener ni^t freirtiüig bic
DQtcrlid^e (f^re i^m .^ugefle^e, fönnc er oud) tüibcr ben Söillcn he^=
felben erlongen n3a'3 er n)ünfc^e.
2öaä ber iRönig bem neuen .Oer3og üorcnt^olten ]n muffen
gloubte. trirb ^ier unb ouc^ im golgenben nic^t nö^er ongegeben.
Xen offenen 93ruc^, ber bann jwif^en i^nen erfolgte, fü^rt ber
Sät^fijd^e ^ifiorifer") borauf gurürf, bofj .Ronrob, bo er cingcfe^en.
'i Hrotsuit tJand. v. 561, S. 31Ö:
Scilicet ante dies octo totidem quoque noctes,
Quam ducis occasus miserabilis accidit bujus.
Ipsius nato, regi quandoque t'uturo,
Nascitur Henrico famoeus filius Oddo.
-1 Widukind fagt I, 21: totius Saxoniae reliquit ducatum {toai man
ntdjt mit ^id)t)otn II, 3. 19 9J., erfläreit fonn: ttn ducatus liraitis jämmt:
liefet £ödjfiiti)et Wotffn). "Hbtx bie Vita Mahth. ant. c. 3, too ^einrid^ au3
■<>fTfotb in Saxoniam jutiit(fft)tt, ^figt, baft ÜÖeflfalfn untrr btffftn Stamtn
nitftt tmmtt einbfgtinen loatb. 35al. ©t^oxb, Ke^. I, S. 120.
*) Vita Mahth. ant. c. 4: mncipes quoque rejfni consilium ineuntes
tractabant, quis heroum principatum teneret. At i])si prioris non imoiemores
in^tiae, ipsum illutn tilium eleffere duceoi. Nam et armis Saxonum erat
lortissimus. 'JJidjt ton finet SOTa^l ber Godjfen, bft Sfid)fifd)fn ,^ütftfn, fonn
Ijitt bif 9tebe lein, »nie Öiejfbtf^t I, 6. 193 unb Völjft £. 13H jaflfit; bie
Saxones flriKn im Cfifqeniah ,)u brn principes regni.
*) Widukind I. ^1: Itex autem Conradus cum saepe expertas esset
rirtutem novi ducis , veritus est ei tradere omnem potestatem patris. . . .
Ficte tatn»>n pro laude et gloria optimi ducis plura locutus, promisit se
miyora si' itn et honore magno glorificaturum.
'') I 1.4: juvenis in vacuum suctedens, bereditatem jure et
maxlmaii. -nituito regis suscepit ex munere.
*l ^ ' tactum est. ut indignationcm incurreret totius
exercitu.s ,.^ ,..,. ......ucs vero In;...--— .mü simulationibus non »tten-
debant. sed Miadchant duci suo, ut, si iiuterno eum noUet sponte
hoDorarc, rege invito quae vellet obtiii' : , t.
'•) Widukind a. a. C: Hex autem videns vultum Saxonum erga 86
solito austeriorem. nee posse puldico hello eorum ducem conterere, sab-
peditante illi foMium militnm manu, exercitus quoque innumora mnltitudino,
egit, ut quoquo modo interticeretur dolo.
2*
20 Ifinleitnnfl.
bofe er ^u vi^mad) ]c\, um ben mächtigen -^er^og in offenem Äampf
,^u bcnjQltigcn, if)m {)eimlicl) nad) bem Scbcn getrorfitct: ba,^u I^abe
ber ^lain.^cr 6r,^bifd)üf .f>Qlto bic .^anb geboten. ?lbcr boö 33ort)Qben
fei üereitcit, iinb .{vinrid) i)abe nun alle iycfi^ungen beffelben in
Sodjfen unb 2()üiingen eingenommen; quo &xam barüber fei ^otto
gcftorben. »Hufeevbem ;\eigte ^einrid) fid) feinblic^ gegen gttjei ©rofen,
i8urd)Qrb unb SSorbo, unb nöt^igte fte boä Sanb ^ju öerloffcn; it)r
@ut Dcrt^eilte er unter feine ^Rannen').
2)icfe ^Jlodjriditen h)cifen barauf ^in, bQ§ eö ftd) 5unäd)ft um
Xlbüringif^e 35ert)äUniffe '^onbelte. lieber 2^üringen erftrerfte fic^ bie
bi(d)öflid)e ®emalt beä 9)lQin^er Stiftet, unb mondjerlei Sefi^ungen
finb öon bemfelben cinjorben. Ungern mochte ber 6r^bifd)of bie
"JDIadjt be§ Säd)fifc^en A>r,^ogö f)ier fid) auöbreiten fe{)en. Sei
ber ^ilvt unb äßeife, njie bie ©eiftlic^feit fid^ überall bem 6mpor=
fommen folc^er ©enjolten entgegcnftellte , toat l^ier njo^l ?lnla§
einzugreifen. Unb auc^ ber ."^önig, njenn er bie ©tellung beö
.s^er.^ogö in ©ac^fen felbft nic^t an,^utaften öermod^te, fonnte am erften
baran benfen, i^rer ''^hiöbe^nung and) nad) biefer 6cite f)in <Sd)ranEen
3u ziehen. 2)em (Stifte .f)eröfelb, ba§ and} in 2;^üringen 23efi^ungen
unb 9ied^te ^atte, ift jeljt bie frü'^er in ?lugftd)t geftellte j^reit)eit öon
ber Ober^ot)eit be§ |)er;|ogö beftätigt-). 2)ie ©rafen SSurc^arb unb
35arbo, bie alö 8ö^ne beö gegen bic Ungarn gefollenen 5::^iiringif(^en
'!)}tar!grafen erfd^etnen ^ ), ftefjen auf Seiten beö Königs ; ber eine njirb
alö ßonrab tierfdjhJÖgert be^eid^net^). Cb biefer fie jeljt in bie t)äter=
lid)e (Stellung mieber cinpfe^en gebad)te, ober ob e§ fid) barum
l^anbclte, .^einric^ and) bie 05aue , njclc^e ber SL^ater fd)on friil^er in
if)üringcn befeffcn l^atte, ^n ent^ietjen, ift nid)t mit Sic^er'^eit ^u er»
mittcln'^).
2Ba8 SöibuKnb üon ber feinblid^en 3lbftc^t be§ .Röntgt gegen
t>a% Seben .^einric^ä unb bem oerrött)erifd^en $lan be§ ©r^^bif^ofö
erjäl^lt'') unb anbere nad) i'^m njieber^olen , trägt ben 6^ara!ter ber
Sage beutlid) genug an fic^, n)ie fie, ^ier auä ^a% erfunben, im
IDlunbe bcö ^olU cntftanb unb fo in ben Serid^t be§ ®cfd^id)t=
') Widukind I. 22: Et statim omnia quae juris ipsius erant in omni
Saxonia vei Thuringorum terra occupavit. Burgbardum quoque et Bardo-
uem, quorum alter gener regis erat, iu tantum afflixit et bellis frecjuentibus
contrivit, ut terra cederent eorumque omnem possessionem militihus suis
divideret.
«) DD. K. 15, e. lö.
^) 2)a^ ttjitb ftfilit^ nitflcnbä au«brürflid) grfagt, ^ot aber bie gtöfjte
UÖQ^c^ftnlidjfcit für fid); j. SBcncf, ^. ß®. II. S. 545 Vi.; Wnodjenftaucr
-S. 5«. *arbo etf(^eint qU ©tat im pagus Husitin 1. 3ult 912; DD. K. 8,
<B. 9. Togegcu ift bet Uurcbardus im pagus Grabfcld im 3- 908, Mon. B.
XXVIII, 1, ®. 141, nic^t bct Sot)n, mic ©cnBlet, ©tobfelb II, B. 135, meint,
fonbern bet in biefem 3at)t gegen bie Ungotn gefallene .^et^og.
*) gener regis in bet Stelle 2öibitfinb§ ift. 1 betftetjen mie bie SluSgabc
and^ Änod)fnl)auet 8. 5S unb ©tein, ®. Si. Äonrab I. ©. 182, al^ ©d^rtagct,
nic^t aU ©c^loiegetfo^n Äontobs.
'^) ?JgI. nö^er 6rcut§ 4.
6) Thietmar I, A.
V>. ■^•>fintic^-3 SBeiieljungm ]u ff. .Ronrab. 21
id)rcibcrö überging, hex gon^ ben Stanbpunft fcincS Stammed in hex
"i^oxiiebt für ben ^er,^og, ber lUbncigung gegen alle feine ^^inbe t^ilt.
„3)er C*r;}bijcf)ot , fogt er ' ), „um bem 5?önig unb beni i<oU ber ^tanfcn
^u gefallen, madjte ficf) mit gett»ot)nfer \.'ift — unb er benft an bic
Dem Siyatio fdiulbgegebene S^crücfung beS ^abenberger Vlbalbert —
„an ben burd) beö |)öd)ften ©nabc unö gegebenen ^JJIann". 3" einem
@aftma^l Ijabe er i^n eingelaben unb grofee ©cfc^enfe if)m üerfproc^cn,
bci\u eine golbene 5lette machen laffen-). i)a ber (Jr,^bifd)of bicfc
befa^, fei it)m ein Seuf,^er entflogen, unb alö ber ®olbfd)mifb fragte,
toed^alb er fcuf^e, l^abc berfelbe bie 'Jlntmort erfjaltcn: rocil mit bem
39lute be« beften unb i^m t^euerften TOanneö bie .Qette bcne^t tüerben
follc. ^er Oiplbfd)mieb l^abe gefc^miegen, ober, alö et bic ?Irbeit
oollenbet, Urlaub erbeten, fei bem ^er^og entgegengereift ^ ) unb \)ahe
i^m baö (^e^örte beridjtet. 60 fei bicfer ber ©efal^r entgangen*)
unb ^abe bann alöbalb bie feinblici^en ^Jlcferegcln gegen bic SSefi^ungcn
be^ (fr^bifc^ofö') ergriffen.
3:ag 2t^{e mufe in ben Einfang be§ Sa^reg 013 fallen. V(m
15. 5}lai ift ^atto, mic äBibufinb annimmt auä ffummer hierüber,
geftorben *' ).
3n eben bicfer 3fit ift Äönig Äonrab nad) 6ac^fen gctommen.
Vlm 3. gebruar njar er ^u (Joröei unb befiötigte ^ier bie grci^eiten
beö ÄloperÄ , am 18. beffelben 2Jionate in Gaffel ' ), _^alfo auf bem
iRücfnjcg nad^ bem Süben. Cffenbar ^ot ber 5?pnig )\ä) nad) .^=
jog Ctto§ lob nad) €ad)fen begeben, um t)icr bie S^er'^ltniffe peT=
lönlid) ;|u orbnen. £)a§ er babci feinblid) aufgetreten, es alfo t)or=
^er frf)on ^^u einem 23rud) gefommen, ift nidjt n)at)rfd)einlirf) ; ber
»Sug, ben Äonrab um beö roillen nad) Sad)fen unternahm, gehört
entfd^ieben in eine fpäterc 3«^*). ?lbet Wo^l fd^cint ber '^Inlafe ju
') £rt Codex A be^ Widukind, ber übfttjoiipt tine etwa* anbete Tat^
ftedung giebt, nennt ftatt be« @Tjibifc^ofs unbrftimmt einen bei amici regii, bie
bem ^et^og ^JadjfSeßungen bettitet, ali ben Scbulbigen.
*) 'ihietmar Ic^eint jit toetfie^n, baft .£)eintid) butt^ bie Äette getöbtet
toetben {olle: torquem aureum, in quo Heioricus occidi deberet, mira arte
preparabat. tai jagt Widukind nid)i , fann ti abet aUetbing^ boraudfe^en,
tote Xfimmlet I, 8. bx2 92. annimmt, ba ä^nlid)e§ fonfi er)ät)lt teiib.
*) occurrensque duci juxta locuin qui dicitur Cassela. Cod. A M Wi-
dukind.
*) %Qi C^init'ln' etjät)Ien I)iet bie IBeiidjte in ben betfc^iebenen .^anb-
'dif'»"' "^ • Widukind «tfdjieben. 9Jad) bem einen ^ö^nt bei ^erijog bittet
i>tv nad) bem anbetn ent{d)ulbigt et fid) propter repentinas )>ar-
buv : rsioncs.
'■; ;)hn nennt ber Codex A t)iet au^btfirfltd); ba« 'ipsius' bei anbetu
(Voffung ift abet and) nut auf ^atto, nidjt, nie Guudling meinte, H. A.
3. 59, ouf Aonrab ju bejieljen. ^enet lert fügt I)in.)u: Ad orientem auteni
verfiUB com 8uo comitatu (tton Gaffel andi, collecta manu etc.
") ®. öjcut^ 3.
') l)I>. K. 14. 1.5. 16. Vlit biefem 9tufentf)alt jRoniabS in Gaffel bringt
lombetget IV, 6. 341. bie 9?ad)ti(^t bei Codex A be« SäJibufinb in äJetbin»
bung, ba^ .^eintid) in Gaffel oon bem Qiolbfc^mieb genaint fei [^l.-U, bie et eni'
ÜrOt toiebetgiebt : biefet Crt fei ju einer frieblid)en ^i3ert)anblung geIoäI)lt, ^fxn-
rid) bnbin etngelaben genefen.
'') 3. nadbfr. \'\f 9litnafimt- 3lWT<rleÄ , Warn 3. 12, bic itf) ftü^et
22 Stnleitunß.
bcm c^a^m 3^iefpalt jeljt gegeben'). 6in 93erftänbniö ^üif^cn
bem .Honig unb ben ©a(l)jen h)Qib nic^t erteid)!: in feiner ber an«
gctü^iten Ur!unben ift bcr 95ermittelung ^einric^ä ober feiner ^n=
iocien^eit gebadet.
a3o()i \)ai man angenommen, ha^ ^einric^ jd^on öorl^r, im
Sommer unb .^erbft beä ^fa^rcö 012 unb »ieber im 5Jlärg 013,
hjo ein ®raf .^einrid^ in ben Ur!unben be3 .Qönigö genannt mirb-),
fid) in ber Umgebung bejfelben befunben. 2)a man fini^er ben £ob
^y^o^ Ottoö id)on in ben :;luni feijte, meinte man n)of)P^), .^einrid)
fei crfc^ienen, um pcrfünlid) bie 6rtf)eilung ber öäterlic^en Jfflürben
unb Sencficien ju betreiben. ?(nbere traben, niic ben Job beö Satere,
aud^ ben Einfang ber f^cin^feligifptten um ein ganjeä 3a^r ^inab=
gerücft unb bo^u namentlid^ in ber Ur!unbe üom 9Jlär,^ 013, bie
ftd) mit ben ^JJa^ric^ten über bie ^Jlaferegeln ^einrid^g gegen ^atto
in ben erftcn ^Jtonaten biejeö ^a^reä nid^t oertrüge, einen 3lnlafe
gefunben *). \Hber eä erjd^eint überhaupt alö je^r ,^n)eifei:^aft, ob ber
(Sraf |)einrid), melc^er l^ier unb lieber in einigen fpätcren Urfunben
.<?onrabg Oor!ommt, ber ©ad) je ift, meld^er allerbingS in ber !önig=
liefen Äan^Iei aud^ jc^t ben gröflid^en Jitel führen fonnte, aber nir=
genb§ mit einiger S3eftimmt^eit ftd^ in ben tjorliegenben Stctenftürfen
crfennen lä^t'^), ,vimal ein anberer ®raf beö ^iamenS jid^ finbet.
SBäl^renb Äonrab oon Reffen au^ naä) bem ©Ifafj ^og — im
Tläx^ 913 mar er in ©trafeburg — , fd^eint ^einrid^ ^u ben
feinblid^en ^RaHregeln in jT^üringcn gegriffen ,^u l^aben. 2)er Äampf
iiier mit ben beiben @rafen 50g fid) aber länger l^in; burd) njiebcr=
tt)eiltc, bafe ouc^ biefer ^ufl WonrabS fd^on"eincn feinblicften 6{)arafter 9et)abt,
(^Ia^be idi nic^t fefl^oUen 3U ?oEen. ©d^hjarfe, Äonrab ©. 2.3, läfet eS unent»
jc^ieben. Sle^nlic^ loie t)ier Leibniz, Ann. II, ©. .3(;6; ©fröret, ßarol. II,
S. 465; S^ümmlcr II, 6. 581; ©teitt ©. 230. 2Bq§ ßubcn VI, ©. 604 über
.V?onrab3 3u8 ansiebt, ru!)t auf einer falfd^en 3lnotbnung ber SJegebenfjeiten
übert)aupt.
1) Tlan fül)rt reot)! on, bofe bie ©. 19 31. 7 angefütjrten SBBorte beS Wi-
dukind: Rex autem videns etc. auf eine perfönlid^e 9inh)e?ent)ett ßonrabS bei
ber (Sntfd^eibuna t)intDeijen; j. ©frörer, 6arol. II, ©. 4fi.5; 2ö))n ©.60. 2:00^
ift barauf fein ©elnid^t ju legen. — 2)ic ©. 20 9t. 2 ertoäl)nte 5öcrleit)ung bon
.^^lerSfelb erfolgte in (Saffel.
•-) DD. k. 9. 11. 17. 2ie erfle Utfunbe t)at fc^on Eckbart, Fr. or. II,
®. 834, bie le^te namentlid^ Sö^er ©. 46. 102 gcltenb gemad^t.
=») Eckhart a. a. O.
*) l'ö^er ©. 102; f. ©jcurS 3.
"') Söljet jagt, ber 5Zame fei fäd^ftfd^ unb fonft fein anberer ^einric^, ber
unter bie ^üi^fif" t»?^ 9{cic^» ge{)örte, jemalä burc^ eine ber Urfunben Äontab»
über fonft mic befonnt gelootbcn. J!ie erfte Söet)auptung erlcbigt fid^, trenn
man fjfötftemonnä ^iamcnbuc^ Derglcid^t; ein ©raf |)einridb fommt unter Äon:
rab nod^ in ben Urfunben t)om •"). 3uli unb 9. ©ept. 91« bor, DF>. 35. 36,
unb ba§ fann aUctbtng# niöglid^er Söctfc immer ber ©ac^fe fein; oUein ein
©raf .£)einrid^ finbet fic^ aud| in einer bcr crften Urfunben Äönig .^einrid^e,
Dom ^. 9tot). 920, eb. H 2, in berfclben ©egcnb ungefät)r, reo bie Urfunbe
Dom 3- 913 ou§geflellt ift (unb fpäter öfter), unb e^ l)at gcreifi bie größte SBa'^r»
fd^einlid^fcit, an einen unb benfelben, un§ freilid^ nid^t näf)er befannten ©rafen
in benfen; unb fo aud^ bas Oiegifter ju DD. I, ©. 6-52.
I
.ip. ^rintid) im ilampf mit St. Aonrab. 23
l^oltc xHiic^njfe gcnöt^igt, fo^t ÜlMbufinbM. öerlicfecn fte baS Jonb.
^Ut bieg crft in bo^ ^ai)x i»14 ober '^Infonfl 015, \o ctflört cd fic^,
ba}] bcx itönig, biirc^ bic S^eiüegunflcn in Sc^tuaben unb Saicrn
üoUltänbig in '-}ln|piiid) genommen, in biejer 3fit nic^tö tüibcr ben
niä(t)tigen ^crpg unternommen ^at.
l'iubpronb, ba er üon ber ^rtjcbung bcr ©ro^en gegen Äonrab
f priest, nennt -Ocinric^ als ^er.^og ber ©od) Jen unb X^üringer-).
Cffcnbor na^m berjelbe je^t eine fold^e iSteüung ein: boö Sanb tvax
ooUftänbig in feine ©cmalt gebracht; unb mit ben Söaffen in ber
^•)anb oerfpt^t er fie oud) gegen ben 5lönig.
^rft im 3a^t 015 entfanbte i?onrab feinen Sruber ßber^arb,
ber jc^t ben marfgräflid^en 3;itel fü^rt^j: man fönnte benfen, bafe
er gegen «üfinrid^ ber 2:^üringi|cf)en ^JJlar! üorgefe^t merben foÜte*).
3.5on Jdeften auä ;|og er gegen ©reöburg an ber 2)iemel, tro auc^
Marl ber ©rofee feinen erften 'Eingriff auf ©ad^fen machte; baö @e=
biet, ber fogenannte Söc^fifrfje ^effengau, r)attc .^uleljt unter ber ®raf=
fcf)oft bcä ^rQnfifd)en C'Jaufed geftanben "' ) : trar je^t ^einrid^ im
Sefttj ber i^efte, fo fc^eint e^ auf einem Sorbringen nad^ biefer
Seite ^in ,^u berufen, unb öber^arb furfjte ^ier tüieber ^u gewinnen
toa.? i^m genommen war. äBie bie (Södjfif^e lleberlieferung ^u er»
,^äf)len tüufjte''), erging er fic^ babei in übermüt^igem ^ra^len: i^m
•) e. 20 91. 1. :
*) Liudprand Antap.. II, 18 : Quos inter Heinricus Saxonum et Tu-
ringiorum prepotens dux ilarebat. auf it)n gcl)fn anbete ©teQcn bie ben
litel ^Qben jutücf, |o oud) bic Ann. Reichensp., SS. XVIl. ©. 443. 485, unb
baraud Ann. Admunt., SS. IX, ©. 573.
=«) Utf. Dom 7. 3uni 914, I>I). K. 23. S. 22.
*) So 2öi)tx ©. 57. Uebet onbere Sejietjungen bie mon bem 93ßotte gc
geben \. ^ox]d}iin(itn III, S. 15s.
'') jßJencf II, S. "»47 ff. Oft übetget)t bie ^fi^öflf' ^'f ^einrit^ in ben
^efi^ tarn, l'anbau, ^effcngau S. 21», begnügt nc^ ju bemetfen, bie ^etrfc^aft
über ben .^rffengou fd)rine nidjt me^t ö&Qig gefidjcrt getoefen ju fein.
') Widiikind I, 23: Rex autem misit t'ratrem cum exercitu in Saxoniam
cum dcvai-tandam. Qui uupro|)ians urbi t|uae dicitor Ileresburg. süperbe
locutum tradunt, quia iii< hil ei majoris curae esset, quam quod Saxones
pro muris se ostendere non auderent, quo cum eis dimicare potuisset. Ad-
nuc sermo in ore ejus erat, et ecce Saxones ei occurrerunt miiiario uno ab
urlie, et inito (ertiiminc. tanta cacde Franci multati sunt, ut a mimis de-
clamaretur: ubi tantuä ille internus e.^sot, qui tantam multitudinem caesorum
capere posset. l'ratcr autem regis Kvurhardus, liberatus a tiuiore absentiae
Saxonum nam eos presentes vidit — , et ali ipsis turpiter fugatus, dis-
lessit. ih.*Qd bic mimi fangen, giebt nU .tierameter : tantus ul>i internus,
qui caesos devoret omncs, i'ouQini, oi'ittütitenbe iJuft 6. 3b2; ebcnfo j^aKe
im thron. Corbej., f. ^oljrbüc^et b. «. -C». III, 1, S. 59. ©ine anbete 93ef
fificierung öon f^abricin« l)ebt üötjer £. 73 oul. - Statt KresImrR (Stobt«
Ictge an bet Iiemeli fdjrciben fpötere ?lutoren Merseburch obet Mersburch;
iyraunfdjU). JHfimc^ton. v. s68, £. 170; K. Kote, Cbron. pict. . I.eibniz SS.
III. 3. :5"'i; »üo? tt)ot)l nur eine anbete f^otm ifi; ©tun«, JHeittäge I, ©. 18;
aüiganb, 'Jltc^io f. W. aöeftfalen* I, S 37. anbete l)aben ittig an bie ^axi'
l'utg ciebadjt; f. baaegen Leibniz, Ann. II, ©. 2ti".». — 2;ie ^^fit geben bie .\nn.
Cortio)., SS. III. S. 4: !♦!•'» . . . bellum in Meresburtr (ogl. bie Ann. Prag..
SS. III, ®. 119). Dafe audj bet Ann. Saxo. SS. VI, 3. '.{«i, bie« 3al)t nennt,
beriit)t nut borauf, ba& et ^eijag CttoJ iob ittig in bod 3I- •'!•* i*V*' ^^'
24 (SinUttung.
fei nur bange, bofe bie €arf)ien nicl)t raoflcn loürben [xd) im offenen
5elbe ,^u geigen. ?lber eine ^JJleile üon ber 23urg erfci[)tcncn plölUid)
bie 6ad)fen unb brQct)ten ben f^ronfen eine fdjmerc Diieberlngc bei:
ein Sero, ber hierauf qebic^tet, jprod) bnö ©elbftqefüt)l ber Sieger
au8. 6bert)nrb flof) mit bem 9{eft feineö ^eerc8. ^einric^ ober in
feiner iöerfolgung, ober um fic^ roegen bei 'Jlngriffö ^ju räd)en,
mact)tc einen ©infall in baö ?}räntifc^c SanbV).
2)cr ilönig, bomalö mit ber ^Belagerung ber 33urg Ittiiel in
'JUamnnnien bcfcf)äftigt , gab biefe auf unb toanbte fic^ je^t felbft
gegen ben Sad^fen: er fammelte, fagt SiMbufinb- , bie gon^e toft
ber ^ranfen unb ^og auä, um .^einric^ ^u begegnen.
3)cr ^er^og befanb fic^ in einer ^efte ®rona , bercn Sage nid^t
mit üoHer 6icf)er^eit ^u beftimmen ift; bod^ hjirb mit 2öaf)rfd)cin'
lic^fcit an ®rone in unmittelbarer 9Mf)c bcä fpöteren ©öttingen ge=
bad^t^); t)ier, nid^t loeit üon ber <Säc^fifrf)=.^efftfdt)en ©renje, fdtjeint
^einrid^ ben .ftönig ermartet ^u ()aben.
Ueber ben hjeiteren 33erlauf ber 2)ingc giebt 3Bibufinb*) einen
SBcric^t, ber ber Sage, üieUeic^t unmittelbar einem Siebe entnommen
ift'). l?onrab fdjidit eine SBotfdjoft unb forbert ^ur Ucbergabe auf:
nid^t alö fjeinb, aU ^^reunb merbe er ftd^ geigen. 3!)a erfdi)eint un=
ertuartet beim ^cr,^og ber ®raf Jl^ietmar bom Often l^er"), ein
SÜlann bon grofeiem hiegerifd^en ©efd^id unb berütjmt burc^ Hftige
man jene ^nnalrn fannte, Xoaxb meifi hai 3. 913 obet 914 angenommen;
Leibniz, Ann. II, ©. 269; Eckhart, Fr. or. II, ©. 843, u. a.
M Ann. Alam., SS. I, ©. 56: Chuonradus castellum Tviel obsedit, et
Einricho Saxouum duce Franciam invadente, regreditur.
^) "NVidukind I, 24: Audiens autem rex male pugnatum a fratre. con-
gregata omni virtute Francorum, perrexit ad requirendum Ileinricum. Quem
comperlum in praesidio urbis quae dicitur Grona, temptavit illud obpugnare
praesiditim.
'') ®o Leibniz, Ann. II, S. 274; Eckhart, Fr. or. II, B. 8.S8; |)of)n,
einleit. II, ©. 10 ^Ji.; Mascov, Comm. Annot. ©.2; 2BcrJebe, @auc ©. 12,
bem foft aüe *Jieucren gefolgt finb, ©tcfebtedjt ©. 199: 5;ümmler ©. .■)94; Stein
<B. 239; ^einemonn, @. ton .f)ann. I. ©. 80. gut ^rotjnbc bei Hameln a. b.
Jubelet tjielten e§ Meibom b. ä. jum Sötbufinb ©.676; Schalen, Ann. Paderb. I,
S. 247; Gundling, H. A. ©. 59; (©ruber), ^eit« unb ©efc^iditbejd^teibung b.
St. ©öttingrii I, S. 66; unter ben dieneren iiubeu VI, e. 604 9J. 28; für
©ronou an ber Ünm bei Sllfelb SBcbcfinb, 92oten II, <B. 374; für ©röningen
an btr 5öobe Lenckleldt, Antiq. Halberst. <B. 121 9i. q; anbere für ©ronbe
on ber 3)Julbe, i. Gundling a. a. D.; Struve, Corp. bist. I, ©. 252 % 16.
*) Widukind I, 24.
'') Sgl. ed)mnt|t, ifonrab 6. 24; «ö^et ©. 73, ber meint, baö Sieb felbft
^etfleHcn ju fönnen.
®) intervenit Tbiadmanis ab Oriente. It)ictmQr ift toal)rfd}einlid^ ber«
felbe ber in bet Vita Mahtildis (oben ©. 18 *)i. .3) aii 2ei)xn ^einric^§ ge-
nannt mitb unb beffen lob bie Ann. necrol. Fuld. 032 angeben; i. Leil)niz,
Ann. II, 375, bet unter oriens hai üanb ^jmijdifn ©aole unb (*Ibe t)erftcl)t;
3ä.^etiebe, &ant ©. 114, ber iljn für ben ©rafcn bce ^Jotbtfjutingogou tiält;
.^leincmcnn, ®ero ©. 125, ber Söibufinb mot)t nid)t richtig au|fa"|t, inenii
er fagt, SBibufinb nenne it)n Th. ab Oriente; biefe SÖJorte finb mit 'inter-
venit' §u öerbtnben. ;
.^p. .ÖciiuiU;-^ <nj;iuaii3i-u jii .si. Siaxi uou (jrantvitri). 25
'^Injcljlägi'. So er jein ^ccr lagern foUc, jrngt er .V)einrid). <Bdfon
im i^cgriff noft^^ugeben, tafjt biejer tnict)en ^JJiutf); er ertunbigt fict>
iifld) ber ^Qt)l ber t)erbeigejü^rten 8d)arenM: breifeig, anttoortet
Xf)ietmQr, ber bod) nur mit jünj IsÖcglcitcrn gcfommen. Die SBoten
bee.^tönigö cr,^äf)len bicjem roaä fie gehört-): erjc^rcdt öerlafjen bie
fronten üot ^Inbrud) beö lageö i^r l'oger unb fe^ren ^eim.
3?on lüeiteren ^cini^fcliflfciten f)Qt Sßibufinb nidjiS 6erid)tet.
Unb tuenn J^ictmar jagt^l, er unterlafjc ,^u er^Qt)len, mie oft fie fid)
begegnenb fiegtcn ober beftegt tüurben, fo liegt bem genji^ feine nQt)ere
.Qunbe üon nnberen ßreigniffen ^u grimbe.
ibn einer il^erbinbung ^einrid)ö mit ben onberen t)er^ogIidjen
Öeiüoltcn, gegen rocldje .ffonrob ;|u fämpfen f)atte, ift nid^tS befonnt.
2)agegen n)eifj ein frcmber Sd)riftftcller öon «e^ie^ungen eigent^üm=
li(!^er 9lrt ^u berid)ten, in meldje ^einrid) ^u bem 3Beftfrän!ifd)en
•Rönig .Rnrl getreten fei.
'Kid)er, ber om ^hiägang beö lOten ^Q^r^unbertö bie ©efdji^lc
ber legten 2l^cftfrQntifd)en 5?önige fd)reibt unb au^fü^rlic^ namentlid)
ber 2ot^ringifd)en 2)ingc geben!t, ertt)Qr)nt ouci^ beö (Snd)fen ^einrid)
unb er^ät)lt, tt)ie berfelbe mit bem Äönig .Qarl auf ber einen, bem
.per^og ®ifelbred)t auf ber anbern Seite in mandierlei Se,^iel)UTigen
gcftanben. äl^aö baüon ber erften 'i?luf^cid)nung bes 2Üer!eö angel)ört*)
betrifft aber eine ^eh, ha |)einrid) bereito bas Oberhaupt beö :)ieid)e§
ipor; tüenn berfelbe gleidjroo^l ^er^og tjeifjt'"), fo beruht e''? auf ber
\'(nfid)t, bajj bem iJönig ^arl alö .Karolinger bie .^errfd)aft auc^ über
bie Sanbe öftlid) tjom 9lf)ein ,^ugcftanben unb ber Sadjfe ^ier in
\Hbl)än gigfeit Don if)m feine ©etüolt geübt l)ahQ; ber 51utor ge^t fo
rocit, ,v' er.^ä^len " ), .r^cinric^ fei öon @ifelbred)t aufgef orbert, fic^ gum
.Qönig frönen ^u laffen, ba S3elgica unb ©ermania • — fo nennt er
!(*ot^ringeu unb bad 2anb am rechten 9il^einufer — eineö eignen
.Qönigö bebürften; er fei nidit barauf eingegangen unb ^aht ben
^vOt^ringer Don fo iierbrcd)crifd)em treiben abgemaf)nt, biefer aber
nun ben 2üeftfiänfifd)en |)er,^og ^Itotbcrt oeranlafet, fid) ,^um .^iinig
aufjjuttjerfen, — (So ift überflüfftg nor^ befonberS lerDor^u^bcn, toie
') legiones. Urbrr bie $<cb(utung totldir ®ir{rbtrd)t birfrtn iQ}otte otebt
i SD©. VllI, S. 179 ff.
-) *DJit falfdjft i'roqinolif Ifflt Sribnij bie ^inge jjaredjt, toenn et fagt,
.\nn. II, 6. 274: sive diccnti interfucre, quod Witikindus significat, sive
habebant rmtos arraiKirurn Ileiirici cxplorutores.
^) Thiotmnr I. 4: mihi ad alia properanti loiifum est enarrare, quoties
coDKresbi nuitiio ccderent vcl vincerent; ri übergrl^t bie Don SBibuIinb br*
tid)tetrn (^in^cltjetten.
♦) Hichcr I, 20. 85 ff.
'*) ('. '^'>^, c.<2*) ftel)t nnbeftimmt: transrheoanus.
") C. 39: Socerutn itaquc adit eique ab rege dissuadet, Cclticam solanr
legi poßse suff^ccre asscrons. Beigicam vero atque Oennaniam rege alio
lilnriinum iudigcre. Lüde et. ui ipse in regnuni coronari non almueret,
niultis biiasionibus itermovcbat. Ileinricus vcro, cum notanda eum suadeie
advorfpret, dictis siindcntis admoduni rostitit, et ut (iiiirsrorot ah illicitis.
multis amplificationihus »tiiiabat. Kt nisIchertuB quidcm cum apud socenim
iion proticei'' ! • ■ " l'huih bili painro posset etc.
26 ©inteitung.
unbfflrünbet unb rein crjonncn biefc eingaben finb. — Ditc^t qan\
in Uebcrcinftimmunq hiermit, oud) nidjt üöüig ]o üertc^rt, ober üon
einer gleicf)en "iJlnfc^auunq ber S^cr^altniffe qu8, fagt 9tic^er nQc^f)er ' :
^einric^ fei roegen ber §einbfd)aft ber ©laöen, ba Äarl norf) in ben
iBinbeln lag, jum .<?önig üon Sac^fen ertjoben. — 3)cr Sdjriftfteller,
einmal in eine faljc^c 9Iuifafjung ^ineingerat()en , ift jpäter ober nocE)
\)ie[ meiter gegangen. !3ln einer Ueberarbcitung beä Sud)ö , luic f\e
in ber eignen ^anbjdjrift beä Sßerfafjerö üorliegt, ^at er lüieber^olt-),
tro früher üon ©ijelbrec^t unb 2otf)ringen bie 9iebe mar, ^einrid)
unb 8a(!^fen genannt, jenen bann gerabe^u üon Äarl al8 ^er^og
einlegen laffcn^*. 6ö ift unmoglid) t)ierin irgenb einen .^ern ^ifto=
rijd^er SDa^rl^eit ^u erfennen*); nur bei üölliger ©elüifjenlofigfcit
fonntc ber 5lutor \\6) erlauben , rooö urfprünglid) üon einer in gan,^
anberen S3er^ältnijfen fte^enben 4>erfönlid)feit unb auij l)ier nid)t
immer mit t)iftorijc^er 2:reue er,^ä^lt roar, auf ben 6äd)fifd)en -^er^og
unb 3)eutf(^en 5lönig 3u übertragen'^); nur nationale ßitelfeit unb
^llu^mfud^t ben eintrieb geben, bie ©efc^id^te ber ßexi in gan^
falfd^eS Sic^t ^u [teilen, bem fd^lüadjen Söeftfranfen eine Cberl^o^eit
aud^ über 2)cutfd)e l'anbe unb t^ürften beizulegen.
Söo^l l^at ein 2:^eil beä Cftfränfifc^en ober 2)eutfc^en 3teid)e,
Sot^ringen , in ber B^it unmittelbar üor^er fic^ bem Söcftfrönfifdjen
.ßönig unterworfen, .Qonrab ftd^ üergebenö bemüht t)ier ^ur ?lner=
fennung ,zu gelangen; unb biefer ift baburc^ in feinblic^e S3er^ält=
iiiffe ^u .ßarl gelommen. @ä liegt an ftd^ nid)t eben fern ^u beulen,
baB ber el^rgei^ige 5?aroHnger nod^ tüeitereS erftrebt, irie fpäter nad)
i^onrabg %oh. fo auc^ jc^t bei feiner Gr^ebung einen Sierfud) ge=
*) II, 18: cum ejus (Ottonis) pater Saxoniae solum propter Sclavoruiii
improbitatem rex creatus sit, eo quod Karolus, cui rerum summa debebatur,
adnuc in cunis vagiebat. 2bbtx ©. 8fi t)ölt bieje Stelle, bie et ouS bem Cliron.
ürsperg. citiert, für einen S^\ak be§ öffe'^arb, bcfjen Jert etloaö abtueic^t.
2) I, U. 22 ff.
") I, 14, in einem 3ufflfe JUQlei^ mit jener ^lenberung: Ubi etiam
lleinricum. regio genere inclitum ac inde oriundum, ducem Omnibus pre-
ficit. ^Jioc^j in ber etften 93earbeitung fogt ber Slutor l)ier in ätjnlid^er fccr«
fennung biftonji^fi: 5öert)ältniffe: Sarmatas alisque prelio subditos habuit.
Anglos quoque ac reliquos transmarinorum populos mira benivolentia sibi
adegit.
*) ®egen bie im 9?odötrag jur etften ^Bearbeitung (ouf biefe bot Bditoax^,
itonrab <B. 25 , feine 9lütfiid)t genommen) unb ebenfo öon 5Pet^ in bet Slue«
gäbe QU§ge|pto(^ene 5ü?tn)etfung bielet 9iad)tic^ten b^ben l)ejonbet§ ®ftörcr,
.«®. III, ©. 1183 ff., Gatol. II, ©. 47fJff., unb Cötjet ®. 77 ff. it)te gefc^idjt«
lic^e Jöebeutung unb menigften^ tbeilrteife 2ßa^tbeit nad^julueifen gefud^t, aber
ebne itgenb übetjeugen ju fönuen. ?lu§fübtlicb t)ot bann bie ganje gtoge nod)
einmal Detbanbelt SJittid^, 5otfrf)ungen III, ©. I<t7 ff.
'^) SBenn l'öbei 6. 8.5 geltenb macbt, baß Siid^et einmal I, 23 in ben
futjen 3nf)olteangoben am Slanb fc^on gleid^ anfangt ben ^einti^ genannt,
lüäbtenb im Jert nod^ Gislebertus fte^e, io fann bal an fid) hienig bebeutcn,
unb aufeetbem übetfie^t et, ba§ bie ganje auäftit)rlid)ere (Srjäblunq bet c. 22 ff.
id^on an bie ©teile einer älteren getreten ift, in ber ei emfacb f)tefe, ©. 376:
Ilic (Gislebertus) enim ab Heinrico .persuasus cum aliis nonnullis ab rege
discesserat etc. Uebet bie ©tünbe h)clct)e 9Sfic^et behjogen ^aben mögen f. nament=
li(^ Söittic^ a. a. C. ©. 137 ff.
iö- ^eiimdjä iöciieljungen 3U Ä. Äatl oon gtanfteic^. 27
ntoc^t, bic eiflcnc .OerrfctjQft auS^ube^nen, t>icücicl)t qIö bcr leijtc beS
.Wnrolingifc^en .öaujeö ein (irbicct)t aud) in bcm i3ftlic^en Stcid) in
^'Injprud) ,^u nci^mcn. ^ö roäre an fic^ möglid^, ba^ ^cinric^, ba
er fcinblid) bem t'Ronrab gegenübcrftonb, ju einem 6inüernet)men mit
bem anbcrn ©cgner bcffclben gelangt feiM. 5Jian ^at botauf f)in=
geiüieicn, ba§ .^einric^ö il'ater, ber ^er,^og Ctto, aud) nad) Sot^ringen
t)in ^c,^iel)ungcn ^atte, feine üod^tcr alä föemat)Iin beö .Qönigö
i^Dentibuld) ongeje^cn Werben borf, ba^ oud) fci)on nad) ber crftcn
lUiebcridjrift Siiäerö ber Sot^ringifd^e ^er^og ©ijelbrec^t mit ^einricf)
in iWbinbung ftanb: üicücirfjt, meint man, bejnfeen Ctto unb fein
So^n jd)on S3eft^ungen ober gar ©rafjc^often auf 8ott)ringifd)em
^öoben unb ftanben um beren hjiüen aud) ,^u Äorl in beftimmten
ftaatöreci^tlid)en 33e,^iet)ungen - ) , unb eö !önne baä entmeber mirflid)
]u einer näheren ^Bereinigung geführt, ober ber fpätere .^iftorifer,
ber bauon eine gettiiffe, aber ungenaue Slunbe gehabt, möge baburc^
Deranlaßt fein, übert)aupt eine Untcrorbnung be^ £äd)fifd)en |)er,^ogö
unter ben 5?orolingifd)en Äönig an.^une^men. 3)od) aüeö bieö entbehrt
beftimmterer '^In'^alt^punfte.
3i)aä ixd) an oerhjanbten ober fd)cinbar beftätigenben ^ad)rid^ten
ein.^eln finbet, ge^t entlueber auf 9^id)er ^urücf, ober be\ie^t fic^
auf fpätere Reiten unb beruht nur auf berfelben ^ieigung !ißeftfrän=
!ifd)er X'lutorcn, bie ^errfd^aft ber 2)eutfc^en Könige aud bem 6äd)=
fifc^en ^aufe in Soti)ringen auf 3?erlei^ung ober Uebertrayung Don
Seiten ber Äarolingifd)en dürften ,^urüc{^ufü^ren.
2)er erften ?lrt ift, roaö (Sffe^arb berid)tet'^), aud einem @al=
lifd)en ©efc^id)tfc^reiber tüie er fagt, in unmittelbarem 3"ioinmen=
') log ift bif ^tiificftt mel)terer, bie ben 5Ric^pr felbft nid^t fannten, nur
bif au# if)m abgeleiteten ^Jtod^tid^tcn bei t*{fct)Qtb. 2Dät)tenb Leibniz, Ann. II,
®. 276. 2118, fie öetttjitft (nur bie Wöcilidjteit, baft |)etntidj bei Staxi ^ülfe
^fuc^t, giebl et ju), entfd^iebenet noc^ fpötet Rössler, Chron. medii aevi I.
«. Bx, benft Eckhart, Fr. or. II. ®. ><4^i, an eine SUetbinbung ÄatI* unb
Öeintidjd ^u einem gemeinjamen 'Jlngtiff ouf Äontab im 3. Silo, rto ber Ann.
baxo einen Iljcil bcr *JJac^tid)ten (*(fe^atbö einteilt; Struve, ('orp. bist. I,
6. 2."»2 ^l. l'.i, meint, .t^eintid) iei öon bet iöclagerung in Wtona burd) einen
(Einfall üaxU befreit, unb bosfelbe ^at l'uben VI. £.' M2k au«gefül)rt, fpäter
oud) (^frorer, ßotol. II, £. 478, angenommen: jener It)ietmar, Don bem
ilöibufinb er^ä^It, jei nit^t au4 bem Cften, Jonbern non äBcften getommen unb
t)abe bie ^Ännäl)erung eine« t'otljtingildjen .£>eereS jum IJutjalj berichtet, dagegen
etdätt IRcft aud) l'öfjer ®. 8x, beffen eigene Torfteüung aber ebenjottjenig
Settt) ^at.
■') S. namentli* auittidj a. a. C. S. 14o. «et)nli4 ift, rtenn SeutW,
(y(ero 3. 1 ^t. l,an 9<ipuarien unb bae l'anb nielc^ed jniifc^en Sac^fen unb bem
iHt)ein lag unb unter bem (fr^ftift Äöln ftanb backte.
") Sind tl)m »üieber jd)üpften ber Ann. Saxo unb Otto Frising., (hron. VI, 18,
6. 236. Kkkehard übertäfU ba4 Urtt)eil über bie Pon i^m toiebergegebenrn
Viad)ri(^ten bem l'ejet, S.S. VI, ©. 182: Ilaec sunt verba illius Gallici hy-
storiogrnphi : quac si in aliquo a pracccdcntihus Saxonici scriptoris dictis
ilis:^entiant, lectoris dilir * r rpendat, unb äl)nlidj Otto Fris. 2öenn biefer
übrigen« quidam ( clti( 's nennt, |o ift bai offenbar nur ein un>
genauer 9lu4brud ftatt ti . .......cus chronographus feine« C^en^ä^r^manne«.
28 (finteitmiiv
l^ong mit onbcrem nai er bem 9ticf)er entlcf)nt. \MlöM .^arl einmal
um C'ftern in "Jlac^en ^of ^iclt, feien bie Öirofecn feincä i)teid)ö er=
fc^ienen, inionbevt)eit and) bie >^^er^oge unb unter biejen .ricinrid^ a\\^
©ac^jen. äüütjreiib ein |)agano ober \\d) ber Dollen ©nnft beö
Äönigä erfreute, t)ätten jene üergebenS mel^rere Jage hinter einonbcr
im SL^or^immer beffelben getüortet: barüber unnjiOig, fei ^einricf) mit
bro'^enber 9iebe t)on bannen gegangen, ^ilber ber j?önig l^abe ben
^Keimfer (5r,^bifc{)of i^m nac^gefanbt, ber ben ^er;\og begütigte unb
3ur 3iücffe^r bcrt)og; unb nun fei biefer auf baö freunbfc()aftlid)fte
empfangen unb in t)o^er Öunft gehalten. — 68 ift gan^ ber 61)a=
ra!ter ber 6r,^äl)lungen loie 9iid^er fie liebt: fein Zexi, ber üorliegt,
enthält fogor eine äf)nlid)e ©efd^id^te, bie aber öon bem 9BeftfrQn=
fifc^en 6er,^og 9iotbert tjonbelt; mal)rfd^einlid) f)at aud) tyei eine
fpQterc SBearbeitung, bie nict)t met)r erhalten ift, ben ©acl)fen ^einrid^
an bie ^Stelle gefegt-). — SBaö ein fpäterer ?lutor, Xrittjem, Don
einem S3unbe Äorlö mit |)einric^ er^Qf)lt^) unb ba^ jener um bed
lüillen nac^ Sadjfen gefommen fei unb f)ier mit Staunen bie ^ad)t
beS ^evjogö gefeiten ^abe, gef)t o^ne ^rtJfif^l/ ebenfo wie anbetet
maö er aii§ bem 9iirf)er gerabe,^u abft^reibt, auf biefen jurücf. —
2)agegen l)at bie y^ad)rid)t be8 5lDentin •* ), eine§ ©d)rtftftenerg, toie jener,
beö loten 3al^rf)unbert8, bie ^onrob feinblid)en ^er^oge — unb er
nennt @ifelbred)t. (frd)nnger unb Serd)tolb, 3Burd)arb, ^ier nid)t
•Oeinrid) — l)ätten ben Sßeftfranfen Äarl herbeigerufen, freilid) mit
ben Gr4äl)Iungen 0lid)erö nidjtö ,')U t^un, enlbefirt aber aud} aller
S3egrünbung. ■ — äöa8 enblid) im Uten ^a^tl^unbert ^ucunbue Don
') cum paschalis solemnitas immineret, Aquisgrani palatio rex sese
recepit. Hiic ex omni Gallia j)rincipe8 confluunt; huc etiam mediocres
multo favore conveniunt; assunt et diices, ex Saxonia quidem Heinricus. ex
Gallia Ruotpertus. Cottidie secus fores regii cubiculi manent : cottidie egres-
sum regis a penetralibus aulae prestolantur. Cum vero ntillum eis ab rege
responsum i)er dies quatuor daretur, Heinricus, id molestissime ferens,
dixisse fertur . . . indi<rnansque rege inconsulto discessit. Quod rex moleste
t'erens, eum revocare cupiebat, et i)ro liac re metropoiitanum Remensiura
Heriveum dirigebat. ('ujus luculei.ta et amica oratione persuasus. dux Hein-
ricus ad regem redit, multoque ambitionis honore ante eum admissus, Id
precipuo gratiae loco familiarissime recipitur.
'■^) 5?et^' ÜJieinung, bie etjäijlunfl fönne jiidjt öoii Stieget fein, ^at toenig
Ü^fifaü flefunbcn, unb ic^ fann ibr m feinet SBcije beiflimmen; bgl. SS. VI,
B. 6 'il. 64. 6inc freilid^ ffl)t unfidjete Sßermutbung über boä Söerf ou§ brni
biefe Stelle cntlebnt jetn möcje i)ale id) getoogt, gotfd^unQcn IH, ©. 14ö.
^) Ann. Hirsaug. 1G90. I, 6. 55; Carolus rex Galiorum cum memorato
Saxonum duce Heinrico potentissimo foedus inire statuit et pro eo in
Saxoniam personaliter venit; qui cernens tantam ducis potentiam, obstupuit
et ejus amicitiam instantius i)OStulavit. — S. 48, jum 3Qt)t 895, f(!^reibt
Irttl)cin bie (Stelle tRit^erS I, 20 quo.
*) Aventinus, Ann. Bojorum IV, 22, ed. Riezler I. £. 622: Ario-
nulpbus rex zoster, Gisalobertus dux Lutbareorum, Ariogerion Beritholdus
fratres et Burgardus Suevi Chunradum recipere recusarunt. Carolum post-
humum justum baeredem ex Galliis et occidentali Francia accersendum cen-
sebant; et a Luthareis Carolus acceptus est ©ftötet, Gotol. II, 6. 456
nimmt eine öcrlorene CucUe an, ober ot>ne SQöaljrjcIjeinlici^feit.
Si)nobc ju 9lltt)fin'.. 29
einer ?lbt)än9i9feit .^cinrid)6 üon Staxi ,^u bctid)ten lüeife'*, bt]\ei)t
fid) Quf bic Sfit, ha jener qIö Äönig Sottjtingen oon ben SÜeftfronfcn
luieber geroonn, unb trogt für bie SSerf)Qltniffe um roelt^e eö I)ier
fic^ f)Qnbelt nid)tö auö.
^JJtit ooller S^cftimmt^eit in 'iJlbrcbe ,^u nehmen, bofe jemals emc
ikrbinbung Xieinricie mit bem SBeftfränfifdjen .Rönig ftattjatte, ift
Dielleic^t nid)t geftattct. ßö ift ^ouptfärf)Iic^ iJBibutinb, auf bem bic
Kenntnis bicfer S^ii beruj^t; er fdjrieb in bcr 3^^^ ber ooÜen SJlac^t
ber -öerrfc^er quo Säc^ftfc^em Stamm, ba ^ranfrcid^ unb Italien
fic^ oor bem 5)eiitfd)cn 'Keic^ beugten, bet 5?arolingifc^e i?önig bort
in 'Jlbfiängigfeit üon bem .S^aifer ^äd)fifc^er «Iperfunft ftanb; er ^ätte
folc^e 5ycrl)Qltnifje fd)merlid) nur uerftanben, unb auf fein Stiü=
fdjlreigen ift fein cntfc^eibenbeö ®en)id)t ^u legen. 3Iber eine gcmiffe
,Qunbe ^Qtte fic^ boc^ tüo^l anberöroo erhalten muffen, unb jebenfaUe
üerbienen bie 6r,^ä'^(ungen tüeld^e üorliegen fo menig Glauben, bafe
eä unmöglich ift if)nen irgcnb ctmaö für bie mirflic^c @efd)i(i^te gu
entnehmen.
®aö 9iid)eT Don einer ^ludji bcS ©ifelbrec^t nac^ Sac^fen ^u
^Deinrid) berid)tet-), mufj, luenn cö überhaupt begrünbet ift — unb
iKid)er fd)eint tjier auö einer älteren Cuelle ^u fd)öpfen — , in eine
fpätere 3cit gehören; erft im 2iQ^t i»15 ift jener bem Sßatcr ge=
folgt^), bamolä, tt)ie c8 fc^eint, nod) unmünbig, unter bcr Scitung
bcr ^tuttcr*).
%üx bic Scr^ältniffc ^einrid)ä ,^u .Rönig Äonrab ift üon 2Bic^=
tigfeit bie Vlrt unb SÖcife, mic eine i^erfammlung Don Sifd^öfcn , bic
,^u xHlt^eim (^ot)ennlt^eim) im Stieß gel)o(tcn marb, fid) gu i^m unb
ben Söifdjöfen 8ad)fcn§ öerl^iclt. berufen im ^erbft beg ^sa^vcö
*.>10''), rec^t eigentlid), um in ben unrut)igcn 93emcgungen, meiere bic
^Kcgierung .^fonrobö erfüllten, bcr .ftird)e unb infonber^cit ber ^ot)en
(^ciftlic^fcit beö 9{cid)ö bic bcbeutcnbc Stellung, n)cld)c fic gemonnen
Ijattc, gegen il)rc ÄUberfad)cr gu fidjcrn unb ^ugleid) bie \'lutorität
unb baö ;'lnfet)n bed .Qönigg ^u fd)ü^cn, befd)äfti_gt fie fic^ nomcntlid)
aud^ mit ben Sd)mQbifd)en unb ^airifdjcn Wro^en, bie, im SPefi^
ber i)er,^oglid)en Oicmalt ober im Streben nad) bcvfelben , in O'onflict
mit bem Honig unb mit ben S3if(^öfcn i^reö Sanbeö gefommen
M @. baiübtr untrn. Leibniz, Ann. II, S. *2i)3, fannte bie bomal^ un^
grbtucftt (^Tjät)lung t)anb|d)ttftlid}, unb nur bifft ^totij l'ötirr 3. Sä.
-) llicher I, 38. Itx Ann. Saxo \(\}t bie it)m au« Kkkebard brfannte
^JJoc^tidjt in« 3- ^16. ""b bobutd) fiib Kckhart, Kr. or. II. 5. 8-V», Calmet,
Ilist. de Lorraine I, 6. 830, u. a. brftimmt »orbrn. B. jf^t äUittid), dnt«
fif^ung bfö .<>er,jogtI)um« l'ottjringfn £. '^9 unb 5oifld)un<\cn a. a. C. ®. 113 ff.
*) Süittid) Q. a. C.
*) Sigihardus, Mir. S. Maximini c. 16, SS. IV, B. 233, mit bcr 9iotf,
unb c. II. Uigl. untfn.
'') ^ic 'Acten ^ufrfl fiftou*flfflcbrn toon ^"''"Tfl' hann LL. II. ®. W.'».
^tüf)fT »DQtfn bie 5öfld)lnf?f l'cfannt tt)fiU aui Ilunhard. I)ccretorum libri
(bft '.Bctjauptunq Il)einri», bafi iBurc^atb btcö unb anbrrc» aue brr l'ollectio 12
partium fle((^öpft, bat aWoffftf^Ubfn , JPfilt.'Qf S. ■^. tribctfpTOcfcen), tt)fiU
Qüi ^Aocntin.
30 iSinUitung.
njaren: t)ier öerf)ängt fie fitrfilid^c ©trafen ober bro^t fie benen an
tt}elct)e nod) nic()t ,^ur Unterluerfunfl qebrad)t ftnb. i)eö ^er,^oflö
^einrid^ bat^egen cjef^iel^t feine @rtt)Q()nung. 2öo^l aber njerben bie
8äd^ftj^cn Siid)öje, n)eld)e ber iJabung nid)t gefolgt, auc^ feine Stell=
oertreter gefanbt, als ungc^orfam mit ernflem Jabcl belegt ' ), gugicid) auf
eine neue 'i^evfammlung nad) '^ÜJlam^ geloben: njenn fie aber aud)
l^ier ausbleiben, foll, iüie ber annjefenbe l'egat beö 5pavfteö unb bie
6t)nobe auöfpred^en, bie ?lbt)altung ber ^JJIeffe i^nen unterfagt fein,
folange biö fie in 9iom fic^ gercf^tfertigt ^aben. — 2)aö i^er^alten
ber Sl)nobe läfet eine t)erfd)iebene 25eutung ^u. äBäl^renb einige auS
bem angefüfirten ^Irtifcl auf eine gortbauer ber f^einbfd^aft ^tt)ifd)en
bem .Rönig unb bem SQc^fifd}en ^ergog fd)Iie^en-), fann man auc^
umgefefjrt geltenb machen, bafj bann ein entfd^iebenereö S3orge^en ber
') c. 30: De episcopis qui de Saxonia ad synodum iion venerum. Placuit
sanctae synodo, episcopis, qui vocati de Saxonia ad sanctum conciliutn non
venerunt nee secundum canones sacros niissos suos vel vicarios direxerunt,
gravi increpatione olijurgare et pro culpa inoboedientiae increpare. Unde
iterum eos fraterna caritate ad predictum concilium (c. 29 ju ÜJtainj) invi-
tamus et vocamus. Qnod et si hoc, quod non optamus, pro nichilo duxe-
rint et venire noluerint justamque rationem reddere inoboedientiae suae
detrectaverint , apostolica auctoritate interdicit eis Petrus sancti Petri et
papae missus una cum sancta synodo missas celebrare, quousque Komam
veniant et coram papa et sancta aecclesia dignam reddiderint rationem.
fielet 3lttifel, bei Burchard I. 52 (Coloniae 1548. fol. ©. 7a) aU c. 2,
oon Pagius jiim Baronius X^■, ©. 490, aU c. 11 aufflefüt)rt, erregte frül)et
Diele 3ttJfiMf ^^ i^"" DöHiq ju toibcrfpred^en jd^ien, bat? bei Burchard I, 327,
<B. ala, c. 37 mit ben Unterjdjriften btelcr (£äc^ftfd)et 5Bijd)öfe mttgetljeilt
wirb. TeSfjalb not)m Schalen, Ann. Paderb. I, ©. 2Ö0 (eJ. 2, S. 169), ein
boppeltc# ßoncil ju 21ltt)etm an, ein§, beffen 3fit nid)t nät)et befannt \ei, ober
lDät)renb ber 5"n^lt%oft Äonrabs unb |)einric^ä geljalten, bem jener erfle ?i[rtitel
angetjöre, ein jioeitce 91() nad) ber SJerlötjnung, wo jene SBijdjöfe anwejenb ge»
hjefen Wären. 3^odö fol) man balb, ba§ bie genannten 93ijd)öfe nidjt 91G tcr»
fammclt geWefen jein fönnen , ba faft alle erft fpäter it)re 33ijd)ofSfi^e erlangt
t)aben, unb [teilte bot)er, bicfe SdiWierigfeiten ju bejeittqcn, bcrfdjiebene Jpt)po»
tbejen auf; f. Pagius, jum Baronius XV, ©. 639; Mansi, ebcnbaj. ©. Ö8>! unb
Concil. XVIII, ©. 331. 359; Brower, Ann. Trevir. I, ©. 452; Leuckfeldt,
Antiqq. Halberstad. S. 119; SJtnterim, ©ejd^. b. 25eutid^en ßonctlien III,
S. 273. Tag SBa^re !)at jdjon Leibniz, Ann. II, ©. 280. 3n ben ?lcten
fet)len bie Unterfc^riften burdjoui, muffen alfo beim SJurd^arb burd^ ein 5ücr=
iebcn mit bicfem 'flrtifel in 23erbinbung gelebt fein, tooburc^ jene ©c^wicrigfeit
fid^ Don jelbft auflöft. Sgl. ^efele, ßonciliengefd). 2. 31. IV, ©. 5«6. — äöenn
Adam Br. I, 55, ben Unni bon SBremen bem ßoncil ju Sllt^etm beitoo'^nen
läfet, fo fi^cint er nur bemSurdjatb, faum einem anbercn falfd^cn @remplar ber
^Jlcten, tote i^appenbcrg meint (feine früt)cre Slnna^me, ?lrd^ib VI, S. >:<01,
baß bie Säd)fifd)en ©ifdjöfe fpäter eingetroffen, ^at er fc^on .^amb. WH. 1,
S. 804 oufgcgeben, inbem er hieran bie 3lcten einer anbern ^s^nobc backte),
JU folgen. 2öot)l mit JRecbt bemerften Tümmler ©. 605 9i. unb ©tein
S. 2ö3, ba§ bie nfötlu"Ö nid)t gerabe notl)toenbig mod^t anjune^men, ba§
alle iöifd^öfe ©oc^fen? gtffl)lt; toären es aber nur einjelne getoefen, fo mären
fie bod^ roo"^l nomentlic^ aufgeführt. (Sin SBifd^of 3lbaltoarbu§, ot)ne 3*Deifet
ber bon Serben, erfdjeint in Urfunben flonrabS bom 29. Sunt unb 6. 3uli
910, DD. I, K. 29. 30. ©frörer meint, 3lbaltoarb fei pon .^einrid^ bertrieben
unb f)abe am .^ofc ©d^u^ gefud^t. ^icr ift aber alleä unfidjer; ^Ibaltoarb fpnter
and) bei ^einridö in ©unft.
-) ©0 julefet ©frörer, 6atoI. II, ©. 486.
^eintic^^ SSet^alten ju it. Jtonrab. 31
3i)nobc ouc^ gegen ^einric^ felbft ^u erlrorten ftünbeM. Cbcr foÜte
ne i^ebenfen getragen fjoben ben -Ocr^og ^u t)erurtf)cilen , ofjnc bie
2?iict)öfe feineö Sanbeä ,^u ^ören? J)q^ biefe nid)t gcfommen, (ö^t
fic^ ober quc^ nod) anberö crflören. ^einrid^ mochte, auc^ luenn et
öieüeic^t nid)t me^r in offenem SlMberftreit gegen ben ^önig flanb,
bod) rt)enig geneigt fein, bie iöifc^öfe bei? |)et,^ogt^umä an einer
i^erfonimlung t^eilne^men ju laffen , bie fo entfct)ieben ^u gunften
beffelben ouftrat unb oüe bie üerbommte, mit benen ber -Oer.^og, irenn
nid)t eine beftimmte -i^erbinbung , bod) eine ©emeinfamfeit ber
^ntereffen get)abt ^aiie. Smmer aber inirb ed Aeigen, tric bag ^cr«
^ogt^um einen entf^iebenen (Jinflufe auf bie ^ifdjöfc in 5lnfpru^
na^m unb übte-). 2)cnn ba§ bcm ?lueblciben ber ©ac^fen über=
f)aupt nic^t biefe politifc^en il5ert)ältniffe , fonbcrn anbere zufällige
Umftänbe ]\i grunbe lagen ^), ift am menigften nja^rfcf)einli(!^.
33on bem tneiteren 33erlauf ber Sad^e, ob bie ^ain.^er 35er=
fammlung ^uftanbe fam, bie 5öifcf)öfe ©ac^fend fid) ^ier einfanben,
ober njie bie 2)inge fonft ftc^ geftalteten, fet)lt jebe .Runbe.
Widit einmal barüber ftnb mir fidler unterrichtet, ob ^irifc^en
.Qonrab unb ^einrid) ein frieblic^eö iPer^ältniö ^ergefteUt ift. 2öi-
bufinb fc^n)eigt barüber, läfet erft fpäter ben SSruber ÄonrabS, (5ber-
l)arb, feinen Jyrieben mad)en*). Siubpranb fagt allgemein, bafe ber
.Qönig alle bie Joer^^oge ttjelc^e fid) gegen i^n aufgelehnt t^eilö burd)
2Beiöi)eit t^eilä burd) 2apferfeit ^ur Ünternjerfung unb 2reue ^urürf=
geführt i)ahe''); unb ä^nlic^ brücft ber ^ottfe^er beä Stegino*') )iä) au8;
ba e^ ober hei bem Saiern ?lmulf nur infofern richtig ift, alä 5?onrab
benfelben nic^t o^ne ßrfolg tüieber^olt bctämpfte, o^nc ba§ cd boc^
^u einer Untertpeifung ober einem ?lbfommcn fam, fo ift auf baS
3eugnid menig 2Dert^ ^u legen, (itwa^ me^r bebeutet, ba§ X^ietmar
auöbrüdlid) fagt, nad) ttieber^olten kämpfen tt)ären auf ben ^.Ratl^ ber
3Befferen Äönig unb ^r^og in 2frcunbfd}aft übcreingefommen '): nur
M Tai tfl bie 9nfid)t , bie biefe Tat^rOutifl fTÜt)er DettTat unb toelc^e
aHitx S. 111 unb Stein S. 253 teilen. Ttx le^te etflätte fid^ namentlid)
bagegen, nn aUgemriurd S^eibot ^eintid)^ anjunet)inrn.
-) ?lbet fidjct ift nid)t mit l'öt)et S. IHO ,^u folgern, boß flontob beteil«
ben ^e^oarn ein iold)e^ 9{rd)t übet feine iBifd)öfe eingeröurnt t)atte. Sagegen
iptidjt entfc^icben bie 3. 82 9?. 2 ongefü^tte ©tefle bti %bam , bie ber Set»
raffet nidjt fennt.
') mit '.Hinterim. Öeft^. b. I. (Joncilien III, S. 273, meint, fie feien
burd) bie (jriniädr bet 9{otmannen unb Ungarn jutü(fget)aüen ; tvai auc^ ^efelr
0. a. C. ffli möglid) f)dlt.
*) Widukirid I, 2'> löf{t Montab )um ^bet^atb fagen: ito ad Heinricum,
facito pacem cum co : unb bem entjprec^enb I, 26: Lverhardus adiit Hein-
ricum . . . pacem fecit.
') Liudprand II, 19: Qaos Cbuonradus rex tam sapientiao vigore
quam fortituJinis robore superavit suamque ad fidelitateiii perduxit.
") Cont. Heg. 91'.*, 6. 61'>: quos ante obitum suum Peo propitio su-
peravit.
") Thietmar I, «. 78»'», fa^tt nadj ben oben ©. 2.'» Jl. 3 ongetii^rten
üBotten fort : et quod |)08tremo bonorum instinctu in amiciriam convenirent. —
^igentl)ümltd) ift bi.- «uffaffung ber Ann. Palld., SS. XVI, S. f>l: gui Con-
3J Cvinlfitung.
i)aB bei' Vlutoi nid)t eben eine felbftänbige 5?enntniö biefer ^X^exhäiU
nijjc jju f)abcn jcf)eint. 2)te Sad)e roärc cntjc^ieben, lüenn ber ®raf
■^einric^, bev in ben legten ^a^^en .QonrabS ^ttjetmnl in feinen Ur»
(unben (genannt njirbM, für ben 'Säc^ftjdjen |)cr,^og get)altcn werben
fönnte; aber eben baä ift jef)r ^tt)cijel()att. 2)Qgegen ift in '.Hnfdjlog
au bringen, bofe naö^ bcm Seric^t 5lbamä Don 33remen nad) bem
Sobe beö (ir,^bijd)otö Sieginroarb ber jur ^Jiadjfolge ertt)ä{)lte ßeibrab
ftc^ an ben ipoj begab, um bie Seftätigung ^u erlangen ; öerliel^ Äon=
rab auc^ bad SBiSt^um an ben mit anroejenben Gapeßan Unni, fo
fann eö bod) auf eine SBieber^erfteüung frieblid)er S^e^ie^nngen ]u
ben Sac^fen ^inrt)eifen - 1. Unb ber Umftanb, baß überall Don
geinbfeligfeitcn nic^t meiter bie Diebe ift, baß Äonrab in biefcn
Sal)ren mit gröfserem ^Jiad^brud in «Sdiroaben unb S3aiern auftreten
fonnte, fpric^t auc^ bafür, ba§ e8 ,^u einer Scrftänbigung mit bem
8ad)fcnt)er^og gefommen h)ar; f)ier ^at ber 5?önig mo^l aufgegeben
toaä er gett)oüt, um anberähjo um fo me^r mit DoUer 5lraft auf=
treten ^u fönnen'^).
!Ü3ä^renb eä aber ^onrab bo^ nic^t gelang ber feinblic^en ®e=
lüalten im ©üben beä Üteid^ä ^err ju werben, behauptete fid) §ein=
rid) im Dlorben in 'Jlnfe^n unb W.ad}t 2)ie Ungarn freilid) i^ahm
t^re iöermüftungen in biefer 3eit nud) big J^üringen unb gad)fcn
getragen *) , tüo namcntlid^ Sremen t)eimgefu(^t marb '^) , Df)ne baß
radus rex a Heinrico, tunc duce Saxonum, varias advcrsitates paciencia
solummodo pervincebat.
M ©. oben S. 22. — Söfiet ©. 12.'t rf- loiÜ nuö bem J'^'^flW'f'it einer
Ülufieic^nung öon St. ©mmeroni etloeiicn, bafj ^einric^ bem Äontoö Ätiegl^üife
nad) Jöaietn geleipet; oöein ba§ enthält jene 9iat^tic^t gcluife nic^t; }. nnten.
2) Adam I, 56, SS. VII, ©. 303. S)ic? t)Qt juerft Leibniz, Ann. 11,
©. 301, geltenb gcmadjt. ©ftörer, 6atol. II, ©.486, ot)ne biefc ^iac^tic^t ju
l)cad)ten, meint, bie Sijci^öfe tjätten in Sfolfl« ^ft 5Ilt^eimer JBejc^tüffe eine
a3etjöt)nung juftonbe gebtQd)t.
•'') aBaS l'ö^er <S. 133 über bie Ofolftf" l^" gejc^Ioffenen Söereinigung ouö:
fü{)tt, tft (Srfinbung unb mit ben tnentgen befannten I^atjad^en entjdjieScn in
iöiberlprudö.
*) Cont. Reg. 912, 3. 614: Ungarii iterum, nullo resistente, Franciam
et Thuringiam vastaverunt; bann luieber 91") : totam Thurinfiiam et Saxoniam
pervaserunt et iisque ad Fuldam monasterium pervenerunt. S3gl. Ann.
Quedl. 916, S. r,2; Ann. Corb. 915, <B. 4: Devastacio Hungarioruni in
Valun, h)0 *per^ an Cflfalen benft; au^ bie jüngeren Ann. Corb., Leibniz SS.
II, ©. 299.
''') Adam Hrem. I, 55, @. 303: In diebus illis (unter Stegintoarb, ber nod)
^oger, geflorben nac^ ?lbam 915, nat^ Ann. Corb. unb necr. Fuld. ober erft 917,
ein 3at)r gefefjen t)aben ioll, unb ben man ntdjt wirb ftreicften bürfen; f. 2!e^io,
&. b. ©rjb. .^ombutg=3^rcmen I, 'ilnt). S. 59 ff.) grande miraciilum fertur a
posteris Bremae contigisse. Ungros scilicet, incensis ecclesiis, sacerdofps
ante altaria trucidasse, clerum vulgo mixtum aut im])une occisos aut diic-
t08 in captivitatem .... mirabilis orta tempestas a seniicremis ecclesiarum
tectis scindulas elevavit, quas in faciem atque ora paganoram roüint, dum
l'agae praesidium quaerunt, aut in tiuvium praccipitari conipulit aut in uia-
nuä civium concludi. iii fönnte möglicher Uiieife aud) ju einem (finfaü im
3. 919 gef)öreu; f. unten. — ^ni 3at)r 918 fetjt Grfjarb, Reg. <B. 121, bie
<*ric^lagüng c^rtftlic^er ipriefter ju Cbcrnfirdt)cn, bie ba-3 Necrol. Mollenb. jum
Ä. Äontab« Job. 33
ton einem 5?Qmpt .^einric^ö gegen ftc bic '^ehe träte. Sßon Gin»
fällen bet Diormannen mirb in bicier 3eit nic^tä berid^tet • ). Witu-
tinb rü^mt ben öifer be3 ^crpgä fein 33oI! gu öetl^errlid^cn unb
ben 5i^ieben in feiner gan,^en ^jerrfc^aft ,^u fid^crn-). 6r ^abc, fagt
ber ^ebenöbefd)reiber bet 2RQ^t]^ilbe=^), bergeftolt bic S3öl!cr für fi^
gewonnen baß fie njünfc^ten i^n jum Äönig ,^u ^abcn.
Vlurf) .Ronrab fam, ba er fein Gnbe na^e füllte, ^u ber Uebcr«
^eugung, baf] .öeinrirf) ber ^Jionn fei bem bie ^errfc^aft gebühre,
bellen 6igenfci[)Qften unb gQn,^e Stellung i^n öor ollen 3ur 5iac^folge
beriefen. 2öqö alle 3fit i^m jum ^öc^ften Sobe angere^net ^at, „fo
fe^r lag i^m bad Söo^I beö 9leid|8 am ^r^en, ba§ er boffelbe
aud) burc^ (^r^ebung bc8 ©cgnerS — eine feltene Jiugenb — ju be=
förbem fuc^tc " *j. 2)en 23. S)cccmbet 918 florb ßönig flonrob'*).
31. Äugufi aufführt; anbete ^Jlotijen übet einjelne Äärapfe unb 3erftötunQen
l ebenb. B. 119 \. 3- 906.
') Widukind I, 31 (|. oben S. 17 9t. s) erjäfjlt tion einem Äampf bej
9legtnbein. CnfeU bet 97{af)tl)ilbe, gegen bie Sinen, bei hai Sanb ipatria) Don
i^ten tfinfäflen befreite; ^oKe, in bem Chron. Corb. (f. Sfa^tbüc^er b. S.
.6. III, «. '}9), ?e^t benielben 91-5, unb fo nodj S^amberget IV, S. 383;
Su^m, ÄritiÄf ^iftotie III, ©. 939, jtoifc^en 920 unb 930; 8. OJiefebtet^t,
2öenb. Qitid). I, e. 133, öermut^ungättjeije in ben 2lnfang Don ^einrid)3 9le«
gieiung (ei toiii bann patria auf bie Erbgüter beä @e|c^lec^te bejie^en), ade
o^ne näheren ?In^alt. 6^et bütfte eine frühere 3«it anjune^men fein ; nur
ie^t »ieber Leibniz, Ann. II, 3. Öif<, ben Job tReginbernä ju fcü^ in? 3. 849.
Jümmtet, Cflf. 9ieid) II, ©. 242 m., benft toot)! mit ^ed)i an ben Sieo, ben
«ac^?en unb fjfriefen ^^^^ö errangen; f. Ann. Anglos., SS. XIII, S. 105. —
ajenn Trithem. Ann. Hirsaug. I, S. 49, bem ©u|m, ^iftoric af Sonmarf II,
<B. 4-'>0, folgt, Don einem Ärieg ^einrit^ä mit ben 5Efinen 897 iDeiß, fo !)at ba*
feinen llnfpruc^ auf ^eac^tung.
^) Widukind I, 17 : niaximum ei ab adolescentia Studium erat in glori-
ficaodo gentem suam et pacem confirmando in omni potestate sua.
') Vita Mabtb. ant. c. 4: Qui plus solito caritatis amore populos pla-
cando Bibi coi^unxit, ita ut eum regem optarent.
*) Ann. PaJid., SS. XVI, 2. 61: Hie ergo rex adeo publice studuit uti-
litati, ut ban>- quoque in beste suo, que tarnen >-irtus est rara, comprobaret.
abenfo Ann. Saxo 919, £. .'>94.
») ©. ötcur« ö.
Mf)xh. b. btf4. ««f(4. — t»ai|. ^nti« I. 9. Inft.
919.
S)ic (Srl^cbung öeraog .fteinric^ö öon ©acfifen ^um Äönig im
Cftfränüjc^cn ober £>eutf^en 9tcic^ ift ein Ereignis üon tief ein=
greifenber SBebeutimg: eigentfjümlicf) in ber ?(rt tüie fie erfolgte,
roid^tig in bem tucö \\ä) unmittelbar an fie fnüpfte unb in ben
f^olgen bie fie für bie gon^e ßntmirfelung beä 9ieicf)ä gcl^obt ^ot.
9lur rcid^lid^ l^unbert Sfo^ve, na^bem ber (^äd)fifd^e ©tomm
ben anberen S)eutf^en bereinigt unb für boä 6l)riftent^um geh)onncn
mar, ge'^t qu§ feiner 5Jlitte ber ^Jlonn l^ertoor, meld^er bnö Ci-rbc ber
^ränfifd^en ^errfd^er für bie 2)eutfci)en Sanbe übernimmt unb feinem
Stamm eine ()eröorragenbe, mon fann fagen, t)orl^errfcI)enbe ©teEung
im ^tiä)t giebt. 60 menig eö aud^ begrünbet ift, »aä mond^e an=
genommen, bafe ©adjfen bamalS auf bem SBege mor fid§ bollftänbig
roieber oon ben anberen 2)eutfd^en ©tämmen ^u trennen, bod^ ift nid^t ^u
oerfennen, bafe me^r al§ alle§ anbere bie§ ba^u bienen mufete, baö m
feiner 6igentt)ümlid)feit flar!e unb felbftbemufete 3}olf ber beftel^cnben
(SJemeinfd^aft fefter ein,^ufügen, ba^ eö 3ugleic^ biefer neue ilraft unb
in man^er JBe^ie^ung auci) nod^ einen anbern 6f)ara!ter gegeben t)at.
2)aB eö ,^u einer fold^en Söenbung ber 2)inge !am, mar aber
burd^ ben ©ang ber ßreigniffe in ben letzten ^Q^v^e^nten oorbcrcitet.
Sd^on bei ^rnulfö ßr^cbung ift bie bemä^rte 3Eüd)tigfeit be§ Wanm^
t)on nicf)t geringerem (Sinflufe aU bie 3lbftammung burdt) une'^etid^e
©cburt üon einem Äarolingifd^en .ffönig gemefen. .ßonrab oerbnnfte
feiner ©tellung an ber 6pi^e be§ grönfifd^en 6tamme§ unb ber 5Ber=
binbung mit ber ©eiftlic^feit bie ^errft^aft. Gben bamalö ift noc^
öor i'^m ber Sad^fe Ctto al§ ber möc^tigfte unb angefe^enfte unter
ben ©rofecn beö 9ieid)0 in 25orfd^log gcfommen: nur feine ßn=
ftimmung entfd^ieb, bafe ßonrab Äönig marb. 2)iefer l^atte feinen
©o'^n. 60 lag eö nal^e genug, an ben Sol^n Ottoä, ber bie t)äter=
lid^c Stellung bei^auptet, feine 5[Rac^t befeftigt unb meiter ouSgebe^nt
t}atie, 3u benlen, menn e§ ftd§ aufä neue um bie 6rl§ebung eine§
^önigö tianbeltc.
2)cr Sruber 5?onrab§, C^ber^arb, !onnte keinerlei erblic^e§ dled)t
in 'Jlnfpruc^ nehmen. 3ft ber ^erid^t eine§ fpätcren Sc^riftftefler^
^einrid^S 9{a(J^fo(ge im ^tidf. 35
bcQvünbct'i, |o ^ot bcrfelbc tuo^I ouf bic Sloc^folge gcl^offt, eine 93e=
ftimmung bcö .Rönig^ä ,^u feinen ©unften erbeten. 3(ber biejer, Reifet
e^, erfannte, baß er nic^t ,^ur |)crr|d)Qft geeignet, nid)t beim SBoIfe
beliebt fei. ilonrab t)atte i>a^ ^M nad^ bem er ftrebte nid^t erreicht,
^ic Untertuerfung ber f)cr3oglic^en ©eroalten voav i^m nicf)t gelungen.
Die ^^^olitif, ttjelcöe er in Serbinbung mit ber ©eiftlic^feit Derfolgte,
^t nid^t bic Ginigung unb Kräftigung beS Sieic^d, üiclme^r neuen
3tt)ift unb njeitere 3cn:ütuing ^ur ^otge gel^abt. Xrat ßber^arb in
bie Stelle bcy Sruberä ein, fo testen fid) biefe ä'crijältniffe fort, toor
fein Sffianbel ber Dinge, feine 33efferung ber 3uftQi'J)c ,^u erwarten.
Gr ^tte bie ^erjoglic^en ©enjalten in ^oiem unb 6d)iDQben 3U be=
fümpfen gelobt; in ßot^ringen rvax man feinem ^aufe feit lange
befonberö feinb; ^einric^ njnr i^m überlegen an 5)tacf)t unb perfön=
liebem ^Infel^n. Sold)e (Srmägungen finb eS bie SBibufinb ben
.<?önig anlletlen unb bem Sruber üor^olten läftt, ba er biefcn auf=
forbert, fclbft auf bie ^errfcf)aft ,^u üer^ic^ten unb fid^ für ^einrid^
^u crflären-).
%n ber ^ad)e felbfl ift fein Zweifel. Die öerfc^iebenen unter
}i(^ unabl)ängigen 93erid)terftatter flimmen hierin überein ^). ^ur in
ben Gin,^eU)citen ttjeidjen fie ab. iÜVi^renb nac^ Söibufinb unb
(fffe^arb t)on Sangallen ^) ber ilönig nur ,^u ©ber^arb fpridjt unb
M Ekkebard Sang. Casus c. 49 (SS. II, £. 103): Chuonradus . . . sensit
eum rec regno virtute quideoi bahilem nee populo moribus acceptum, ro-
iranteni(^ue , cum ipse jam senesceret, ut se populo commendaret, crebro
frustravit.
-) Widukind I, 25: Francorum tote regno consulito, mei adtendendo,
fratris tai, consilio. Sunt nobis, frater, copiae exercitus con<n:eirandi atqoe
ducendi . sunt urbes et arma cum regalibus insigniis et omne quod decus
redum deposcit, praeter fortunam atque mores. Fortuna, frater, cum
nobilissimis moribus Heinrico cedit, rerum publicanim secus Saxones
äumma est. . . . Quid enim necesse est, ut cadat populus Francorum tecum
coram eo? Ipse enim vere rex erit et imperator multorum populorum.
^1 (finen jelbftänbigcn , Inenn aud) furjtn S^etic^t, ^oben au%ex ben in
ben folctfnben *liotfn ongefütitten Cufücu bi« .\nn. Quedlinb., Ss. III, @. 52:
Conradus rex moriens, quem non pro])inquitatis suue jura, sed invictac
ädei eximiaeque virtutis munia prae caeteris admodum commendaverant^
sceptris ac regno Heinricum t'elicitcr potiturum sibi succedere deliberavit,
bisque rite per omnia dispositis. viam totius oimis ingreditur; bieQrid^t
aud) bet CaUüogus regum, SS. X, S. l'iß: Qui . . . sine tiiiis det'unctus
lleinrit-um Saxonum ducem post se delegit in regnum; bann bif .Ann. Palid.,
^S. XVI. 3. 61 : In articulo enim mortis requisitus a principibus de futuro
>ibi digno successore, eundem ducem lleinncum prodidit eis, utpote virum
consilio et virtute pollentem; Cbron. Sax. bfi Ilenricus de Hervordia, ed.
Pottbast 3. 71 . de consensu pr'—"""" "1 «•»"/num llenricum filium suum
(b. if. «Mtonisi . . . destinavit. - bet lüngftfn Vita .Mabtbildis
c. l- *-^ 'V. 2 L'-G: suicc^sit i -olio , bfllo seu pace tieret,
>' :.inömfjbi. : bftul)fn, h)0 bif Üüott« :
li _ auf ben Ii. • bejogen tnetben fönnen;
i. o>ine ui bii llelxijt'buag 3. > 92.
*) Q. a. C. 3. 10:{: Incipiens autem mori, dam loquitor fratri: ,yideo\
ait. ,(rermane mi. et semper vidi, te a populo noUe accipi . . . ^Ist in Saxonia
(ui neminem in re^'no e'^uiparem scio. lienricb quippe comes' etc.
36 Ö19-
bicjen au beftimmcn fuc^t, läfet ber gottfc^cr bcä 9tcgino ') i^n feine
Stüber — unb 5?onrab ^atte nod) einen ^»eiten, Otto^) — unb
bie &xo\itn ber ^i^anfen berufen unb biefe ^ur 3Ba!^I .<3etnrirf)g er-
motinen, auf bafj fein ^rtiefpalt im Und) entftel^e. J^ietmar fpric^t
ä^nlid} öon ben Grften beö 23olfö='j. Siubpranb^) nennt bie ^cr^ogc
ber Stämme, aufeer ^einrid^ felber aud) ?irnulf üon Saiern: nad)=
bem bie fönifllirfjen ^nftgnien ^erbeigebradjt , er^ä^lt er, be^eicfinete
^onrab feierlich ben ^inricf) ijum ßrben unb ^tac^folger in ber
!öniglic^en äöürbe; i^m ^u ge^orc^en, fei nid)t blofe fein 9{at^, fei
feine Sitte. S)oc^ erf^eint bieö alö fpöterc unrichtige ^luffoffung.
Cffenbar maren eä, oufter ben SBrübern, bie nädjften ?{nf)änger, bie
»yräntifc^en Öroftcn, oufecrbem bie t)o!^en Oieiftlidjen, für bie ^lonrob«
Uatt) unb ^Q^nung beftimmenb fein mußten. 2110 i^r ^ül^rer unb
als ber ^unäd^ft öet^eiligte erfrfjien Gber^arb bei bem Sarfifcn. (5r
überbrachte i^m bie ^nftgnien ber föniglirf)en .^errf c^af t "^ ).
^berf)arb f^loß ^i^ieben, gemonn ^^reunbfd^oft : boö ift allee
*) Cont. Reg. 919, ©. 615 : Qui cum obitus sui diem imminere sentiret,
vocatis ad se Ä-atrilms et cognatis suis, m^jorilius scilicet Francorum,
mortem sibi imminere praedixit, et ne in elifrendo post se rege dissidium
regni fieret, paterna eos voce praemonuit, sed et Heinricum, virum strenuum
et industrium praecipuumque pacis sectatorem, ut eligerent jussit, aliumque
ei ad boc officium aeque condignum inveniri non posse testificans etc.
2) S)Qß biejet yi2 gcftotben, ift eine nic^t faegtünbetc annähme 2Bencfa;
f. gEcutS .3.
^) Thietmar I, 5, S. 736: Interea Conradus longa infirmitate detentus,
et quia post inimicitias iram meminisse malorum est, totius contrarietatis,
quae sibi ex parte Heinrici provenerat, oblitus, fratri suo Everbardo popu-
loque j)rimario in unum coUecto consilium hoc dedit, si quando naturae
communi se concederet, ut eum, regni gubernaculo undiquessecus aptum,
eligerent animamque suam cum residua consanguineorum ac familiarium
caterva firmae suimet fidei committerent et ad boc sine aliqua dilatione
consentirent.
*) Liudprand 11, 20: vocatioiiis suae ad l)eum tempus agnovit. Cum-
que memoraios principes — unb bo§ fmb bie ^crjogc — se adire fecisset,
Heinrico solummodo non presente (Slrnulf fc^rt nadi c. 21 aus Ungarn
jutürf), ita convenit: . . . 'Heinricum Saxonum et Turingiorum ducem pru-
dentissimum regem eligite, dominum constituite. Is enim est et scientia
pollens et justae severitatis censure habundans'. Unb nad)l)er: ,Heredem
regiaeque di^itatis vicarium regalibus bis omamentis Heinricum constituo ;
cui ut oboediatis, non solum consulo, sed exoro'. Quam jussioncm interitus
et interitum mox est oboedientia prosecuta.
^') Widukind I, 2.5: Sumptis igitur bis insigniis, jagt Äonrat, lancea
Sacra, armillis aureis cum clamide et veterum gladio regum ac diademate etc.
2;ie Slufjä^lung ift fo ober foum gana richtig; »gl. SB®. VI, S. 226. Liudprand
a. a. D. : i)ropriam coronam . . . sceptrum etiam cunctaque regalia in-
dumenta in medium venire precepit, . . . memorati principes coronam cunc-
taque regalia indumenta Heinrico duci contulerunt. Cont. Reg. q. a. C. :
sceptrum ei et coronam caeteraque regiae dignitatis ornamenta, pacto
tuendi et conservandi regni, per eosdem transmisit. Ekkebard Sang. a. a. O. :
sumens ergo coronam et sceptrum, noctu dieque accelera ad ipsum, teque
et regnum ei meis verbis in manus dato. GntfteHt ift bie 9tad)rid)t bet
Cronica regum Francorum, SS. III, S. 214: Conradus praevidens sibi ex-
tremam imminere boram, jussit evocare Heinricum ducem Saxoniae, cui et
sceptrum dedit et diadema capiti ejus imposuit.
roa% ©ibuhnb ^in^ufügt '). 5K^a§ anbete S3ert(^tc n\äi)Un erfd^eint
old n)infürlict)e xUiismalung. (ftft, meint Siubpronb-i, ^obe ^einridt)
bie .QTonc bemütl)ig abgelehnt, bann, nic^t e^rgei^ig, angenommen.
(5f!ef)arb öon SangaUen aber^j: ßber^orb Derlangte allein mit bem
•Oer.^og ^u fein ; ba fxd} oUe entfernt, fc^lo^ er bie X^ür, legte barouf
bcn 5)hntel ob, tuarf ftd^ bem §er,^og ,^u ?}ü6en unb bot bem
Staunenben ilrone unb Scepter bor. ^od} anberc^ f)at fpöter ©oge
unb ^ic^tung f)in,^ugefügt ■* ) : ber SSeiname ^infler ober S?ogeIfteüer,
ber I)iermit in i^crbinbung fte^t, t)crbtent feinen ^^.Ua^ in ber be=
gloubigten 0)efcl)ic^te.
2®enn frembe Sc^riftfieUer unb ein;|elne fpätere ein^eimifc^e
Cf()roniften ^einrid^ 3U einem So!^n ober ©ruber ÄonrabS gema(!^t
ober bodi in Dertoanbtfd^aftlic^e Se^ie^ungen ju i^m ober ju ben
legten .ßorolingifc^en .Königen gefegt ^oben^), fo ru^t eg auf ber
iBorfteÜung, ba§ hei ber ^iac^folge im 9{eicf) üor allem auf ein erb»
lic^eä Stecht ober boc^ Suf^mnien^ang beä ©ef(!§Ied)t§ gefet)en trorbcn
fei. 2^aüon fann ^ier feine 9lebe fein. 25on irgenb welchem 6in=
fluß biefer ^rt jeigt ftci^ feine Spur.
(»» ift je^t, wie f(^on bei Äonrab, toefentlic^ bie freie 2Ba^l*^),
tüelc^e, bieömal in 3?erbinbung mit ber (fmpfe^Iung beS 23orgängcr8,
über bie Gr^ebung beä neuen Äönigä entf rfjeibet ' ).
3"!^. ^'orna^me berfelben tüorb eine SSerfammlung in ^ri^lar
auf .Oeffifc^cm ij^oben angefe^t. 2)er Crt, befannt buid^ eine .ffirc^e
tt)clcf)e ber ^dli^c 33oni!a^ gcnjei^t, in ber ^iäf)e einer alten 2)ing=
ftätte beS .r^'ffüi^/cn Stamme» N, f(^eint getuä^lt, tneit er in gräm
fifd)em 2anbc ,5|ugleic^ Sac^fen unb t'^üringen benac^bort tuar: bie
Seftimmung rcirb auf einer il^erfiänbigung ^eimid)^ mit ben ^frän«
fifdjen Carolen berufen.
^einrirf) mit ben Sacf)fen, ßber^arb mit ben Oftanfen traren
ünroefenb, oon ber föeiftlic^feit ber (fr^bifdjof üon SJlain,^, ^eriger,
^attoö Üiac^f olger, o^ne ä^eifel in Begleitung irenigftenS einiger
M Widakind I, 2f): üt ergo rex imperarat, Everhardos adiit Heinri-
cum, seqae cum omnibos tbesauris illi tradidit, pacem fedt, amicitiam
promeruit.
*] Liadprand a. a. C: Qui regiae dignitatis culmen et prias humiliter
dedinavit ac paulo post noa ambitiöse suscepit. 2i}a« Leionii. Ann. II,
S. 308, ^ift finbet, ßetnttcft ^obe bif (fnt^djeibung ber Süfr^ammlung bei
@ro§en üorbt^alten, tft ld)tDerltd) batin rntf)altrn.
') a. a. C: veniensque secretum t-omitis ]>etiit alloquium. Klinainatis
Omnibus, ipse hostium clausit. clamideque exuta ad pedes viro corruenf^
.:-.;- — .j cQrQQiy,, gj gceptrum deteffit et quae jussus est narrat. Cui
' ra, si secom in fide, i|ua dixerat, sentire vellet, omnia quae
....... ....,...., decerent t'acturum spoponderat.
*) 3. barübft bfn ßrcurt •'».
'■) 6. Qxcüxi 7.
*) So foftt ber C'ont. Heg. 920, S. 015: rex eli|[itur; Hcrimannos Aug.
019. Sh). V, 6. 112: Ileinrirus comes natioD« Suo in regnum electus.
') 5)91. T. 5}(?. VI, €. 121. 129.
*"! Vanbou, Ifttitotifn S. ''70 ff.
38 919-
jciner ©uffrogone. S3on anbcrcn ift nic^tä befonnt, namentlid)
nichts üon bcm i^cr^oltcn bcr IHlamonnen unb SBaiern. 2)cr Ort
bcr U^crjammluni^ läfet id)Iic[}cn, ba^ man auf fie ,^unä(I)ft nic^t
red^netc. 2)afi ^Irniilf, ber bie ler^ofllid^c ©eroalt in 33aiern behauptete,
unb S3urcf)aib, ber fic^ juletjt in ©c^roaben in ben Sefilj berfelbeu
gefegt, feinen 3tnt^eil notimen, ergiebt fid^ quo ben folgenben 6reig=
niftcn. 2)agegen jprid^t ber Sortjejcr beä 9iegino bod^ öon einer 3"==
ftimmung oud) ber 33atcm unb 'iUamannen ' ) ; unb roenn Söibufxnb
nur grauten unb Sod^fen nennt, jo beroeift baö nid^t baö ®egen»
tf)ei(, bo er unter biefem ^^luebrurf alle ^tnge^örige be§ 9leic^ä üer=
ftcl^t-). 3fn ^llamonnien jdbeint nad) anberen ^iad^rid^tcn eine innere
^Parteiung burd^ bie SBq^I ^einric^ö öeranlafet ^u fein"): eS ,^cigt
fid^, bo^ roeuigftcnS ein I^eil ber ®ciftlid)fcit , roie früher auf Äon=
rabd, fo je^t auf «Seiten be§ neuen 5?önig8 ftanb, bieüeic^t an feiner
(^r^ebung '^Int^cil ^atte*). 2)affelbe läfet ftd) in Saiern Dermut^en.
S3on einem 33ifc^of, bod) roa^rfc^einlic^ einem 33airifd)en, ^eifjt ee,
ba§ auf feinen Statt) fpäter ^einrid} feinen 3ug geflf" ben |)cr^og
unternommen "' ), €h f olc^e unb anbere bie berfelben 3^id^tung folgten
fid^ aud^ in ^ri^tor eingefunben , an ber feierlichen SBa^l t^citge=
nommcn ^oben, mufe ba^ingefteüt bleiben. 2)a^ man roenigftenö
*) Cont. Reg. @. 615: Ileinricus dux consensu Francorum, Alaman-
norum, Bawariorum, Thuringorum et Saxonum rex eligitur. SBeniger &t-
Xoid)t ift ^n legen auf ba^ ^^ufloi^ ^^^ ^^^- Quedl., SS. III, ©. 52: Post
excessum Conrad! regis praefatus Saxoniae ducis filius ac Frantiae dominus
Heinricus communi senatus ac plebis assensu elatus et unctus in regem.
Gigcnttjüinlit^ ift bie ©axflellung ber freili^ fpöten Ilist imperatorum, SS. X,
©. 137: Moriente igitur Chuonrado sine berede, universi primates con-
venerunt et ipsum Heinricum Humilem coronaverunt. Sgl. aud^ baS Chron.
Laurish., SS. XXI, S. 388: Post Cuonradum regem generali principum
habito conventu Heinricus cognomento Saxo ... in regnum sublimatur;
Gesta Halberst. , SS. XXIII , ©. 107 : Henricum . . . principes elegerunt in
regem.
2) S). SB®. V, ©. 131 m. 4. 2lud» Ekkebard Sang. Casus c 49
(SS. II, <B. 104) fogt : Saxonum et Francorum consensu elevatur. Unb nod)
Choonradus Scbirensis in feinem Catal. imperatorum nennt ben .^einri(^
Saxonum et Francorum rex, SS. XVII, @. 627, toaS rcol)l nic^t einen
®egenfa^ gegen SSaictn bejeid^ncn foH.
3) Hepidannus, Vita S. Wiboradae, Goldast SS. Rer. Alam. I, ©. »39
(aud^ SS. IV, ©. 4-53 9i.): iisdem diebus Burckhardo duce Alamannorum
bella gereute, ponulis etiam inter se dissidentibus propter Saxonicum
Heinricum regem factum. ?Dlan fönnte bie SBottc allenfalls aud^ öon ben
öetfdiiebenen Stämmen SDeutjdjlQnbä öctfte'^en. Setgl. Ekkebard Sang. Casus
c. 50 (SS. II, ©. 104), bet etjätjU, SBurd^arb fei bem Sttbt engilbert üon San»
gaUen feinb getoefen, quod sentiret cum rege Saxonico. Sod^ tourbe biefet
erft 92.5 ?lbt; f. ÜJJe^et üon Änonou <B. 190, bet bie ganje etjät)lung für
lüenig gloubtoürbig ^ält.
*) <Bo ®unbltng, H. A. S. 75 31. h. Serfelben Slnftd^t fd^etnt Leibniz ju
fein, Ann. II, <B. 309. 2;ogcocn erf löten fid^ |)af)n, (Sinl. II, ©. 19; untet
ben 9ieucten befonbet? 5pf)iaip§, Äotol. Söetf. ©. 12 ff.; SJeittäge @. 98;
ÄönigStDo^t S. 19; 2io, Sottef. I, <B. 596, bet abet bor^ auf bie Grflätung
bet ©eiftlid^feit füt ^einti^ Öetoic^t legt; aud^ ©iejebtec^t I, S. 209; Soud^a^
I, ©. 381, bet bie ^fti^latet Sßetfammlung eine be? giänfifc^en 2lbel§ nennt.
' ©. unten.
^«inric^« Änfdnge ol3 Pönig. 89
^ie anbercn entfernteren ©tämme nid)t ouSfc^ltcfeen hjollte, barauf
fc^eint c3 ^in,^unjcifen , baß bie 3}crfQmmlung nid^t oor bem iHai
bed 3lQf)re3 919 ftottf^ffunben ^aben fannM: eine SScrcd^nung ber
in ben Urfunben gegebenen Xata fü^rt auf bicfe 3ctt. 'Üflan hjürbe
aber fcfiioerlic^ fo lange, mel^r aU öier 5)ionate nad^ bem 2obc
Äonrabd, gewartet fjaben, njenn eä jtd^ nur um eine 3"fQnimen*
fünft ber gronfen unb ©ac^fen, bie ^lufftellung cineä ÄönigS auf
©runb nur i^rer SJerftonbigung gc^anbelt ^dttc-).
2)Qrüber fann fein 3^^^^ M"/ ^ofe c^ Qolt einen Sönig 3U
tüä^lcn, ber als Üiac^f olger Äonrabä baS 9leic^ ,^u bcl^errfd^cn gatte
lüie ei feit '^Imulf gertefen. 5ffte formen f)atten fid^ bafür noc^
nic^t gebilbet; ein beftimmteä 9ted)t ber X^eilna^me für einzelne Idfet
)\d) md)t behaupten ; maä je^t in Ofti^Iar gefdja'^ , ift , foüiel er^cKt,
in feiner Stec^tmoBigfeit felbfl niemals ongefod)ten toorben.
ÄMbufinb er^ä^lt ben 2)organg^). Uiad^bem bie iJfürften unb
©rofien ber gi^önfen ftd^ in f5fn6lar tjcrfammelt, be^eid^netc 6ber!^orb
ben .f->einricf) ,^um Äönig oor aÜem 23oIf ber ^ranfcn. 2)Qrauf bot
ber iRoin^er ©r^bifd^of i^m bie ©albung fammt ber 5hone an.
<^einric^, fagt ber ®cfd^ic^tfd)reiber , öcrad^tete ftc nic^t, aber er
na^m i\e nidjt an: cS fei i^m aenug, bafe er Äönig fei unb l^eiße
burdt) ©otteä ®nabe unb i^re Siebe ; ©albung unb 5hone möchten
33efferen öorbef)aUen bleiben: foldier 6^re ^alte er f\6) md}t für
tuert^. 3!)ie 9lebe gefiel ber öcrfammelten ^enge, unb bie Siedete
^um .£)immel cr^ebenb , begrüBten alle toiebcrl^olt burd^ louten 3ui^t
ben ^amen bee^ neuen .Rönigä. — 2!^ictmar*), ber bie frül^cre 3"'
fammenfunft ßber^arbd unb ber Sfronfcn mit ^inrid^ übergebt, läßt
M Dai «efultat SitfeU DD. I, S. 87, jtoif^en 12. unb 24. 3Rai trifft
im tnefentlidfien mit bft ftüf)et bftetJ^neten 3"t jufammcn. ©. 6rcut3 6.
*) Thieünar I, 5 lagt freilid): et concione in Fridisleri celeriter posita.
^QtQuf ift abtx bei bet 9}fid^aftfnl)eit \t\nti Setic^tJ, ber im toejentlid^en anii
ton SEÖibufinb Qbt)dngta ift, fein Öemid^t vt legen.
^) Widukind I. 20: Deinde conirregatis principibus et natu majoribus
exercitos Franconim in loco qui dicitur Fridisleri, designarit (Eberhardas)
eum regem coram omni populo Francorum atque Saxonum. Cumque ei
offerretur unctio cum diademate a summo pontince, qui eo temnore Hiri-
genu erat, non sprevit, nee tarnen suscepit. Satis, inquiens. micm est, ut
prae majoribus meis rex dicar et designer, divina annuente gratia ac vestra
pietatc; penes meliores vero nobis unctio et diadema sit: tanto bonore
nos indignos arbitraniur. Placuit itaque sermo iste coram univcrsa malti-
tudine, dextris in caelum levatis, nomen novi regis cum clamore valido
salutantes frequentabaot.
*) Tbietmar I, •'>: concione in Fridisleri celeriter posita, Heinricum
coronaverunt, et sibi credita sub Christi et totius aeccletiae testimonio fideli,
non sine lacriniis , regi tunc et domino commendaverant. Qui itrimo , ut
decuit, divinae pietatis munus, post universalem tantae caritatis affectum
bumili suscipiens devotione, Deo gntiaa egit, seque ad haec et ad omnia
quae cummuni consilio expetissent assensurum promisit. Episcopalis
unctionem benediccionis . a Iierigero archiepiscopo exbibitam anteceMorum
more priorum, non desileravit nee soscipere voluit, sed pronot ad hoc
indignum le affinnarit
40 919.
biejclben l^icr in S^i^lar bcm S ad) Jen ba3 i^ncn ?tnöertrautc über*
bringen: bicjer ^obe bcmütf)ig angenommen ttjaö if)m batgeboten,
©Ott gebanit unb ber|pro(!^en in alleö ,^u willigen ttjag fie nad) cje»
mcinfamcm SBejc^luH erbäten. 3!)er 5lutor crn)äf)nt njeiter, wie .^eln=
tic^ bic ©albung ablehnte, gebrandet aber ben 3Iu§brucf: fie frönten
i^n^). — Cb l^ierauf ®ett)iät ^ju legen, erfd)eint njenigftenä 3tt}eifel=
^aft. 2)a& ^einrid) auf [einen ©icgeln nod) mit ber Äronc ge=
frfjmüdt crfd)eint-), tt)irb taum etnjad auftragen, ha l^iex of)ne ^^cifel
ba§ früher Ueblid)e beibebalten tt)arb unb bie ^ronc immer Sl)mbot
unb 3>ni"ignc ber löniglid^en ^errjd^aft mar. «Spätere 6r^Q]f)lungen,
bie fid) ^icr anjc^Iiefeen ^) , !önnen überaü nic^t in ?Inj(i^Iag gebracht
merbcn. 3Iber 3Bibu!inb8 auSbrürflid^e Eingabe üerbient Dor aüent
©louben.
6§ '^anbelte fi^ um bie fir(i^Iid)e '^eif)t, bie feit 5pippin im
j^rönüfd^en Üleid^ mieber^olt oorgcfommen, biä ba^in ober ni(i^t ^ur
feften Siegel für jeben Äönig gemorbcn mar. !^nie^t .ßonrab ^otte
fie empfangen, ni(|t, foüicl be!annt, 2ubmig unb ^^Irnulf. 5Ran tjottc
ftd) i^rer l^ebient, um bcm Äönigt^um eine befonbere .^eiligfeit, um
auc^ ben ©eiftlid^cn einen ^Inf^eil an ber feierlichen Sinfejun^ beö
.'5errfd)erd ju geben, ßird^lic^e ©d)riftftetter laffen erfennen, batj bie
©eiftli^feit boö 2}erl^alten ^einric^ä nid^t billigte, ftd^ mo^l felbft
baburd^ öerle^t fül)lte. — SÖaä ben Äönig beftimmte, ift mit Sic^er=
§eit nid^t jju ertennen, nnb fe^r öerfd^iebene 33ermnt^ungen ftnb
geäußert morbcn; ba^ eg aber nod^ anbereS mar alö Sefd^eibenl^eit,
oafe ^einric^ ni(^t geneigt fein modele, bie 5lrDne au» ber §anb ber
Sifc^öfc m empfangen, bie sule|;t einen fo übermiegenben unb nic^t
in ieber S5e^ie!^ung '^eitfamen @influ§ geübt l^atten, ba^ er münfd)tc,
frei unb unab'^ängig i^nen gegcnübcr,^uftcf)cn , gegen fie feine be=
fonberc 23erbinbltd^feit ^u l^aben, ift loa^rfc^einlid) genug.
^^einrid^ trat üotlftänbig in bie «Stellung unb bie 9ted^te ber
Oorl^erge^enben Könige ein. (5r mirb aud^ no^ al§ .ßönig ber Cft=
franfen begeid^net*), mäl^renb fpätere ©c^riftftelter fagen, ba§ W\d)
fei t)on ben f^tanfen auf bie ©ad^fen übergegangen ■\). 2)a^ er al^
folc^er aber 3ränfifd)e§ Siedet empfangen l^at"), ober eine ©aibung
') ©. 39 9t. 4 unb tjol. bie ©tcKc einer späteren Historia imperatorum
©. .38 % 1.
2) Bessel, Chron. Gotn-icence ©. 144, ber t)ierauf ©ehjid^t legt unb bcm
bie frühere S^arfleflung beipflichtete. 55gt. bagegen ^ptjiflips, ^Beiträge ©. 100.
') 6. Grcur§ 10, ioo aud) über bic Söermutl)ungcn ^Jtcuerer gcfprod^en ift.
*) €o auäbrü(f(id^ in htm Pactum Bannense, LL. I, @. 567; ebenba
€. 568: rex orientalis.
^} ©0 jagt Otto Fris. Chron. VI, 17: Michi autem videtur regnum
Teutonicorum , quod modo Romam habere cernitur, i)artem esse regni
Francorum. Sgl. 6|cur3 9.
«) ei(^^orn § 219 9J. b, II, ©. 41, meint, bon biefer 3eit batiere toa!)r»
fcf)cinli^ ba§ fpdtcre 5princip; Sö^er <B. 158 jagt jogar benimmt: „fieinrid^ felbft
na^m in SaAen beS 3icid^« ^fT^änfifd^eS 'Sltäit an, um nad) jeber Seite f)in ald
legitimer Erbfolger ber alten Äönigc an^ bem gränfifd^en Stamme auftreten
ju fönnen". S. bagcgen ^p^illipl, Beiträge S. 101.
.^einii(^d Anfänge ali ilönig. 4I
bicö DorQuäjettc ' ) , ift bcn üorliegcnben '?flad)xid)Un nid^t ^u cnt»
ncf)men.
^em ^nibcr iJonrab'?, Gbcrl^arb, gciüä^rte ^cinric^ eine Stcüun^
an bcr ^pitic bc« Sränfijd^en Stammet, bie nur ale eine ^cr^oglic^e
be^cict)nct ircrbcn fann, tücnn and) ber 9lame, ^icr toie bei bcn
anbeten ^^e^ogen bcr 3fit, in bcn Urfunbcn beS Äönigö felbjl regeU
mäfeig nidjt gebraudjt tt)irb-).
%ii) (Jr.^fan^Ier ober tüic fein Jitet lautete (SrKapcKan^) fun»
gierte ^infort ber 6r3biid)of oon ^Jlain^"*), tt)ä^renD unter 5?onrob
ber 5al,^burger biefe Stellung, bie er feit '^Irnulf innehatte, behauptet,
^at biejer ficf) üicllcic^t je^t bo^ bem SSairijd^en |)cr,^oq angejc^lpffen,
ober trug ^einrirf) Sebenfen, ein foldjcö sycr^ältniä fortbefte^en ,^u
(offen, bo er in SBaicrn noc^ nic^t bie ^Incrfennung ct|altcn ^atte?
lieber anbercö roaö bcr Äönig onorbnetc unb begann, um fein
föniglic^eä 3tegiment ^u führen, fe^lt jebe ,^unbe. .^eine Urfunbc
ift auä bem erften 3a^t erhalten. 2öie öielen 'Jlnt^eil aud) ber
3ufaII baran \)ahen mag, bod^ fcftcint eine 3ui-ürf^altung be3 neuen
.<3crTft^cr8, namcntlid^ aud^ ben SBiät^ümcm unb geiftlid^en Stiftern
gegenüber, bie immer i^rc S)ocumente am beften bma^rt l^aben, fid^
barin au§,^ufprecf)en -^ ) : findet) ^at nid^t, mie mand^c feiner 33or«
ganger, gleich mit freigebiger ^anb neue ^Jtec^te öerlie^en ober aud^
nur alte bcftätigt.
2Bat)rid)ciiili^ fe^rtc bcr neue Äönig ,^unäd^ft in bcS 2anb
feiner Sac^fen ,^urücf''). (53 '^atte bie§ bamoI§ einen 'Eingriff bcr
Ungarn ,^u befte^en, bie grofee SBeute unb ,^a]^lrei^e ©efnngenc ah=
nitixtm. @ott ^ümte und, fagt bcr. ßoröcicr ?lnnalifl'). ?lud^
') 6ie?tltfd)t I, e. 207.
") SSpil. botübet unten unb über 6bet!)atbl Stellung übetl)aupt ßrcurS 11.
<8ieiebred)t* 3?ejeic^nung , I, 2. 209, ßbet^otb i)abe bem jlöntg in toefentlid^
gleitet Stellung jut i^eite geftonben, get)t jebenfaü? ötcl ju Itett.
'•) Sidet, Jßeittöge VII, ©. 60, ^ot bemetft, ba§ in ber erflen erhaltenen
Utf. Dom 8. ^Ipril 920 bet Ütome Herigeri archiepiscopi fpnter nad^getragen
ift. aud) nie()tere bet folgenben bie Sejeic^nung archicapellani nic^t ^aben;
boc^ DD. H. 8.
♦) 5Bfll. 5B®. VI, S. 284. C^injetn fte^t summus cappellanus, DO. 7,
obei princeps cappellanus, 18.
'•) Wan üergleidje nur j. 99. bie t^ütit ber Urfunbcn au3 öubtoig b. i^x.
trftem 3at)r. ?lud) unter ?lrnulf finb fie jiemlid) ^fll)lrett^; unter Ifonrab
fehlen fie nic^t ganj: unter Ctto 1. »erben fie gleich wicber häufiger. ®ie
(önnen fid)er nic^t gerabe öon .^leinrid^ »erloren |ein.
*) SLVnigften« mag id) ntdjt ou9 ben 6. 48 9i. 8 ongefüljrten Söorten
bti Si^tbufinb fc^tie^en, ba^ .^einric^ unmittelbar bon bet 2Bat)(t>er|ammlung
gegen ^urdjarb aufgebrochen ift.
'') .Ann. Corb. 910, SS. III. £. 4: Ungarii Saxoniam crudeliter vasta-
baat, et cum intinita praeda et maxima captiritate utriusque sexus ad ])ro*
priaa revcrei sunt terras, Domino irascente adversum dos. Sie 9}ai^ri(^t
JU üetttJerffn, toic jetit Wiefebtec^t I, £. 810 mit 93Jaltcnbad) geneigt ift, »eil
biefe ?lnnalen ben (SinfoQ t)on 924 nidjt er»äl)nfn unb biefe ©teile bielleidjt
bobin gebore, id^eint mir bebendic^. Sie übergelien bie ^ai)it 920- 92<j gan^,
unb ti tonnte bie ?{oti) babrr aud) nic^t leid)t in eine unridjtige 3'ile
fommen. iügl. bie 9loti^ bei Maffnus, Chron. HeJWiensp. 019 ober 02(Miii
öerfdjiebencn .^lanb'c^tiften', SS. XvII. 2. 4M: Gens rngariAm per Saxoniam
42 919-
ttmxxd) toax offenbar nid^t imftanbe ben gefä^rlid^cn ^cinbcii
tiberftanb ,^u leiftcn, bic in bemjclben ^di)x aui) in Sot^ringen
tric in Stauen erjd^iencnV). — 2)cr 5?önig, fagt bcr ^o^ff^^^ ^^^
tRegino-), be|d^äftigte fid^ am Einfang feiner Ülegierung mit ber Se=
feftigung beä ^i^iebeng, ber Unterbrücfung öon Üiöubereien, benen
ouc^ 33ornef)me fic^ Eingaben unb mie fie in ber legten S^it innerer
Zerrüttung me^r unb me^r eingevifjen maren. 5lud) bie ^Ibmel^r
ber Slabcn, meldte fortmä^renb bie 8äd)fi|c^en ©renken bebro^ten,
mad^te i^m ,^u tf)un.
2)ic mid)tigfte 3lufgabc aber meldte ^einrid^ 3u löfen ^atte mar,
feine ^errjd^aft ^jur ";llnerfennung ju bringen aucf) ben l^erjoglic^en
©emalten gegenüber toeld^e ftd^ in ^llamannien unb SBaiem erhoben
l^attcn, bann £ot^ringen mieber in ben 3>erbanb beö 9ipirf)3 ^urüdf=
^ufül^ren unb fo ba|jelbe öollftänbig ^u einigen unb im früt)eren
Umfang l^er^uftellen -^ ). 3!Jlit ber 5?raft unb Energie, bie it)m eigen
njoren, aber aud^ mit 5)lä§igfeit unb Umfielt ^at er bieg öoUbradIt:
nid^tS überflürAt er, nie unternimmt er ju öiel auf einmal; aber
immer l^at er fein S^d feft im 3luge unb meife e§ im fidleren ^oxU
fc^ritt 3u erreichen.
3uerft t)at eB fid^ um ^Uamannien ge'^anbelt. Söurd^arb, ber
So'^n beä im ^aijx 912 erfdt)lagenen gleichnamigen ©rafen unb
DJlarfgrafen öon Siätien, l^atte norf) bem '^aU bei- @rd)angcr unb
33erc§toIb, bie ein gleidf)ei ^\d, aber mit unglüdtlic^em ßrfolg, er=
ftrebten, in bcr lejten 3eit Äonrabö fi(^ al§ ^er^og aufgeroorfen
unb mar in biefer Stellung nid^t weiter angefod^ten morben*).
^ad^ bem Xobe ÄonrabB berfud^te ber Äönig 9iuboIf II. öon
^od^burgunb feine iperrfc^aft auf 5?often be§ 5)eutf^en 9leic^8 au§»
^ube'^nen. Surd^orb trat i!^m entgegen unb erfocht ben ©ieg bei
usque ad Renum pervenerunt vastantes omnia, unb bie folgenbe 9iote. {falfe
fefet, Cod. tradd. ©. 616, Sraunjc^to. 2ln}. 1752, S. 1107 , mit SRÜdfic^t auf
bie Stelle bet ^Innolen, too§ Widukind I, 32 üom Uncjatneinfall crßätjlt in§
3. 919, aber actoife unriditig; cä "^cißt "^ier Qu?brücf [ic^ : cum civilia bella
cessarent. 2!ie)en etften ©infaH aber mod^te SQSibufinb übergcl^en, ba er
feine toeiteren folgen i)attc. Xaü berfelbe, toie ©icjebrcd^t tjinjufügt, üor bie
S33at)l .£)einrid^ö gehöre, fd^eint mir aui) nid^t toa^rjc^etnlid^ , ba tDenigften?
jene 2lnnalen (nod^ ju 918) üorl^erget)en laffen: Heinricus regnare coenit. 3)a=
gegen fönnte in ben 3lnfang be§ 3a^re3 möglid^ertoeife bie Ginuat)me Sremenä
(oben e. 32 91. 5) getjören.
') Flodoard 919, ©. 368: Hungari Italiam partemque Franciae, reg-
num^scilicet Lotharii, depraedantur. Sögt. Hist. Rem. IV, 14, SS. XIII, ©. 577.
*) Cont. Reg. 920, S. 615: qui initium sui regni disciplina servandae
fiacis inchoavit. Multi enim Ulis temporibus etiam nobiles latrociaiis insta-
»ant. Unb 921 njieber: Interim Heinricus rex stabiliendae paci et repri-
mendae Sclavorum saevitiae fortiter insistit.
^) S;afe in Of^i^lar berat^en, teaS ju t^un fei, um Saiern, Sllamannien
«nb Sof^ringen bem 9teid^ toieber ju gewinnen, unb bofe man juerft Unter-
f)anblungen gefütjrt, ftnb bloße Sermut^ungen ßeo§, Söorlei". 1, ©. 597.
*) Ann. Alam. 917, ®. 112. Herimannus Au?. 918, SS. V, ®. 112.
Ekkebard Sang. Casus a 20 (SS. II, S. 87). UJgl. ©tälin, SBirtemb. ®ej*.
I, ©. 271 91.
Untettotrfung ^. SBurd^otb? bon aiamonnien. 43
SBintcrt^uv *) , ber für je^t eine ©c^mälerung ber Slcid^Sgren^en
abtüanbte.
3ln ber 2öa^( .^cinri(i^ä l^ot ber ^er,^og feinen 2^eil genommen.
6r gögette auc^ nad)^cr mit ber Untertuerfung , tüä^rcnb ©eift=
lic^e beö Sanbcö ]id} für ben neuen Äönig erHärten, bei bem fic
(Hd|u^ aiiä) gegen Sebrüdungen beä ^er.^ogä, gegen SJertoenbung
il)rer ^^eft^ungcn ^u gunften feiner unb feiner SJoffaüen hofften; c§
tarn \u 5einb]eligteiten , bie ben ^rieben beö Sanbed ftörten-), j|u=
gleid) bie Äraft beä •'per^ogä lahmten, qI§ ^einric^ fi^ onfc^icfte mit
föenjolt feine ?Incrfennung burcf)3ufe^en.
|)cinric^, faqt SBibufinb'M, jpg mit feiner gangen ^annfc^oft
auö, um gu fämpfen gegen 23ur(^Qrb. 3)iefer aber, obfc^on ein un*
njibcrftc^Iid^er Mrieger, erfonntc boc^ , bofe er einen ßampf mit bem
Äönig nic^t befte^en fönne.
2öie njcit ^einric^ gelangte, ob er ben 95oben ?lIamonnienö
felbfl betrat, ift nirf)t \u erfe^en*). (Sine ^ad^ric^t melbet, bafe burd^
bie friegcrifc^e i>ertt)üftung , öon melc^er bamalö baä 2onb betroffen
tüavb, Gonget unb .r-)ungevönot^ entftanb "' ) ; bod^ fc^eint c§ ftd^ e^er
auf Äämpfe im 2anbe felbft aU auf einen feinbtid^en ^ilngriff beS
Äönigd ,^u be.^iel^en. 2)ie ein'^eimifc^en "ühif Zeichnungen ^aben ton
einem folrfjen feine 5?unbe"). 'Ütuc^ feine Urfunbc bezeugt bie 5tn=
toefen^eit öeinrid^ö in ^llamannien. J?ein3 ber geiftlirf)en ©tifter
fc^cint aud) jc^t eine S3eftatigung bon i^m erhalten ,^u l^aben.
(5ö ^ngt bieä Xüoijl mit ber 3lrt ber Untcrmerfung SSurd^arbö
') Ann. San?, maj. 919, S. 78: Ruodolfus rex et Purchardus dux Ala-
mannorum pugnaverunt ad Wintertura, et rex saperatus est. Herimannus
Aug. 919, S. 112: Pugna apud Winterturum inter Kuodolfum regem Bur-
(Tundiae et liurghardum ducem Alaoianniae conmissa, rex a duce victus
fugatur. 93gl. bo3 Thron. Suev. , SS. XIII, 6. 66. Ufbet eine fpätere, bem
16. 3a^tt)unbett onge^ötige 3luä|c^mücfung ber Sd^ladjt f. SCßutftembetger,
©efc^it^te ber alten «anbjc^aft »etn- II, ©. 28. S)ie goc^e erft 920 ju je^en,
lüie Jamberget IV, 3. 422 icill, ift fein audteid^enbet ©tunb.
') @. oben @. 88 unb na6)^tx bit SteQen flbet bie $et)anb(ung bei Siix--
4engütet
') Widukind I. 27 : Eo ordine rex factus Ileinricus, perrcxit cum omni
i'omitata suo ad pugnandum contra Hurghardum ducem Alainanniae. Hie
cum esset hellator intolerabilis , sentieliat tarnen, quia valde prudens erat,
congressionem rcgis suBtinere non posse. 'comitatus' jc^eint qiet nic^t im
altbeutft^en Sinn OJefotge (»ie nod^ aüattenboc^ übetiefet), ober loie ©iefebtedjt
toQt, ®. 209, iilaiaflen^eet, fonbetn, toie in bet Äatotingijdjen 8fit nid^t leiten,
ftiegetilt^e ^DJannfc^oft übcr^upt ju bebeuten; 2). »«. III, S. 497 91.; IV,
6. C09'
*) äüenn Hartmann, Ann. Heremi S. 34, ben ^etjog fi^ in SBotml
in ©egentoQTt mel)teier S^ifd^öfe mit bem A5nig au3|öt)nen läf^t, fo fd)cint et
t)ietbei enttotbet on baö iUocitum ju ©eliVi«" gebadjt ober el)et nod^ bie ©adje
iTTig mit bem ^Jieid)«tag be« ,3at)id 926 in ilBotmd in ätecbiubung gebiad^t
ju ^aben.
') Ilepid&nnus, Viu S. Wiboradae, fA^it naä) ben oben €. 88, 9{. 3
angefii^tten äOotten fort: cum militaris populatio gravem penuriam terris
inferret
0) 2Bal '|>fifter, ®efd^. 0. (Sd^njaben U, 6. 13, loritei Übet biefrn ffrieg
erj&^lt, get)6ct in bie 3(it Otto I.
44 919.
.^ufornmen. Gr ergab fic^, jagt 3Bibutinb*), bem .^ünig mit allen
leinen Stübten unb jeincm ganzen !i!oIf. 3)afj et üoüftänbig bie
föniglid^c ^errjd^aft ^cinrici^ö anerfanntc, bavüber ift nac^ allem
Jolgenben !ein ä^JeifeP). 2)afür marb er in bcr ^cr^joglic^en
etetlung belaffen, bie er eingenommen l^atte; raa^rjc^einlid) gemährte
ber .Röiiig i^m aurf) ben geiftlic{)en ©tiftern gegenüber freiere ^anb
unb enthielt fid) um beö h)iilcn einer 23cftätigung i^rer grei^eiten unb
tHecf)te''). S3on mel^reren Seiten ertönten fpäter Ätogen über bie
Se^anblung meiere fic erful^ren, h)ie it)rc ©üter, ja gan,^e ©tüter an
bie 33ajjallen beö ^er^ogö öergabt n)urben^): felbft ba§ mic^tige
JReid^cnau ift biefcm ©Äidffal nid^t entgangen''). So fu^te SBur^arb
feine ?ln^änger ^u be(ot)nen, feine ©egner, beren nid^t njenige maren *'),
:\\i benjöltigen. 2)ie IHugfö^nung mit bem .(?önig biente if)m nur, feine
Stellung im Sanbe ,^u befeftigen. 2)oc^ tjat er fic^ bann mit ber
@eiftlict)!eit auf beffcren gufe ^w [teilen gertufet'), ftd^ auc^ gu 33e=
1) Wiaakind a. a. O.: tradidit semet ipsum ei cum universis urbibus
et populo 8U0. Db ^iet an eine baffaUitifc^e ^ulbigung ju benfen, jd^eint
^ttjcifel^aft.
■-) ite Slnfic^t Silben^ VI, ©. 848, nid^t fon)ot)l eine Untettoerjung aU
nur einen Sßcttrag ^obe .^leinti^ erreicht, ift gegen bie CueÜen unb faßt mit
ben übrigen Slnfi^ten beffclben. ®afe Surd^arb nie mit bem Könige jjujammen
crjd^ienen, mibetlegt ba§ im Icxt ?lngcfüf)rtc. Sögt, aiic^ bie Söortc Öurd)QtbS
bei Hepidannus, in ber Vita S. Wiboradae c. 30, a. a. C: Si scires, frater,
inexuperabiles principum hujus seculi necessitates. . . . Me enim sab po-
testate constitutum oportet tali munere in regis domini mei prodire ob-
tutum etc.
') 3u öiet jogt 9ii^jdb I, ©• 304, ba^ ^einric^ i^m bie Setfügung über bie
«c^ttäbifdjen fltöftet unb Söistijümer, tiießeic^t ouci^ über bie JReftbeftänbe beS
föniglit^en ®utä in Sdjmabcn jugeftanben ()abe. ®cgcn hai Se^tc fptic^t gleid^
bie jtoeite bcr erhaltenen Urtunben beS Äönig».
*) ©. Hartmann, Vita S. Wiboradae c. 2.>, SS. IV, B. 453: Tyrannus
Burchardus, non dux, sed predator et desolator istius provinciae, tanta in
me (S. Gallum) commisit scelera. Loca et predia circumquaque a fidelibus
mibi collata predavit et sibi cooperantibus in beneticium tradidit . . . fa-
miliolam desolavit, monachos in loco hoc sub saneta professione Deo et
sanctis ejus servituros tarne et inedia cruciavit. Sögt. Miracula S. Verenae,
SS. IV, <B. 457 : Temjiore, quo Burchardus vir ilhistrissimus totius Alaman-
niae ducatum obtinuit, hausteritatem ejus multi aversantes, exosum enm
habuerunt et ipsius voluntati per omnia contradixerunt. Quos ut debellaret,
copiosam multitudinein militum siln sociavit, quibus non solum suas, verum
etiam aecclesiasticas posscssiones , non oonsiderate id pertractans, in bene-
ticia donavit. Inter quae etiam locum Ziirziara nuncupatum . . . cuidam
satelliti suo Tb. nomine tradidit possidendum. Ekkehard Sang. Casus
c. '}0 (©. 104): l'urchardus autem dux Suevorum Sueviam quasi tjTannice
regens, prestationes Engilbertum altbatem primo militibus suis i)etivit,
f)OStea utique, quod cum rege Saxonico sentiret, insimulatum, quecunque
oca S. Galli sui rapere vellent, patienter tulit. ÜJitr fc^eint 3Jle^er b.
Änonau, (5(fe{)atb ©. 190, biefe 9Jac^tid)ten jn gering onjufdjlagen.
"•) So fdjeint Herimannus Aug. 922, ©. 112, ju toetfte^en: Liuthardus
a Burghardo duce, oppresso Heriberto, Augiae praepositus, et fratres in
exilium missi sunt.
**) S. bie ©teile ber Miracula S. Verenae üorber unb bie Urfunbe ©. 4.")
9t. 1.
■) ffiaS jeigt nomentlic^ bie Stelle im SüerbrüberungSbuc^ non ©an:
Unterloetjung ^. ^utd^arbS Don ^lamanmen. 45
ftQti(^ungcn ücrf^onbcn, bei bencn er fic^ auf bie (^rloubnig be*
Äonigä berief M. Später ift ^tnri(^ ouc^ jclbft in nä^re Sc«
iic^ungcn ^u cimelnen Stiftern getreten-). 2)q§ Oied^t, i^re 3]or«
l^e^r, namentlidg bie Sifc^öfe ^u ernennen, ift bem ^erjog nic^t
übertragen; aber auf feine ^JerlDenbung rtarb ÜÜicffic^t genommen,
einem feiner ^^erwaubten eineä ber bebeutenbftcn 93iöt^ümer üerlie^en^).
2)ie 3"t, in meiere ber 3ug beö Äönigö, bie i^erftänbiguno
mit SBurc^arb fällt , ifl ni(^t mit gic^crtjeit bcfannt. ilöatirfc^ei'nlic?
aber ift e^^ noc^ in bae erfte 3a^r |)einrid)y ^u feljen. 3tm 8. ^jJMr^
bei folgcnben ^ält SBurdjarb mit bem Sifci^of Don 6ur gemeinfam
@ericf)t ^u Sinonna im 3^ätifcf)en Sanbe; unter feinem 3}orfi^ tuirb
ein Streit über bie 'Jtbtei 5pfäoerö ,^u gunften öon SangaHen ent=
fd)iebcn: in ber Ur!unbe rtelc^c barüber auägefteflt ■*) mirb ba§ erflc
3a^r ber 9legienmg .^leinrici^S ge,?ä^lt • ) ; eg märe fct)h)crli^ gefd^el^n,
gollen, ed. Piper ©. 136, too feine commemoratio bcn Siod^fornmen empfohlen
iDttb, ober in einet gorm, bie fofl ouf einen geteiffen 3^ang ^injutteifcn
tt^eint.
') UtI. D. 6. 3an. 924, bei SBt)fe 3üti(^ 6. 23: Purchardus divina
annuente gratia dux Alamannorum. Omnibus manifestum esse populis
volumos, quod ab eo vero die, sicut Dens omnipotens super nos suam
magnam ostendit miäericordiam et omnia in istis locis consistencia loca
omnesque nostros inimicos in nostram subjecit potestatem , tcmpiis Domini
illisque servientibus , in quantum potuimus, (fel)lt ein Sijütt), magis cu-
pientes, ut illorum haberent rectitudinem , quam uUam habereni inquie-
tudinem . . . Nos vero hanc epistolam praedictorum locorum firmationis
cum licentia Heinricbi regis scribere jussimus etc. — 3ludj 3"'^Jfld) toitb
xeflituietl, Mir. S. Verenae o. o. C. ©. 458.
2) ©. Qxcnxi 18.
') (ierhard Vita Oudalrici c. 1, SS. IV, ©. .387: machinatione nepotis
sui IJurchardi ducis et aliorum propinquorum suorom Heijirico re^i prae-
sentatos etc. — %a^ Solomo Don (^onftan,^ nicftt etft Anfang 920, toit ^am-
berget IV, ©. 422. 42G, lümmlet IJ, B. 61«), a)lpi)et ö. Änonau, TlHi\). XI,
S. 108, ^etting, ebenb. XIX, ©. 281 tooüen, gcflorben, ionbern 919, teic
oufjet ben .\nn. Sang. maj. ©. 78, nomentlid) bie Ann. necrol. Fuld. , SS.
XIII, 6. 191, angeben, j^eint mit fefigebalten toetbrn ju müfjen. 3)ie öon
bem le^tetn angetü^tte Ut(. bti ^opfleS ^otK^nn X., bie Salomo lebenb
nennt , gebort , rtcnn fic übetbaupt ecftt ift , nad) Re{j. pont. ed. 2. *>tr. 3.>i9
ntcbt iu 920, Ionbern jum 22. gebr. ;<19, tto mon m Wom too^l noc^ o^nc
ifunbe ton bem lob bes JBijc^ofd iein tonnte.
♦) 3ulett gSöartmonn, UiB. b. «btei 6. ©oHen III, ©. 1. Datiert die
octara Id. Mart. a. i. d. 920, anno I. reps Ileinrici. 9uf biefelbe bat
aucb Wiejebredjt I, 3. xh), aufmerflam gemocbt.
'■) SBei Mabillon, Analecti ed. 2, 3. 14, ftnbet fic^ eine ^J{acbrtd)t über
eine Urfunbe für t^üffen, angeblid) botiett a. 919. sub papa Marino, rege
Henrico, qui tertiiis post I.udewicum fait, sub duce .Mamanniae Hurchardo,
8ub antistite Augustense liiltino, sub abbate (Üselone. ioä) (önnen biefe
Taten fo nic^t ertjt jetn. — SJenn Neugart. Cod. dipl. I. 6. .'>7.S "}{. k (mit
ibm Sdjloifer ill^W. II, 2, S. 17.'> "jl h), unb IJleijet D. Änonou, t^ffrbotb 6.
1H9, fügen bafe bie ©angoHei Irabitionen etft oon '.»20 bie 'Hrgifrimg^jabTe
^etntid)* batieren, io jdjeint mir bai fcine^weg« .ganjfidjer feft^iifteben" . \?lu(Jj
abgeieben öon ber 9t. 4 angetübtten Ui(., batiett aüartmonn III, ^ir. Tsl com
20. Cd. 920 r. 1, Ts2 unb 7*! oom 2'A. Cd. 921 r. 2, joonod) .^einridj olfo
toenigfien* im CJ'tbft 919 onerfannt fein fönnte, 789 aber uom 12. J^ebr. 92'.» bot
a.r. 10, rta* bem Sommer 9rj cnt^pridjt: anbere h>ie7"sl «inb 7s7 finb fo üethiirrt,
bof} aöartmann ouf jebe fidjere it^crecbnung üetjidbtet. Unb cSbnlicbe Ungenauig»
46 919-
ttjenn ber .^er^^og bomalä bcn neuen 5?önig überall noc^ nicf)t anet^
fannt ^ötte ; bcrfelbe mürbe aud) laum in jolc^cr 2ßeifc qI§ Stid^ter
,^u giinftcn be§ i^m fcinblic^en Älofterö aufc^etrctcn fein. 2)ie ?lu8=
gleidiunfl muf] aljo jrül^cr unb, ba ber 3"9 jc^trerlic^ im 2öintcr
unternommen ift, tro^t norf) in ber streiten ^ifte beö Sal^reS 919
ftottgefunben l^abenM.
3" einer Untetne'^mung auä) gegen ben .^meiten ber fübbeutjc^en
•^cr^oge, 'ilrnulf bon SBaiern, ift e8 ober in biejcm ^ai)x unb, foöict
ergeht, aud) im näd)ften, nod^ nidjt ge!ommen-).
^Dagegen ertjolten fc^on jc^t bie JBe^iel^ungen ^um SBeftfränfifdjen
9leid) SBebeutung.
2)er .^önig Äarl, ben fein SSeiname ber Sinfältige fenn^eid^net,
führte f)ier bie^^crrfc^aft: in i^m lebte boä ßorolingifd^e ^au^ fort;
aber meber feine 5perjönlic^feit noc^ feine "^adjt cntfprac^en entfernt
ben (Srinnerungen voeldje fein ^amt unb feine ^erfunft mac^riefen.
Umgeben Don mäd^tigen ©ro§en, bie überall nur ben eigenen Ü'ort^eil
fud)ten, fam er nie ^u red)ter SBebeutung. G3lcici^h)ot)l trieb e§ i^n,
au^ über bie ©renken ber urfprünglic^en ^errfd)aft ^inauä ?tnjprüd)c
geltcnb ,^u mad)en, mie fie eben ber 5?aroiinger fid) beilegen mod)te.
^Iber bie Äraft fie burd^^ufü'^ren ober bog ®eh)onnene ju bcf)aupten
unb ^u nu^en ging i^m ab.
©0 ^atte i?arl Sot^ringen unter feine ^o'^cit gebrad^t, cigentlid^
boc^ nur um alle mat)re ©ettialt bem mädjtigften ber ©rofen ^u
überlaffen. 9iagenarö So^n ®i|elbred)t, eben f)erangeh3ad)|en , trar
im 35efi^ "^er.pglid^er (Stellung, ftrebte aber ftd) aller 5lb^ängig!eit
üon bem ^önig ^u ent^ie^en. 0lid§er er^äj^lt^), ber junge ^er^og
^aU bamad^ getrad^tet ben 5lönig gu befeitigen unb fic^ bie ^err=
fd^aft anzueignen: gu bem ©nbe ^ahe n bie ©rofeen beä 2anbed
hüxd) (Srtf)eilung von ©ütern unb ^Ibteien, onbere burc^ ®olb unb
(Silber geluonnen, f)abe babei aber Perfäumt biefelben f\ä) nblid) ju
öerpflid}ten ; um be§ triHen feien bie meiften, alä Äarl im Sanbe er=
fc^ien unb i^nen ben SBefi^ ber ertl^eilten Seneficien beftätigte, ^um
Äönig ^urüdgefel^rt; ©ifelbred^t mit menigen ©enoffen fei in feiner
i^efte |)arburc nm ©eulflufe belagert, ,]ule^t aber, öon 5?ar( bebrängt,
mit nur ^tuei Begleitern über ben 9i!^ein ju ^einric^ geflo'^en, bei
bem er einige B^it tt)ic in ber SSerbannung lebte, biä biefer eine
^luöjö'^nung mit bem Äönig guftanbe brad)te, infolge beren ©ifelbred)t
feiten (omtnen aud^ in ^eintid^ä eigenen Uthtnben bor, toie bieget fd^on S. 11
bemerft ^at. ©ic^t man, toie später SangaHen ben St. ^ctnrid^ mit be=
lonberen @^ren nennt (t. j. 3- 936) unb toie @f!ef)atb feiner gcbcnft, fo ift e^
bodf nid^t unlDol)t|c^einlid^, bafe ba» fllofJer öon Slnfang on auf be§ Äönig*
Seite flanb.
^) %k früfjer üerjud^te ajeflimmung jtoifd^en Slpril unb 5loüember 920
muß aufgegeben toerbcn.
-) Cbjdjon Widukind ben 3u9 Qcgfn 9hnulf unmittelbar an ben gegen
'-Burc^orb anid^Iicfet; f nad^tjet. — Sijrebert lä^t beibe ^erjoge 920, Ann. Säxo
iBurt^arb 919, ^Irnulf 920 unterloerfen. 2lber i^re dt)ronoIogi?d^cn S8eftim=
mungen ftnb ganj o^ne 2öert().
3) Richer I, 36 ff.
^(tsog &\\tlbxtdit bon Sotfitingen. 47
in feine frühere Stellung roiebcr eingelegt fei, o^nc freilid^ feine ju
2e^n üergebenen ©üter fämmtlirf) lieber ju erholten. • — 9iic|er fügt
^inm, wie ber |)er]og bod) in feiner früheren .^oltung öetl^otrte, bie
9lnt)Qngcr .fforlS üertrieb, unb berirfjtet bann rteitcr, nod^ ber 2luf=
faffung bie i^m eigen ift'), wie berfelbe nun ^einric^ ^u bewegen fuc^te^
fic^ ais .(lönig frönen ^u laffen; ha biefer eä abgelcfint, fei boS 3(n=
finnen mit me^r (Erfolg an ben ^^er^og t^btbert geftellt.
2)ie ^r^Q^Iung fü^rt in fpätere ^ol^re hinüber, dagegen mögen»,
wenn ben anbcren ^iat^ric^ten be§ ?Iutor§, Wie eS möglid^ ift, be=
ftimmtc Xl^atfac^en ^u grunbe liegen, biefc in bie erftc ^dt |)ein=
tid^ö gehören-).
am Sa^r 019 flettt Siaxl ber Trierer 5hrc^e bie, wie eS ^§t,
burd} bie ©cwoltfamfeit Ütogcnorö unb fciney So^neS ©ifelbret^t i^r
entzogene 3Ibtei Don 8. Seröotiuö ,^u ^Raaftric^t jurücf^): er üer=
weilte bamolö auf 2ot^ringifd)em ^oben, offenbar in feinblid^em
©cgenfa^ ^um öer^og. ßben bamalö mag ©ifclbrec^t in SSegie^ung
,^u bem neuen 3^eutfc^en Äönig getreten fein, Don bem er jc^t DieU
leidet Sörbcrung feiner ^ntcreffen unb ipiäne ^offtc*).
') S. oben S. 2"-.
-I iügl. 3Sttti(^, gntftf^ung beö {letj. 2otl)rin9en B. 24; gorfd^ungcn
fll. ©. 112 ff. 2Bfnn et ober bie 3lu3iöl)jiiing (Jnbe 919 cbet 920 fr^it,
£. 121 , fo far.n idj bem iitd)t beiftimmeit. Sirecrlid) t)Qt übetaü etfl ein
fxeunblic^cS 5ßetf)dltni^ jiDÜc^en Äorl unb ^leinrid) als Äönig beflanben.
Borgnet, Charles le Simple S. 32, nimmt be^ljolb bie 3"' tot 919 an,
toai abet ebtnfo bcbenflit^ erlf^cint.
«) Utf. Dom 13. 3uni unb 9. 3uli 919, «Dlitteltb- USP. I, ©. 223. 224.
*i Cb abct bie 5l"t^t "nb Sueföfjnung oud) bicfct 3^'* angeboren, übet:
^aupt b'ftoi:''t^ begrünbet fi:ib, muß bal)ingeflellt bleiben.
920.
9(nfang 3ipril trat .^einric^ in fjulbo. 6r bcjud^tc ,3um erfteit
^D^qI boä Dtxü%mit 5?lofter unb beftätigte bcmjelbcn jcinc ^rei^citcn
unb 'Sied)it: eg ift übcrl^aupt bie erftc Urfunbe, baä crfte ^cid^en
föniglid)er @unft gegen ein geiftUc^eö ©tift baä crf)altenV).
^2lm meiften njitb in biefem ^a^x öon Sot^ringifc^cn ?Ingetegen=
l^citen berid^tet. 2)ie '^SJltiix^dtji ber Sot^ringer, jagt ^loboarb-j,
ber genaue unb juöerlöfftge S5erid)terftatter , ^atte @ifclbrcct)t ^um
dürften geroä^It: unb er fd^eint bamit eine unabhängige Stellung
bem ßönig gegenüber an^ubeuten. 3lnbere Ülarfirid^ten beftätigen, ba&
©ifelbred^t bamalö eine jelbftänbige .^errjc^aft in '.)In|prudö na^m'M.
€r fonnte ba8 um fo leidster, ha ber 5?önig 5?arl öon ben ©roßen
be§ 3teid^o oerlafjen fieben 3!)lonate lang wie im @d^u^ bes Üteimfer
ßrabifc^ofg lebte.
Um bie je ;^eit cntftanb ein Gonflict über hk SSeje^ung bes
^ütti^er »iöt^umä. %i^ ber Sijc^oj ©tep^an ftarb (^J^ai 19)*),
tüor guerft ^ilbuin öon .^arl .^ur ^ad^jotge auSerje^en. 2(ud^ biejer
aber trat ouj bie ©eite beö ^ergogö; barum Warb jeine Ernennung
Wiberrujen unb bem ?lbt 9tidt)ariuS öon ^prüm, einem 33ruber ber
früher in Sotl^ringen mäd^tigen ©rajen ©erl^arb unb ^Ratjrieb, bie
äBürbe öcrlie^en. 2)a§ nic^t ac^tenb, bewirfte ©ijelbred^t, baft ber
Äölner ©rgbijc^oj ^ermann ben .^ilbuin weihte •^). Unb baran warb
1) DI). 1, ©. B9.
*) Flodoard 920, ©. 369: Gisleberto, quem plurimi Lotharienses prin-
cipem, relicto Karolo rege, delegerant. Sgl. übet bie SBebeutung SCÖtttid^,
(Sntfie^ung ©. 47. Leibniz, Ann. II, ©. 320, benft nur an ^eraoglidje
©teHung. — %m h)a!)r|(i^etnlidöften ifi bod^, baß Kid^er eben biefe ©t^ebung
meint.
") Ann. Lobienses 920, SS. XIII, ©. 233: Gisleberti ducis, qui a fide-
litate domioi sui Caroli refragaverat. Folcuin, Gesta abb. Lob. c. 19, SS.
IV, ©. 68: Gisleberto Lothariense duce, qui floccipendens regiam maje-
statem regni sibi usurpaverat summam. 23tief ^apit ^o'^annl an ^arl,
Bouquet IX, <B. 216: Gislebertus vester infidelis . . . Gislel)ertus vestra sceptra
inutiliter gessit.
*) SS. VII, ©. 201.
■'') ©0 Flodoard a. o. C. Folcuin, Gesta abb. Lob. a. o. C, lafet ba=
^egen ^atl gletd^ ben Stic^atius , eine anbete hattet, ootjügltc^ ®tfelbred^t, ben
A. Siaxl Doit SBeftfranfen gegen ^einttc^. 49
TDcnigflenö üon ben ©cflnem ^inric^ ein ?tnt^il .^ugcfc^rieben : ju
i^m, (lagt ,<^arlM, ^abe ^übuin [idj begeben unb baö Sigt^um er=
beten, iijn unb feine @rofeen biirrf) reiche ©efc^enfc gewonnen, t)on
it)m unb feinen ©etreuen fei ber ßr^bifc^of ^ur Söei^e benjogen. ^o
griff ber j^eutfcfie 5lönig fcf)on beftimmter in bie ^er^ältniffe cineä
l'anbeö ein, auf toelrf)eS er nlä Diac^folger ^^Irnulfö unb Subttigä
bie auc^ öon Äonrab niemals aufgegebenen ?Infprü(^e geltcnb ^u
machen t)atte.
3!)em aber trot i^atl, bomalö tuicbet im S3efi^ ber ^crrf^aft,
entgegen. (5r erfc^ien in Sot^ringen, njo er ^(nfangS September
öermeilte - ). SBa^rf^einlic^ mar eö bomalö, baB bie Söt^ringer i^rcn
•C^rjog öerlie^en; ec^ ift möglic^, ba§ er bonn, mie Oliver er^o^lt,
feine ^ufluc^t \u ^einric^ na^m^).
Äarl begnügte ]\ä) aber nict)t mit bem moö er l^icr erreicht.
%ud) ttn 6lfafe, ber früher mit bem Üteic^ Sot^ard öerbunben ge=
toefen, uon Äonrab aber fcf*tgc^alten mar, unb bie benachbarten ©e=
biete am linfen 9t^cinufcr fu^te er in feine Öemalt ]u bringen.
8elbft bie ©ren.^en melcf)e einft ber 3?erbüner 3}ertrag feftgeje^t
^atte mürben ü berf (^ritten : Äarl erfc^ien mit einem .^cer in ber
(ikgenb öon SöormS*). 2Bie ber Surgunber Äönig im 6üben, fo
^ilbutn tx)ät)len. Ttod) DCTbient ber S^end^t beg Flodoard entfd^trben ben
»üonug. 3t)m ft^ltefet ftc^ Richer I, 25 on. Sgl. bie »tiefe ^ap\t ^otjannS
an bfn ^jbifc^of unb an ben Äönig, Houquet IX, ©.215 ff.: tote er f^reibt,
ba& bie 2öeit)e geidje^cn fei Gisloberti metu, fo jagt Folcuin a. a. C: Quo
jubente, immo extorquente potius et urgente etc.; »gl. bie fotgenbe 9iote.
') 5)tief UatU, Bonquet IX. ©. 297: Hilduinum . . . quique ultra
Khenum ad inimicos nostros proficiscens, ... ab Henrico inimico nostro
episcopium Tungrensis ecciesiae expetiit . . ., datis Henrico suisque proccribus
complnrimis auri argentique ponderibus, non solum cum eis scienter
participavit, sed etiam ex thesauris ecciesiae Tunjrrensis, quos instinctu
diabolico rapuerat vel furatus fuerat. quibusdam minis ac terroribus egit, ut
Horimanniis Agrippinae civitatis archiepiscopus per violentiam Henrici
M' tiJelinm illum in pontificem consecraret Nam, si non fecisset,
venerabilis archieniscopus nobis postea in praesentia plarimorum
retulit, bibi vitam res(jue ecclesiaticas auferret omnemque familiam trucidaret
ac illorum bona dinperet (bod^ n)ot)l .<petnti(^). — Öüelbtec^t toitb tjicr
tD0{)l ntd)t genannt, ba tx bamali mit Siaxl au^gefö^nt toax. 2)a| er aber
felbft gegen ben .^lilbuin fid) etflätt unb bielet bann erft Hd) an ^leinric^ ge»
njanb' >""• i "ibniz. Ann. II, S. 320, fagt, ift nic^t begtünbet.
r, Iteg. Kar. <Rt. l'.tß?, ju ^enftaü an bet ^aae. iBö^nter
-ilx. 1 , _ :;clr^. U3<. I, 3. 221, unb nac^ biefem Slbbrucf gegeben in villa
Longcamp in paj;o Arduenna, ?tuguft 20, 8et)5it, »ie bie loten r. 27. 22.
geigen, entjt^ieben ju 919. Tamit fallen bie ©(^loietigfeiten »eg, tocldje
aöitttic^, üot^tingen S. 100 9J. '.i, t)en)0tl)ebt : fc^toetltc^ fonnte Staxl ben
'Kicijatiu«, ben et eben jum iBüc^of ett)oben, auc^ toenn betfelbe fein Ätoftct
bft)QÜfn, nut ali flbt bejeic^nen. ^ie Utf. obet, teeldje (Georgisch, Reg. I,
S l.<-, ^um 22. 'JlDtil fefet, ifl aai bem 3. 921, tt)ie Bouquet IX, 6. .V)!
iinb :i<otiinft '•Jir. 1Ü70 t)aben.
• iHoini Iloiloard 920, 6. 369, |oot: Karolas vero. reversis ad se
! ■' ' . f . " 'tisleberto. Richano abbati, non Hilduino episcopo,
ntiebat, fo faftt er, rote er felbft onbeutet, bie (heig»
_ : ... ;-.,,..;ben 3ot)re* jufammen unb giebt l)iet ba« le^te Äf»
fultat be» »tteit«.
*) Cont. Reg. 6. 615: Carolus Alsatiam et part«« illu FrandM juzu
^ai|tb. b. Wit' <M4. — SDoil, (>rtnrt(b I. 3. «uft. 4
50 920.
t)erjucf)t f)icr ber gran^ofe bcn 2öccf)fel bcr §cnirf)ntt, bcu Ucbergang
berjclben aiif ben im Dlorben ^eimiid)cn, noc^ nirf)t ju allgemeiner
■Jtnerfennimg gelongten Äönig ju nu^en, bic eigene ©cttjalt auf
•Soften bcS '2)cutid)cn Ütcid^ä ,^u erweitern. ?lber bieämal o^ne allen
erfolg. '2118, Reifet eä, bie ©etreuen §einrid)ä ,^u äÖormä t3er=
iammelt, ^og 5^arl, bcr bid ^feberä^eim öorgegangcn, fi^ in eiliger
giurfjl ,^urüct.
2)ic 6ad^e tüav entjd^iebcn, o^ne bafe ber 5?önig felber ?lntl)eu
genommen^). Söibufinb berid)tet tüo^l, ba§ biejer gegen .^arl au§=
gebogen unb i'^n öfter gefdjlagen-); boc^ fc^eint ber 'Eingabe faum
eine genauere ^unbc beftimmter (Sreigniffe ju grunbe \ü liegen.
©egen (Snbe beS äö^tcö, am 30. 5loöember, ^ielt ^einric^ ,^u
Scel^eim in Reffen •'^) eine B"fanimenlunft mit einer ?tn,^a^l üon ^of)en
Sßeltlid^en. 5113 bcr erftc unter i^ncn ift ein Surd^orb genannt:
einem 2?affallen beffelben mxb auf feine unb anbercr 93ermenbung
Tlbenum usque Magontiam sil)i usurpaturus, usque Paternisbeim villam
juxta Wonnatiam hostiliter pervenit. Unde fidelibus regis Heinrici Wor-
matiae coadunatis , aliter quam decuerat regem aufupiit. @r fe^t bie? tn#
^ai}x 923; nUein bie SSctfllei^ung mit Flodoard 920, S. 360: qui (Karolus)
tunc morabatur in pafro Warmacensi sedens contra Heinricum principem
Transrbenensem, unb Ilerimannus Aug. 920, ©. 112: Karolus rex (ialliarum
in Franciam venit (ogl. aud^ Ann. Ratisb. 920, SS. XVII, ©, 583: Interfectio
Francorum) jfigt, bofe e§ t)tei'^in gehört; unb bcm entjprec^enb ifl iroS ber
Cent. Reg. jum 3[at)t 924 erjäljU \ni ^ai)x 921 ju fcfecn. 6in 6t(eba(b, ber
ju Siaxl jie^t, toirb t)iet ab hostibus regis sibi sujjervenientibus etfc^lagcn.
Cb baruntet Stieget ^einrid,? ju t)ctfte!)en, toie Leibniz, Ann. II, ©. 820,
lüill, etjdjeint jh)ci"(cl()aft. ?Iu2gefc^mücft ^ot e§ Richer I, 20.
>) Richer I, 20 i)ctflet)t bie 9{Qd^rid^t be# Flodoard oon bcm ^iic^t
üaxU nad) 2Borm3 ganj faM^ unti fnüpft baran eine ber ©efc^ic^ten, bie er
liebt: Rex in pagum Warmacensem, locuturus Heinrico Transrhenensi, con-
cesserat . . . Heinricus apud regem de rerum dispositionibus fidelissime
satagebat. ®a etf)oben Streit Germanorum Gallorumque juvenes linguarum
idiomate oflfensi . . . Heinricus vero dolum arbitrans, classcm repetit atque
a regiis stipatoribus Rbenum transire cogitur. Existimabant enim hi qui
regi assistebant, eum in dolo venisse. A quo etiam tempore Karolo in-
festus ferebatur. ÜUit Unrecht fc^t bieS ßorgnet, Charles le Simple ©. 38,
inä 3f. 921. 3^a& SRid^er bieje 3^»* meint, jeigt tooS et übet ben Job beS
(Stlebolb etjätilt (ogl. öotige 9?.). S^onn etft lä§t et c. 21 bie 6tt)ebung bet
Otogen gegen Siaxl folgen, bie et bejonbctS bem SRotbett jujd^tcibt. itejet
Heinrico Transrhenensi per legatos de regis ejectione suadet. Compererat
enim, eum a regiis stipatoribus in fugam coactum; unde et de se fidem
continuo fecit. Cujus consensu tirannus mox laetus etc. ^ie§ atteS Ijat
feinetlei ^iftotifd^e Slutotitat. Sgl. äßitti*, f?orjc^ungcn III, ©. 128. -
Hartmann, Ann. Heremi ©. 34, fe^t bie 9?ad^tid^ten übet bie SJetfammlung
JU aCßotms 926 in biei 3a{)t.
2) Widukind I, 30: Heinricus rex movit castra contra Karolum ejus-
que saepius fudit exercitum, juvitque virum fortem fortuna.
'') DD. 2, ©. 40: Actum ad regale placitum in loco Seliheim nominato.
liebet bie Sage beS Ctte3 an bet C|tc jinijc^en SJiarbutg unb Jlmöncbutg j.
Lamey, Acta Pal. VII, ©. 112; %ümai, Reg. Bad. ©.6; Sd^enf ü. «c^roeinä«
bctg, Sltc^iö füt ^efj. ®e|d^. XIII, ©. 422 ff. — 2lu§ ungenouet Söenu^ung
biejet Utfunbe ftammt bie Slngabe bei M. Crusius, Ann. Suevici (1.59.">) II,
©. 88, .^cintid^ fei in feinem jtoeiten 3al)r 'in _pago Hegoviae Siginga' ge»
tocfen; ti I)anbelt fic^ eben um eine Sd^enfung baielbft.
^üeijammlung ju Seelt^eim. 51
baä 23encndum mldjc^ er ^u Singen im ^Itamannifc^en ^gou 'i)atte
iti ^igent^um öeriuanbclt. GS ift faum baron ju .^ttjeifeln ' ) , bafe
bcr ^T^og öon ^Üomannicn gemeint ift, obgleich et nur bie SBc^cic^«
nung cincS ©rafen er^lt.
2)ie anberen meiere olä anmefenb genannt toerben finb bie ©rafen
(^ber^arb, 5?onrQb, ^einric^ unb Uto-): ber erfte o^ne 3^eifel ber
trüber beö Derftorbcncn ^önigö, ba8 ^aupt bcä 5ränfi)d)en Stommeö ;
.^onrob unb Uto na^c i^erttjanbte beffclben, ©rofen im ^^iieberla^n^
gou unb in ber 2Betterau^); bie ©rafjcfiQft ipcinric^ä ift nit^t
bcfannt *).
6*3 ift nja^rfc^einlic^ , bofe bie 2>erfQmmIung mit bem Äriege
liegen Äorl .^ammen^öngt"^): ob fie ober öor ober nad) ben @reig*
niffcn bei SöormS ,^u fe^en, ift mit ©ic^er^eit nic^t gu ermitteln. .
') Neugart. Cod. dii>l. I. S. -JTö 91., bcnft an einen anbem, ben et für
einen ©tofen bc§ ^u^^'djQau ^5lt. Statin I, S. 429 9?. äußert toenigftenS
noii Sebcnfen. ^a^ 9?utc^atb }u Stnfang fte^t DOt Gbett)arb, bei bem boc^
nur an ben SBruber Äonrabs gebat^t »erben fann, teeift entj(^ieben auf ben
\>erjoa ^in.
*) rogatu et consultu fidelium nostrorum, Burchardi videlicet, Ebar-
hardi, Chounradi, Heinrici atque Utonis venerabilium comitum.
'i 2öencf, .^. m. II, S. 623. 624. dagegen fie^t Neujiart a. a. D.
t)ier nur Stlamanif^« ©tafen, (*ber^arb beS 3lors Äonrab be» l<inj=, Uto bti
i^r;t,',au, unb bem folgen Stalin I, S. 544 u. lamberger IV, S. 43«, toie i(^
glaube ot)ne @runb.
♦) IBgl. oben S. 32.
^) So Lamey. Acta Pal. VII, S. 112.
4«
921.
6rft in biefcS ^ai)x fe^en Sainfc^e ^luf^cic^nmicjen eine S?cr=
ftänbioung äluifc^en .(lönig §einri(^ unb §etjog ^Jtmulf'): unb bei
bem Mangel onberer genauerer ^ad)rid)ten toirb man i^nen folgen
müjfen.
©(^on ^ieraue ergiebt ft(^, bafe Arnulf an ber <&pit5e bee
aSairijd^en ©tammeg eine Stellung einnahm-), meiere aUerbingä ber
^in^eit be§ Sleic^g ©efal^r Braci^te. Seine ^errfd)aft erftredtc fic^
au\ ber einen Seite über .Rärntfjen ^ j , auf ber anbcrn über baä fo=
genannte Cftfranfen, Xüo fc^on fein S5ater Siutpolb nad) bem Unter=
gang ber Sabenberger nocb über bcn S3airif(^en 9lorbgau tjinaug f^ufj
gefaxt ju ^aben fdjeint^). 'an 5)hc^t unb ^nfe^n modjte er fid^
unter ben ©rofeen be§ 9leic^§ am erften bem Sad)fen Dergleichen.
Saiern, ber ^auptfi^ ber legten 5?aroIingif(^en i?önige, fat) in feinem
^er^og ben ber mo^I öor anberen jeljt ^ur !öniglid)en |)errfc^aft be=
rec^tigt gcmefen h)äre : er unb fein S3oIf, fagt ßiubpranb '"), münfd^ten
*) Auctarium Garstense, SS. X, ©. 56-5, unb Ann. S. Rudberti, eb.
©. 771 : Heinricus rex et Arnoldus dux pacificantur. ^ie ©laubtiiürbigfeit
ber ju grunbe liegenben 2luf jcid^nung , ber ic^ jcbon ftü!)et folgen ju müf|cn
glaubte, ift burd^ bie neueren Untcrjü^unqen nur beftätigt. %it au§ bcrjelben
CueQe abgeleiteten Ann. Ratisbonenses, ÖS. XVII, l)aben bte|e ©teile freilid^
nic^t. — ajübinger, Defter. ®e|d^. 1, ©. 242, nimmt, iäf toei^ nid)t toeSljalb,
920 an.
2) 2Ba§ S)amberger IV, ©. 423 ff. über t)or^erget)cnbc Jßeaie^ungen ^etn«
tid)3 unb 9lrnulf§ ouöfü'^rt, ift gon;» oljne aOßertt).
*) Liudi)rand III, 49: Arnaldus Bagoariorum et Carantanorum dux:
bot. 5Bübinger I, ©. 252 ff. — 3n ber Urf. bei Meichelbeck, Hist. Fris. 9ir.
983, ©. 429, nennt et fic^ divina ordinante Providentia dux Bajoariorum et
etiam adjacentium reglonum.
*) Liudprand II. 21 : Hoc eodem tempore Arnaldus cum uxore et filiis
Hungaria rediens. honorifice a.Bagoariis atque ab orientalibus suscipitur
Francis. 2)aR feitbem Cftfronfen unter ben Söairijc^cn ^eraogen ftanb, ift
nid^t ju be.^toeifeln , Incnn oud^ baS tva% man meift Don ber llebertragung
einer anfleblic^en aJlarfgrQffd)aft ber Sabenberger auf ßiutpolb unb feine 9Jad>=
folger annimmt unbegrünbet ift; f. bie 3luSfu^rung in gorfcbungen III, ©.
154 ff.
'>) Liudprand a. a. D. fä^rt fort: Neque enim solum suscipitur, sed,
UntetJijftfung ^. ÄrnulfS toon SBatern. 53
boB crÄönig tucrbc; fpätcre ^^(utorcn V) l^oben i^m foQQt bcn Flamen
eincd folc^cn bcic^clegt. (^r felbft l^ot ^d^ freiließ nur '^er,^og gc=
nannt: er na^m tuof)! V'"öd[)ft eine Stellung in -^Injpiuc!^ , tnie fte
früher bic '■}lgiloIfingiid)cn .^^^cr^ogc ben 5?QToltngifc^en iQönigen gegen^
über längere ^'^eit behauptet Ratten, n)o allcä ftaatlicfie 9{ed)t i^nen
.^uftanb imb fic jelbftänbig unb o^ne 9tücf|ld)t auf ben Äönig bie
öffentlid^en iHngelegen^eitcn leiteten. Qhen hiergegen ^atte ilonrab
angetämpft, ober er xoax nic^t burd^gebningen. 3e^t ye^t ^inrid^
üü^, um eine Untertüerfung be§ ^er^ogö, eine nja'^re S3ereinigung
Jöaiemö mit bem 9{cid) I}cr5ufteUen. 2)en ^er^og felbft in feiner
Stellung anzufechten, fonnte er nac^ ben S5orgängen mit (Fber^arb
unb Surdjarb nid)t benfen: nur über boä '^la^i ber Steckte unb
i^crpflic^tungen fonnte 3^fiffl fei"-
lieber ben 23erlauf ber S)ingc liegen öerfd^iebene Serid^te t)or-).
^inc ein^eimifdje , Iciber nur fragmentarifc^ erhaltene unb um be§
n)iüen ni(^t gan^ beutlicf)e ^^(uf^eic^nung fagt'O: „2)a aber betrat ber
eat^fe -öcinrid^, tüie öiele bezeugen, auf eintrieb unb Matt) be^
^ifc^ofö, feinblirf) bad IReic^ Soiem, tüo feiner feiner 2>orfa]^ren aud)
nur einen Sd)ritt Sanbcö befe^en. Unb beS'^alb, glauben tt)ir, ift er
nac^ bem 3Billen öottcö öon ben 6inn)D()nern einer Stabt gefd)lagen
unb mit 3?crluft oieler t)on feiner Seite abgezogen". 2)afe bie @r=
^Qtjlung auf biefcn 3ii9 ^einrici^ä ^u be^jie^en , fann fd)tt)erlid^ einem
ätoeifel unterliegen*): * toer ber SBif(^of, bleibt unbeutlic^; ooc^ ift
ut rex fiat ab iis vehementer hortatur: unb nad^^et: Cupierat sane et ipse
rex tieri. Soä fjeifet aber nicl)t, tote manche berfte^en, Äönig in SBaiern, Jon:
betn Äönig im ^eutfc^en Sei^.
') Bonizo, Über ad amicum, Jaffö Bibl. II, S. 619; ^anbfd^tift
be^ Cosmas Frag. 937, SS. IX, ©. 47 31. - Tafe in bet Ikf. bom 3f. 908,
Meichelbeck "Hx. U82, 6. 429, bie iSBotte 'coram rege' unb 'praecei)to
regis" fit^ auf Vltnuli bejiet)en, toie SBübinger I, S. 232 toitt, fc^eint mit
ni^t möglich aniunebmen.
«) SBa« bei bem ipäteten Chounradus Schirensis, SS. XVII, ©. 687, ge»
lefen rottb: Deinde Uavariani, expulso Aroolto, suae subjecit ditioni, bejif^t
fic^ Dieüeit^t auf Ctto I. unb ben gleichnamigen ©obn .'petiog "atnulfÄ.
^) ;Sule^t bon 3affe, SS. XVII, @. ."iTO, auä bem 3. Ömmetammet, ge-
gcnftättig in 3Jlönd)en befinblidben Pober t)ftou«gegeben : et si facultas suppe-
tisset. super t^>tum regnum et super solium sioi commissum. Tunc vero
idem Saxo Heimrirus, ut multi testantur. ejusdem episcopi hortatu et
coDsilio, hostiliter regnum Uajoarie intravit, ubi nullus parentum suorum
nee tantum gres!>um nedis habere visus est; et ideo credimus, quod Dei
nutu primo ingrcssu ao incolis unius civitatis est superatus et de sua parte
multis victus abscessit. lad ??olgenbf bt\itt)i ficft ouf Äontabä 3'«t"'- C'b
bie erfien SÜotte, toit xd) ftübet annabm unb mit immet not^ am näti^flen
^u liegen fcbeint, auf ^"»enog *ilrnulf g»t)en, ift fteilid) ni(ftt gonj beutlid). €ie
auf ben SöifdjoT yi belieben, »nie öte?ebrcc^t I, €. 809 toiU unb 3aff^ füt
möglid) bölt, fc^fint mir jebfnfallä bebenflicb-
*l xln einen ,Siig ■C>"ntid}«( in ber 3'«* W- Äonrab« unb in iUerbinbung
mit bicfem l)nt gehiift" gan^ betfebtt l'öljet 3. 12.'. ff. gebadjt. £ie foloenben
ilUutc hjiberlegen ti binlnnglid): Priori namque tempore, diebus videlicet
Chonradi regis, criminantiir, eundem episcopuni cum eodem rege et exer-
citu ejus provinciam illam non regaliter, sed hostililer intraese. t^inen
boppelten 3ug .ßeintid)« nimmt «iefebtedjt on, S. 2in. siO, too» ob«t nidjt
in ben Sotten liegt unb ^c^ mit anbeten iBrti(^tm ni^t Petttdgt.
54 921.
am crflen an einen Sairijd^en gu benlen'), ber auj «Seiten bee
Äönicjö gegen ben ^erpg ftanb, je^t wie ^u ben Reiten .RonrobS,
mit bem ei, toic weiter tx^ä\)lt roirb, feinblic^ ins ßonb tarn
unb ftcf) an ber S3ern)üftung 9tegenöburgö bet^eiligte. SBo'^rfd^einlic^
ift e§ Quc^ bieje ©tobt bic ben '^^Ingriff .^einvid)g ^urücfc^efdjlagen
l^oben foll.
^nbere ^lad^rid^ten beftätigen bann, bafe fie freilid^ nid)t erobert
njorben ift, aber hjeil eine ^Vereinbarung guftanbe tarn, ^laä:}
Siubpranb-) ^ätte 5lrnulf gar nid^t ben '^(ngriff beS Königs im
eigenen ßanbe ertt)artct, f onoern tt)äre i^m mit feiner ^eereSmad^t
entgegenge^ogen. S)agegen n^atjH Söibutinb '^ ) , bajj |)einrid) ben
^evAog in S^egenöburg, ber alten ^auptftabt bcä J2anbe8, belagerte.
Gr fügt ^in^u : ^^Imulf, n)eld)er crlannte, baft er bem ^önig nid)t 311
miberfteben öermöge, fei au§ ber ©tabt ^erauö ^u |)einric!) gegangen
unb \)aDe fic^ mit feinem ganzen 9leid^ i^m übergeben: e^renöoü
empfangen, niarb er ^^reunb beä ilönigö genannt. Siubpranb njicber
rteife nä^ereg öon Ißerl^anblungcn gu er.^ä^ten, meiere juöor .^mifc^en
beiben ftattgefunben l^ätten. 2)a fte im Segriff ben Äampf ju be=
ginnen, i^ait ^einrid^ ben ^er^og otlein ,^u einer ^"iömmenfunft
entboten; biefer fei gefolgt, in ber 5Jleinung, bafe eg ftd^ um einen
3tDeifampf ^anbele, S)er Äönig aber ftellte bemfelben öor''), tt)ie er
ben Sefe^len ®otte8 miberftrebe: i^n, ^einrid^, WoHe ba§ SBol! ,^um
5!önig, nad^ bem äöiüen ß^rifti, bem fid^ alleö beugen muffe;
würbe fid^ baffelbe für 5lrnutf erflären, fo würbe er i^m fic^ unter=
Werfen. ?lrnulf befprad^ fid^ bann mit ben ©einen, unb bieje
rietl^en, ha^ er fid^ füge, ba e§ ©otteg äöille unb S5orbeftimmung
fei: er möge fid) nid^t öon ben anberen trennen, Wol^l aber ein
liiorrei^t fic^ auöbebingen. Arnulf, l^ei^t e§, folgte bem ^ati), Warb
iöaffaH beg .^önigä^), empfing aber t)on i^m ba^ 3"9eftänbnig, bafe
i
*) ©0 3offe a. a. D. ©. 568. ©«den, ber ba§ gragment juerfi befannt
maditt, Steifen II, S. 10-5, badete an ©atomo üon ßonftonj; ebenso 8oti.
6t)ron. 3lu§aug ©. 244; Sö^et ©. 127 u. a.; ©iejcbrec^t S. 809, on Jf)iobD
bon SBütjburg; ober bie äöorte: provinciam illam non regaliter, sed hosti-
liter intrasse," bie er geltetib mad^t, ent{)nltcn nad^ meiner Slnfid^t nic^tä toal
gegen einen SBairifc^en Sijc^of jpräc^e.
2) Liudprand II, 21 : Kex lleinricus cum obtemperare suis omnes jus-
sionibus, Arnaldum solummodo resistere cerneret, pervalido collecto exercitu,
ßagoariam tendit. Quod Arnaldus ut audivit, ejus non passus est in
Bagoaria prestolari adventum; verum, collectis quibus valuit copiis, huic
obriam properat.
^) Widukiud I, 27: transiit inde in Boioariam, cui presidebat Amulfus
dux. Quo comperto in presidio urbis quae dicitur Raginesburg, obsedit eum.
Videns autem Amulfus, quia resistere regi non sufficeret, apertis portis,
egressus est ad regem, tradito semet ipso cum omni rcgno suo. Qui
honorifice ab eo susceptus, amicus regis appellatus est.
*) Liudprand giebt |)einrid^§ Ütebe, toie er e§ Hebt, in Sßerfen, bic bann
P>kkehard in ^.^roja umfc^t, 3lüentin unb Srunner toeiter auifd^müdfcn. Siener
bat bon feiner Äunft j ebenfalls bie befte ^Jieinung: Hoc igitur quadrifario
dicendi genere, copioso scilicet, brevi, sicco et norido, rex Heinricus, ut
erat animi prudens, Arnaldi animum mulcens etc.
^) Heinrici regis miles efficitur.
3ugfftanbnine an ^. aiiiulf oon SJoietn. 55
bic 5öi|(^öfc bei ^anbeä feiner ©etüolt untemjorfen fein unb öon
if|m cingefe^t Jrerben foUtenM.
9iur baö Se^tc gehört ber fidleren ©efc^ic^te an. S^l^ietmar be»
[tätigt-), ha^ ein fold^eö 9ted^t, boS in biefer 3fit entfd^ieben de
ein lönigli(f)ed betrodjtct tDQtb^), bem ^r^og eingeräumt ift, ber
baburch eine Stellung geiüonn, toeld^e i^m bie bebeutenbfte 6intt)irfung
auf bie ©eiftlicöfeit bcö SonbeS miiglid) machte"').
£ie 2?iic^öfe fd^eincn fic^ bann tüenigftenö auf einen leiblici^
guten ?}u§ mit i^m gefegt ^u tjoben. Qx ert^eilt eine Sefiätigung
an fjreiftng^); ein IBefiljtaufcf), toeldjen ber ßr^bifcfiof öon ©al3burg
üornimmt, mirb ]u Dtcgeneburg üor bem ^er^og unb mit feiner ©e«
nefjmigung üofl.^ogen"); bei einem anbern teiftet biefer ben Söünfc^en
unb Söefeqlen be^ öcrAogS f^olge'). 3n ben fpäteren 3a^ren beö«
felben treten bie Sifcgöfe bes Sonbeö gu befonberen 35erQt^unaen
3ufammen ober bet^ciligen fic^ an 3}cr|anblungcn ber SBairifqen
©rofeen überhaupt, bie ^ier in alter 2Beife abgegolten merben**).
SlMe cö f(^eint mit beS ^rgogd 3uftintmung fugten fie einzelne
') quaÜDUs totius Bagoariae pontifices taae subjaceant ditioni tueque
sit pot«statJ. UDO defiincto alterum ordinäre.
-) Thietmar I, 15, S. 742: qui omnes episcopatus in hiis partibus
constitutos sua distribuere manu singularem nabuit potestatem . . . noa
successoribus suis tantum reliquit honorem.
^) Cum prisca consuetudo vigeat, qualiter nullus alicui clerico epi-
scopatum conferre debeat, nisi rex, cui dirinitus sceptra collata sunt.
3?rief bti 5|oPfte3 3o!)ann an örjbijc^of ;&etimann öon iföln, Bouquet IX,
€. 21-5: prisca consuetudo et regni nobilitas censuit, ut nullus episcopum
ordinäre aebuisset absque regis jussione; betlelbe an fl. ÄatI, ebenb. S. 216.
£affelbe btmetft Thietmar a. 0. 0. mit Siücfficftt gerabe auf Ätnulf: Quin
potius reges nostri et imperatores, summi Kectoris vice in hac peregri-
nacione prepositi, hoc soll ordinant.
*) aüfnn Tambetget IV, ©. 431, einh)?nbet, ^eintid^ ^abe nid^t me'^r
flebcn fönnen, aU et jelbfl ^atte, nic^t ba3 JRec^t bet freien SBotjl aufgeben, fo ^at
ta'i bot ben facttfd)cn iJiett)ältniffen luenig iöebeutung. ^aß baS tStjftift Salj«
bürg anbetS bel)anbelt loorben als bie jyiittjümer, ift öoQenbS eine SSetmut^un
otjne ollen ötunb. 1a% aber 92G SDolfrom öon gfreifing, ba er getoäljlt, fid
an ^einric^ aetoanbt, tuie er @. 522 erj&t)lt, ftü^t fici^ nur auf baS aanj un
fidjete 'ex aula, ut quidam conjiciunt, regia avitum (accitum)* bti Meichcl-
beck, Hist. Fris. I, g. 162.
'1 Meicbelbeck *Rr. 983, ©. 429. Dh biefc in bo3 3aljt be3 bcflätigten
JaujcfteS (".»08) ober fpfiter gehört, ifl jtoeifel^aft. 3ene* ^oben Äletnmaprn
unb l'ori a. a. C. 6. 246 angenommen, Wogegen fic^ ^uc^ner, Xocumente II,
<s. 33, erflätt. Urbei^aupt an ber Q(i)li)t\i jmeifelt, abet tDol)l o^ne @tunb,
(iatterer, De Ludw. inf. 6. 24. Uebei eine iReftitution an baffelbe Stift, bie
Ä. .^einrit^ angeotbnet, |. bie Urfunbe iöerc^lolb* 6. 6^ 51., unb unten 931.
*) Cod. Odalberti 5h. >^2, ^"öaoia ®. 168: in presontia atque licentia
Arnulfi ducis. Cbalbert if) im 3- 9^^^ ^^m ^ilarim nadbgefolgt, ber am
8. Cct. florb; Kecrol. Salzb., Boehmer Fontes IV, ©. .'>82. SÖal. Auct. Garst,
SS. IX, 6. 5»i.".; .Vnn. Admunt , cb. S. ".73; Ann. Salib., öS. I, S. f<9 (Ne
Ann. S. Rudberti. IX. 6. 771, iritt)üm(td) ju 913).
') Ihr. ?t .'(uDabia a. a. C. 44, 6. 145: nottris rogationibus
ac mandatis nac^ljer: per rogationem et jussionem nostnun,
unb nod)maU c ..' ,ar nostram mssionem.
") Svnod. Hatisttoiionsis unb lUngolßogensis 932, LL. HI, 6. 482.
9iä!)fT unten nun ^. 9:32.
56 921.
5l(öfter i^rer 2)iöcc|c Don ftc^ abhängig ^u madjen unb ]\ä) bie 3?er=
fügimg über ©üter berjclbcn ^u öcrfdjaffen V). ©nnj bejonberä aber
hat '^Irnulf fclbft jeinc ©elDolt gegen biejc gebrau(i)t. 2Die fie in
Sot^ringen toieber^olt in bie |)äiibe beS .^er^ogS ober anbcrer ©rofeeu
übergegangen maren, ettraö ä|nlid)cä eine Qdt lang bei ^eröfelb t)or=
oefommen ift, iric bann in ^üamannien S3urd)arb über bie Stifter
felbft ober i^re ©üter ^u gunften jeiner iBaffallen unb ?lnt)änger
Derfügte, ]o ift baffelbe jetjt in auägebel^nteftem 5)kjje mit ben reid)en
^airifc^en .^Höf^ern gefd)e'^en-). 3lltaic^, 2egernfcc'^) unb anbere öer=
lorcn faft alle i^re "Sefijjungen , ttaren ^um Z^til längere 3eit ^in=
burd) gan^ o^ne Höfterlic^e Crbnuug unb Seitung-*).
2)ie ^citgen offen ^aben in allebem faum einen 33ortt)urf für
ben ^er^og gefunben'^). ©c^on bie näc^ften Generationen aber ergeben
klagen gegen 9lrnulf*'), bie bei ben fpäteren gdjriftfteUern ber
Jllöfter m ben ^eftigften *?(nfd)ulbigungen tuerben unb ben ^^(ntafe
geben, igm ä^nlid^ tüie bem fjfranfenfürften 5?arl ''JRaxttU. ein f(^rerf=
lic^eä 6nbe unb ^öUifc^e ©trafen beizulegen').
Sm übrigen erfd)eint ^^(rnulf alg ein f^ürft t)on j?raft unb %^&=
tigteit, ber Orbnung unb 8id)eri)eit im Sanbe ^anbl)abt, eä gegen
Qufeere ^einbe fd)ü^t : bie Einfälle ber Ungarn l^aben in ber nöc^ften
3eit SBaiern weniger aU anbere Steile be§ Udd}^ betroffen , fei e§
baB ber ^erjog, ber früher i^re |)ülfe gefud^t f)atte, burd) 23ertrag
ober burc| bie Söaffen fein Sanb ju fd)ü^en tou^te^). 5)iit Äönig
») Conradus G. epp. Frising., SS. XXIV, ©. 320: Dracolfus,^ qui . . . de
sede episcopali et de crenobiis tribus, videlicet Moseburch, Isine, Scheftelaren
abstulit, exceptis purpuris et aliis ecclesiarum ornamentis, in auro et argento
ad 400 talenta, sicut in scriptis habentur. Sögt, ^itfc^, ^eintid^ II. SJb. I,
©. 97 ; mtiUx, ®eic^. «atetnä I, ©. 330 ff.
-') O^ne 53e^iet)unfl auf 3lrnutf etjät)lt eä Wohher, Vita Godehardi
post. c. 8, SS. XI, <B. 198.
») ©. bie aüetbinfl? tncift jpätetcn (ärjälilungen in ©reut« 12 unb bol.
£d)onincr, 9lbt). bct »air. ^Icob. (1767) ©. 210 ff.; 5öud)ner, ©ocumcnte III,
S. IS ff.: ȟbinger I, S. 240; ^irfc^ S. 94 ff.; Oitejler a. a. O.
*) lai leugnen aud^ nid^t bie Sert^cibiger ?[tnulf«, unter benen^^etöor»
uif)cfaen Candler, Arnolphus male malus cognominatus etc. Monachii 173ö.
(Jin ^toaramm öon Wetten, «nuttermüller, ^. 3lrnulf öon SBajuijatien, 8anb§=
{)ut 1x63, I)abe id^ nid^t gejetien.
'•) 3;ie «ufjeic^nunfl ju ©t. emmetam lobt ben ^erjog, SS. XVII,
©. 570: Post hec et alia gloriosus dux noster Arnulfus, virtute ex alto
indutus, fortitudine clarus et victoria enituit eximius , quia de pro^'enie im-
peratorum et regum est ortus, et per ipsura populus christianus de sevienti
gladio pa^'anorum est redemptus et in libertatem vite translatus. 5)er Slutor
ber Vita Godehardi, tüie bcmerft, nennt if)n nod^ nid)t, aud^, toie ^itjc^
S. 96, ^l 2 tjertiot^ebt, nic^t eine Utfunbe Otto II. für legetnfee.
«) Gerhard, Vita S. Oudalrici, SS. IV, <B. 389: Arnolfumque ducem
Bawariorum «dhuc viventem de destructione multorum monasteriorum, quae
in beneficia laicorum divisit, de multis sanctis accusatum etc. Sgl. Otto
Frising. Chron. VI, 18: Hie est Arnolfus, qui ecclesias et monasteria Ba-
joariae crudeliter destnixit ac possessiones earum militibus distribuit.
^) ©. (5rcut§ 12.
«) Sgl. »übinget S. 24"> unb f. unten au 926.
{). fltnulfd SteOung in Saieni. 57
^cinric^ bleibt er in i^erbinbimg unb leiftct traä ibm obliegt 0.
^Jlber bie tric^tigftcn <g)o^itärcct)te übt er felbftänbig in feinem fianbe,
bad er al8 9ici^ (rofnmni) be,^eid^net - ) : er lüfet noc^ ben ^o^ren
feiner Otegicrung .^ä^len^i, njä^renb bie beg.Uönigg in ben 23Qirifrf)en
llrfunbcn fofl nie erttjä^nt merben*); er prägt ^JJün^en ^u 9tegenä=
bürg unb Salzburg'), ocrfammelt um fic^ bie ©rofjen beö Sanbeö,
bie er ale feine Untergebenen '" ) beI)Qnbelt, aber aud) mit ©d^enfungcn
bcbenh ' ).
Sieben 9(rnulf erf(!^eint auä) fein 33ruber S^crd^tolb unter bcm
9iamen eineö ^erjogS: in ^ärnt^cn unb im i^intf^gau na[)m er
eine fold^e Stellung ein, ftjenn auö) in einer gcwiffen Unterorbnung
unter bem trüber ^); er gemann .^uglcirf) bie ^i^ogtei für einen J^eil
M S. nad^^cr. — 3Ja§ gleich bei bem grieben eine loppeltjeiratt) unter
ben Äinbttn betabtebet, toie ?lt»entin erjätjlt, Ann. IV, 22, ed. Riezler I,
2. 667, ober aud) nur |?einTi(^S gleidjnamiget ©o^n fid) mit ber lobtet
Slinulf^ betmätjlt, toie nod^ 93u(^net fagt, III, ®. 30, ifl ent^c^ieben untid^tig;
»gl. ©rcutä 7.
*) Utf. bei Meichelbeck 9it. 983, ©. 429: omnibus episcopis, comi-
tibus et regni hujus principibus . . . praesentis regni adminiculum etc. 9Jgl.
über bie ii^e)ctcl)nung ^aiernl all regnum 6rolItul, ^b^. bei isBait. ^fab.
IV, e. KH, unb aQgemein £. 50®. V, S. 132.
') ®aft et bieje feit bem gtieben mit ^einric^ geted^net, toie Mansi, jum
Baronius XII, S. 641 m. 1, bcl)auptet unb Söübmget S. 243 tolebcrljolt,
grünbet ficft auf bie Slcten beS Kegenäbutget (SonciU Don 932, wo fein 10. 3ot)r
ge^Q^lt toitb.
*) 2üebet in ben fjfrfifinget no4 in ben ©aljbutget Urfunben finbe id)
üe, bott aber auc^ nic^t bie "Arnulfe, ^ier nur aÖgemein bie Eingabe, Cbalbert*
Sammlung fei gemacht : tempore igitur Amulfi ducis H^owariorum, ^utaDia
S. 122. 3n ben Sitten ber ©^noben öon 9teqen?burg unb £ingeifing toitb
nur feine tHegierung (regnante A. venerabili duce, regnante in bawaria A.
duce) ettoö^nt. 3n ben jtoei Utfunbcn Slrnulfl, bie i(§ fenne (auc^ SBuc^ner,
£oc. III, ©. 9 31. 1, {)at nur biefe), fommen feine 9{egietung9ia^Te bor. £a«
gegen toeift 9iiejlet eine louft^urf. be« SJifd^of« SEBolfram Don gfi^eifing au*
bem 3. 931 nod), .Mon. K VIII, ©. .379, bie bad 14. 3a^r ^einri(%ä jä^lt.
'•) ©c^otliner S. 223. SPud)ner III, ©. 29. ßappe, 3^ie ajtünaen ber
■perjöge Don 5i<üiern ©. 13 ff. 2:annenberg, £ie leutfc^en 37iünjen ber 3ö(^»
nfdjen unb f^ränfifc^en Äoiferjeit ©. 4a3. 437.
") Odalb. 44, 3. 14'>: missonim nostrorum R. comitis et D. ipsias
archiepiscopi vjissi; ätjnlid} 73, ©. 162: 77, ©. 164. — ^afe ber ^jbtft^of
t^cn Salzburg «rnulf« 6tifan,iler getoefen, ifl eine unbegrünbete Süetmulbung
*ucl)ncr4 III, 3. 29. Änbere übertriebene *)iad)rid)ten Don Sorrec^ten. bie
'Jlrnulf eini^rräumt feien, ^at SlDentin, unb 3d)olliner malt alled in einer
eigenen «bbonbliing, Süortet^te ^. «rnulf«, ^bt). ber «air. Slfob. SBb. IV,
2. I-Vj r ft au«.
'I ben ertoä^nt in ben ©aljburger Xrabitionen bti Cbalbert
c. 7. -.7. -.- , ,. ■■^2, 3uDaDia ©. 12*) ff. Unbeutlitft ifl, toa« Sii^idd t. ©. I,
3. :i"4, Don freier Süerfügung über bie Söoitifc^en fisci fogt. Jöon ben ttnig»
liefen C^ütern lä^t ti fid) nic^t behaupten.
"1 (&x toirb rrto&l)nt, immer mit bem litel dux, in brn Urfunben Cbo(«
berta Don Soljburg c. 2. 23. 57. >'0, 3uDoDia ©. 126. 13»5. 162. 16Ö.
'Sufterbem fommt namentlid) in iUetrac^t bie Urtunbe Meichelbeck I, 1. 6. 164,
ohne Inten. Xer .tieroulgebet unb onberc, f. JPudjner, loc. III, 6. lO; S«^»
>?lrd)tf für Cef^err (*^C. XXVIl, ©. 317, fmb ber ^Jteinnng, bo§ Re naif
.Uritult» lobe, ba ^(rd)tolb it)m im ^er)ogtt)um gefolgt, gegeben fei; bo<^ natb
ben äi^orten lebte Arnulf noi), unb wenn fie rd)t tfl (ifabn a. a. C. totift
58 i 921.«
bcr SBcfi^ungen bee ©al^bur^cr Gr^biöt^umä^). S3on unmittelborcn
33c3ic^ungen 3U 5löniQ ^cinric^ ift nic^tä befonnt.
©tarte einl^eimifte ©eWaltcn l^ot bie ^errfd^oft 6cinrid)S ben
cin.^elnen ©tämmen gclafjen. 5Iber fic fieberte jugleic^ ben Sufammenl^alt
bti 3lcid)g, unb fic gab nic^t auf h)Qg bem 5lömg eine gcmeinforne
ßeitung möglirf) marf)te-). 2)ie Övunblagcn einer neuen Crbnung
unb S^erfoffung finb gelegt, bie nur einer hjciteren Sefeftigung unb
3(u8bi(bung bebui-ften. Unb njenigftenö ,^um Sl^eil ^ot .^einri^ aucf)
bieg nod^ ourc^füf)ren fönnen.
3unäcf|ft nol^men i^n bie ßot^ringif^en öänbel, bie Segiei^ungen
,^um ^eftfränüfd^en 5l5nig in ^Infpru^, mit bem bie ^^einbfeligfeiten
fortbouerten.
^n bem Xungernfc^en SBifc^oföftreit ^ot ber Spapft ^o^ann firf)
bcr ©QC^e be§ Königs- ,^axl unb beä Don i^m eingefe^ten 33ifc^ofö
angenommen. 2)urd^ einen Srief beö 9iic^ariu§, ber burd^ 33ermitte-
lung beä Äaiferä Serengor i'^m jugegangcn, unterrichtet, fd^rcibt er
an ben 5?ölner 6r,^bifc^of unb an ben ^lönig'^): jener empfängt ^ef=
tige 33ortt)ürfe, ba^ er bag 9lec^t S^aiU miöad^tet unb ben ^ilbuin
gemeint; gugleicf) mcrben er unb bie beiben 5prätenbenten auf ben
1. Dctober, ober, menn bieg n)egen ber feinblic^en ßinfäüe ber Reiben
nid^t möglici^ fei, ouf ben 1. ?ipril be§ folgenben ^a^rcs nad) 9tom
geloben. S)em 5?önig öerfprid^t ber 5)3apft, fein 9tecf)t in febcr äöeife
gegen bie ^Inmafsung beä ^er^og§ ©ifelbred^t ju fd^ü^en, fo ba^
tueber biefer nod^ ein anberer t)infort etma§ ä^nlirf)eä mage^). äbn
bem 2)eutfd^en 5?önig ift l^ier feine Diebe, h)ät)renb 5larl in einem
Ütunbfd^reiben an bie Stfc^öfe feine§ 9leic^§ gegen biefen Älage er=
f)tU^) unb feinerfeitS bon bem ^er^^og gänjlid^ fd^meigt. S^ielleic^t
fte QuS btet ßftattulaten nod^j, mufe S3erc^tolb neben biedern ^ctjoqlid^e 2Bütbc
unb 9te*te gehabt tjabtn (fo au^ iBübin^er @. 253; SRiealet <^. 332). 61
^ei§t: Pertboldus divina favente dementia dux K. et M. nostris fidelibus.
tognoscere vos volumus, quod dilectissimus frater noster Arnolphus
una nobiscum . . . cum nosti-is fidelibus convenimus, ibique invictissimus
frater noster . . . quasdam res ejusdem ecclesiae quondam injuste abstractas
cum consilio suorum fidelium relaxaverit. Nos vero . . . consultu jam
dicti fratris nostri caeterorumque fidelium noströrum precibus . . . proprie-
tatem . . . remisimus. Quapropter praecipiendo vobis jubemus (bie« bejieljt
fic^ nit^t, toie ^Jleid^elberf meint, auf eine fpätere 3«it)- "*> sicut gratiam
nostram habere velitiSj praedictas proprietates . . . restituere non tardetis
etc. 3)afe fein ©runb ift, Setc^tolb atS ^pialjgtaf ju betrachten, njtrb unten
noc^ bemerlt.
>) Odalb. c. 2, 3uöat)ia <B. 126.
") 2)0? toitb auc^ baburd^ nid^t »ibetlegt, bafe bie C">"J09t "it^t 924 in
Sad^fen .^ülfe gegen bie Ungarn Icifleten, toie iflx^iä) <B. 30-5 geltenb mac^t.
3) Bouquet IX, ©. 21:). 216.
*) ut postmodum nee ipse, qui auctor iniquitatis contra vestra seeptra
gessit, nee alius aliquis audeat aliquam laesionem vestro in regno inferre.
^) ©. öor^er <B. 49 9i. 1. Söann ei gefc^rieben, ift nic^t red^t beutlid);
ÄatI melbet bie Ernennung bes 5Ric^ariu§, berid^tet über eine perfönlid^e
Söcfpred^ung mit ^erimann üon Äöln, in njeld^er biejer fid^ über bie SBei^e
Öilbuin^ red&tfetttgte, aud^ bofe ^ttbuin üon biefem tertio vocatus ad syno-
dum nid^t gefommen.
Serttog ju Sonn jtcifc^en Ä. ^ctntid^ «nb Si. Äotl. 59
bofe bicjcr bomolS unter jcine ^o^cit jurücfgcfe^rt loor *). 3fl aber
bic 'Jtuätö^nung , toie Stierer er^ätjlt, burc^ 23crmittclunfl ^inric^ö
erfolgt, fo muß fic fpoter eingetreten fein-).
3m Sauf bc3 6ommerä fonb ,iuerft eine 'Jlnnäl^crunq ,5n)ifci^en
bcn beiben 5^önigen ftatt. i?arl, ber nod^ Sot^ringen getommen^),
ttjo er einige Soften bed i^m feinblic^en 9iid)njin^) einnahm, fc^toß
l^ier einen Stillftanb biö Martini mit ^einrid) '' ), ber bamolö pcr=
fönlic^ an ben roeftlici^en ©renken beä 9teirf)ö öcrtücilt ju l^aben
fc^cint. ^od) tjor bem 'Jlblauf beä ©ertragt lamen bie Äönige aufö
neue ^ufammen , am 9t^ein m 33onn , unb tjereinigten ftc^ ^icr gu
einem förmlichen unb öoUftänbigen f^rifi^^"**)-
(line Urfunbe über ben 93ertrag ift erl^alten '), in ber ^anbfc^rtfl
mit einer anbren falfc^en 3Q^reöbe^eic()nung^); aber alte übrigen
2)atcn führen mit öoücr 8ic^erf)eit auf biefc S^it. ^ier mirb nä^eree
über bic 'Jlrt ber 3ufömmenhmft unb ber Vereinbarung berichtet:
tüie, l^eißt eg, ber Vertrag ber ßinmüt^ig!eit unb bie i^i^eunbfd^aft
ber Ginigung bcn gcfuci^tcn unb gefunbenen Einfang nafimcn').
5lm 4. Sloöcmbcr fanben yiä) bie beiben Äönige, tuie fie burc^ @e=
') Flodoard 920, S. 309, aber nic^t gerobe oon biefem ^a^fx: reversis
ad se Lotbariensibus et ipso Giselberto.
») «cgen bie «nftc^t SQ3itti(^«, bet fie ftüt)et jefet, 2otf)nnQen ®. 101
5i. 1, tjabe ic^ mic^ fc^on oben S. 49 31. 2 ctflärt. — 6« ift o^ne 3toetfel
biefflbe Sadje, toeld^e Richcr borget fti^on I, 22 — 24 etjä^lt unb bann auf
^eintic^ übertrogen Ijat.
^J Äart rtar im 3anuar ju 8aon (fo toitb Bouquet IX, ©. 550 91.
Lugdunum erflärt), im 3lprit ju Gompiegne, am 11. 3uni ju ?lttignt| an ber
3li3ne, 33öt)mer 9ir. 1968 — 71. Später aii 3uni fann ber Vertrag mit ©ein«
ric^ nic^t motjl fallen, ba ^toboarb nad^ bemfelben bie groge $i^e im 3uli,
Slugufl unb September ermägnt.
*) lomberger IV, g. 4.38 benft ganj berfe^rt an ben 6tra§burger
aife^of.
') Flodoard 921, S. 369: Karolus rex in regnum Lotbarii abiit;
receptisque per vim ({uibusdam Hicuini infidelis sui praesidiis ... et facta
[lactione usque ad tnissam s. Martini cum Hcinrico principe Transrhenensi,
reversus est in montem l.auduni. — Leibniz, Ann. II, S. 323, Id§t .£)einrid^
bem Slic&tbin ju -Oütfe jiel)en.
^) Flodoard a. a. C. am ^nbe bed3(^t)reä: Karolus iteruin pacem cum
Heinrico firmat. — SQÖoä Damberger IV, S. 439 bon einer Itjeilna^me bei
Zapfte« 3o^onn unb bed Waiferä ^erengar unb eifriger I^dtigfeit bei fttj^
bifdjofd bon Siöln bermutt)et, ifi ganj otjne (V^runb.
") LL. I, £. '>&1, nocft Sirmonb« ^u^gabe.
'') lie Urfunbe ifi botiert: Anno d. i. §2t'>., anno vero regni domni et
gloriosissimi regia F>ancorum occidcntalium Karoli 29., redintegrante 24.,
largiore vero hereditate indepta 10., indictione 9., anno quoque regpi
domni et magniticcntiasimi regis I-'rancorum orientalium Heinrici 3. Vi
entjpric^t tjier bai ^a\)x 1»2G ben übrigen c^ronoloc^tit^en SDaten burdjauÄ ntd^t,
unb ti fann bot)er ni(ftt ümeifelljaft fein, bafj .sirmonb (f. beffen 'Jtote bei
Bouquet a. a. C.) mit Äed)t ba« ti^itx 921 angenommen ^at. iperh liefl botjer
gerabfju 921. 3n biefem 3of)r nur entlpred^en ber 4. u. 7. 9iob. bet ferU 1.
u. 4, mie ti in ber Urfunbe ^eiftt, im 3ol)r 920 mürbe ber 4. 9lob. ferU 7,
ber 7. 9lob. feria 3. fein.
^) inter ipsos pracfatos principes unanimitatis pactum ac societetis
amicicia quaesita rei>ertaque exordia sumpitt
60 921.
fonbte übeieingefommen toaren, an bcu Ufern beä 9{^einö ein, Siaxl
3U SBonn, ^einricf) (gegenüber auf ber rechten <5eite. lieber blieb an
oicfcm Soge im C^efiät beä anbern auf bem Ufer tt)o er tt)ar').
3)on ben näd)ftcn Xagen ift nirfjt bie iHebe. 2lm 7. aber, Reifet e&
weiter, famcn beibe ^u ©d)iff in bie 5Jtittc beö t^Iuffeä unb beftiegen
^ier ein anbcreä '^n^r^eug, baä ,^um Se^uf biefer 3u)ani^^fn^""ft ^^
feft geonfert log. 3n eiblid)er SJerfic^erung gelobten fie fid) ^rieben,
^ucrft .Rarl-): „^dj Staxl, bnxd) ©otteö @nabe 5lönig bcr äöeftfronfen,
werbe ^infort biefcm meinem Steunbe bem öftlic^en Äönig ^einrid)
preunb fein, h)ie c8 ein ^^rcunb üon 9led)tö Wegen bem ^reunb fein
foll, nnc^ meinem Ül^iffen unb S5ermögcn , bod) unter ber SSebingung,
bnfe Qud) er mir biefen fclbcn Gib fdjWöre unb ^alte maä er tier=
f Proteen, ©o mo^r mir ©ott ^elfe unb biefe f)eiligcn 3ieliquien".
jiaffelbe 33erfpred)en gab ^einri^ eiblid) mit benfclben äöorten, auf
bafe baS fefte Sanb biefer f^reunbfd)aft unöevleijlid) gef)altcn werbe.
9llö anWcfenb unb fo ben ä^crtrag beltöftigenb Werben genannt
auf Seiten Äarl§ bie SBifd)öfe §erimann öon .^öln, 9totger öon
Syrier, Stephen öon Gambrai, SBobo öon 6§atonä, Salbric^ öon
Utred)t, bie ©rafen ^atfreb, 6rfenger, .^agano, Sofo, 2GBalt!er, ^]aac,
9ta_genber, Z^eohxid}'^), "^Ibalarb, ?lbetelm; auf Seiten ^einrid)§ bie
^ifc^öfe §eriger öon ^JJiain,^, ^itl^arb öon 2Rimogerneforb 5Jiünfter),
2)obo öon £)8nabrürf, SticaWbo öon Söorm^, .^unwarb öon 5|3aber=
born, 9ioting öon ßonftan^, bie ©rafen @örarb, ß^onrab, ^crimann,
^oto, ©obefreb, Otto, ^erimann, ßobbo, 2Jlagenf)arb, gi^iberid^, ^oU
bac. — Ob unter bem ©rafen (Sörarb ber gi^onf^n^ßi^^og Gber'^arb
,^u öerfte^en*), mufj bal^ingefteüt bleiben: bie anberen SBeltiid^en laffen
fid) überf)aupt nid)t ober nic^t mit Sic^erl^eit nac^weifen.
2)ie Flamen ber 33ifd)öfe aber jeigen, baß bamalS Sotl^ringen
unter ber ^errfdjaft bc§ SBeftfranfen ftonb. Selbft Salberid^ öon
^ *) Et ea tantum die mutuis se visibus intuentes, super ripas ejusdem
fluminis huc et ultra, ut 6ui fierent fideles innoxii sacramento, quo hanc
eorum conventionem fuerant poUiciti. ler eigentliche Sinn be§ legten
gat?e? ift nic^t ganj flar. ^itbct gonj unticf)tig jagt 2;amberger IV, (5. 442,
iTc Ratten fic^ an bem Jage, etwa ju JBonn bem ©otteäbienft beiioo^nenb, ge»
jproc^en.
'^j iltique in primo hanc sibi vicissim convenientiam ob statum pacis
t"uramento sanxerunt ita: 'Ego Karolus divina propitiante dementia rex
''rancorum occidentalium amodo ero huic araico meo regi orientali Heinrico
amicus, sicut amicus per rectum debet esse suo amico, secundum meum
scire ac posse, ea vero ratione, si ipse mihi juraverit ipsum eundemque
sacramentum et attenderit quae promiserit. Si me Deus adjuvet et istae
sanctae reliquiae'. Econtra rex Heinricus eandera promissionem sacramento
eisdem prosecutus est verbis subsequenter, ut hujus amicitiae firmitas in-
violabiliter observaretur.
^) a[ßaf)rfc!^einlid) bet 31{)n^etr ber ©rofen öon ^oQonb, SBattfer tjtelleidit
fein SBrubet; ^trj(^, ^einrid) II. m. I, S. 342.
*) So Leibniz, Ann. II, ©. S2ö. 6r ^ud)t aiid^ einige anbete ju be»
ftirnnten, Jlonrab (?. oben ©. .51) unb .f)ermann bie UJettetn Gbet^arbs; gobbo
aU So^n be8 ^90 in einer Urfunbe genannten (ßrcutl 1), Jßatet beg S^'^iat;
bolb (Widukind II, 11); QJotftieb unb Ctto nac^' ben Ann. necrol. Fuld,
SS. XIII, 3. 19.5, im at- 938 geftorben.
eottjringen unter fl. ßarl. 61
UtTCd^t, bellen 3?pt9än9cr 5lonrab als ßönig oner!nnnt ^ottcM, ift
jc^t auf Seiten .Rarls. 3^er S3i|rf)of oon StraBburg lüirb nit^t
genannt.
3n ber Urfunbe |elbft i|l oon tociteren Vereinbarungen nic^t bie
9tcbc. Die iiönige |d)Iießen ?}rieben unb |5reunb|cf)a|t : inbem fte olä
ßerrjc^fr ber Cft= unb 2öe|lfranfen be^eid^net roerben-), erfennen fie
^(^ in ber Stellung an bie fie einnehmen ^). Se|onbcre Sebingungen
jc^einen nic^t feftgefe^t, nähere ©ren,^be|iimmungen nic^t öorgenommen
^u lein*).
2)agegen berid)ten annali|^i|cf)e ^luf^eic^nungen, bie ben 3.^ertrag
in ein Ipätered ^al)x |e^en, bie eine-^), .Rarl ^abe üerfproc^en nidjt
njeiter au| 2ott)ringen ?tn|prüc^e gu machen, bie onberc*'). er ^dbi
auS IHebe ,^u .^einrirf) au| ba§ ^ot^ari|d)e Üteic^ üer^id)tet. S)ie'3 aber
ent|prid^t in feiner 2Bci|e ber tüirftid^en Soge ber 2)inge: roeberganj')
') DD. I, K. 1, Boehmer. Acta ^h. 24, g. 27. ©egen bie 3to"ffl, l>ie
<rf)oben, etflärt fid^ je^t aud) Sicfel.
2) e. t)Otl)et ®. 60 m. 2.
') ©iefebtec^t I, S. 213 legt batauf für |)cinti(^ ju »icl ©etoid^t, bon
bcm gtanbpunlt qu^, ali toenn florl rtitfUd) ^einrid^ Dörfer gar nic^t oU
Äönig cnertannt, ieinetjett* bie ^erric^oft in bem Cftfranfifdicn 3ieid) beon«
iprucbt ^Qtte, Was boc^ nur auf bie tJinbilbuugcn be* »tiefer ,viriicfget)t. Stm
wenioften fonn man lagen, baß etft bictburc^ tcc^tlid) bie Sclbftänbigfeit be*
Seutic^en JReicf)^ begriinbet fei. ßin Stecht auf baffetbe t)aben bod) bie ©eft-
fränftfc^en florolinger feit «rnulf nic^t gebebt. — SJon J&einrid&l Seite ift el
ober eine geioiffe Vlnerfennung be« Söeft^eS Sot^ringens burc^ Äarl, too?
Söittid^, l'ottjtingen 6. 108, ju toenig gelten laffen mü.
*) 3n ben iö3ortrn ber Urf. ^einric^«: et attenderit quae promiserit,
liegt nidjt, wie Horgnet meint, ©. 38, boft .g>einridb befonbcrc UJerfprcc^ungen
gemacht; fie bejiet)en fic^ nur auf fein 5öerfprec^en ber ^reunbfdjaft; f. Süogel,
5Hatt)eriu5 I, 6. 10 9i. — (5ine 3Jleinung, njeld^c früber -^aljn geäußert,
Heinricus auc. ©. 12 9i. a, ber Süertrag fei nur Ibeilroeife crljalten, tft getoifj
qan^ ot)ne ©runb; benn bo3 'in primö' f)ei§t bod^ föo^l in primis (i)anpU
iäd)lid)), nid)t primo; f. Leibniz, Ann. II, ®. 363.
'•) Cont. l(eg. 924, ©. 61<>: Carolus et Heinricus reges apud Bonnam
castellum couveniunt, et pacem inter se faiientes, loedus ineunt, et Carolus
nunquam sibi amplius Lothariense regniim usurpaturus regreditur.
«) Ann. Lohienses 923. SS. XIIl, S. 23.3: Eodem anno Karolus cuna
Heinrico rege (iermanorum ioedus iniit et ob ainorem Heinrici Lotbariensi
regno cessit. .luratum est utrimque ab episcopis et comitibus in medio
Rheni tluminis apud Bonnam. Auf fie gebt, burtb SJermittelung be« Sigebert,
ber Ann. I'alid. unb ber eäcbfifc^en aBeltd)Tonif c. 149, S. 159. oudj bie ^ad)rid)t
be« Vobengrin aurüd (ed. öörre« B. >'^; SHütfcrt 3. 93); bin^ugefügt »irb.
bafj ber ü'ot^ringer .^er^og Äart bradjte unb bafj ber junge Äömg üon 9ltl"
anttjefenb war. — (^inen gonj PerWirrten ^.i3cricbt geben bie Ann. Norm., SS.
XXVI, S. 496. Sie nennen ben .Qoiiig Üubwig, alä onwejenb lücardus dux
Hurcundionum, bodj tt)oi)l ben, Wcldjer nod) Klodoard, ber ifjn marchio de Bur-
gundia nennt, 921 ftarb, unb 2lMlhelm Pon ber ^Jonnnnbie, bet auf ber Mürf«
febr l'ubwigA gobn l'otbar auS ber laufe geboben baben foll , brr erft 941
geboren Warb. Süieüeicb» banbelf ti [\d) um l'ubtoig« 3ufanmenfunft mit Cito
;»t2, Flodoard Ann. 6. :{>^9. .
') ^ie« ^aben angenommen .fiobn a. a. C; Struve. Corp. hi$t. I, €.
261 9i. 4."»; Jfpegewifd) S. 3r,; oud» (ahnet, Ilist. de Lorraine 6. 840, ob»
Idjon er e? no^ S. 8:}7 v ■ " " ■ " '■ ' '• ■ ■■ -.^ croycnt quo
la I.orraine demeure ii 11' ■■ vx .yumetft
Wäre JU genouer Crörterun« m u i,wi.vi,m .,..w. ... - vi «ft ober
62 921.
Ttorf) t^eilttjcifc') ift Sot^rinocn jeijt an |)cinrid) ge!ommen. 2ßie bie
^iamen bcx Sifc^öfc bic auf ßarlä Seite ftonben, fo ^ei^en aud)
onbeie Umftänbe, bafe bcr 2BefttrQnfi)d)e 5?önig im S5efi^ be§2anbeö
Itjat unb blieb. 3" einem ßoncil in ßoblen^, baä fid^ im folQenben
^Q^r öerjammclt, ^ot aud) er feine 3"ftin^n^""9 gegeben-). 2)cr
Trierer 6r,^bifd)of bleibt fein ßr^fanjler. Gr fteÖt fotthJQ^rcnb in
Sot^ringifd)en U?erf)ältniffen Urhinben ani unb ^Qf)lt bie Sn^te oon
öilangung ber oollcren @Tbfd)Qft, toit er bie .^errfdjQft in Sot^ringen
bc^eid)nete^); aud) üon anbcren rtirb nad) feinen ^al^ren gered^net* .
2öenn bagegen in einer mer!n)iirbigen Urfunbe beö folgenben äal^teö
ber .Kölner Grgbifd^of bie 3legierung beiber .^?önige nennt"), fo liegt
ber ©runb h)o^l mel)r in bcr Sefc^affen^eit feineg ©tiftä, baS ftd)
auf beiben «Seiten bed 9fi^ein8 erftredte, als in einer Unfid^er^eit ber
Sjier^ältniffe ober einem Sc^rtanfen über bie Haltung Xoc\ä)e er felber
ein^^une^mcn l^atte. ?luc^ bic ^lac^ric^tcn beS globoarb geigen , bafe
bie Sot^ringer in ben nä(i^ften Sauren no(^ unter ber Sßotmä^igfeit
^arlä ftanben, ober biefer njenigftenS fie feft^u!^alten fud^tc; berfelbe
giebt auc^ an, hjann bic ^errfdjaft an .^einrid^ !am.
2)a^ bieg burd) einen jttjciten, um einige Sa^re fpäteren, eben»
fallö gu S3onn ab^cfdjloffenen SSertrag gefd)e^cn ''), ift ebenfortenig
auö ben eingaben jener ^^Innaliften ^u entnehmen. Sie finb über=
l^oupt in ben ßeit^eftimmungen unjutierläffig ") unb !^aben, xok e&
anäi fri^on ftü^ unb oft ttiberlegt toorben ; ]. Blondell, Gen. Francicae plenior
assertio ©. 208 u. 263; Conring, De finibus imperii, Opera ed. Goebel I,
<B. 150; Gundling, H. A. ©. 105 u. Gundlingiana XIX, S. 377; Leibniz,
Ann. II, ©. 325. 363. 3"«" ©cgenftanb einer befonbcren 2lbt)onblung mochte ti
Lorenz, Diss. de antiquo coronae Gall. in regnum Lotharing. jure. Argent.
1748, bie i^ nur au§ ber ^tnfü^rung ÜJame^S, Acta Pal. VII, ©. 114, fenne.
') ©0 meint fJundling, H. A. ©. 10-5, Äarl ^abe nur Cberlot^ringcn
fiier an ßeinrid^ abgetreten.
2) ©. nac^I)er "©. 64 m. 4.
^) ©. bie ®i<)Iome bei liouquet IX, ©. 554 — 557. — 2öenn Struve
a. a. C. bageoen bemerft, ^einrid^ nenne feit bem 3at)re 921 fid^ Äönig öon
Sotf)ringen, fo ift ba§ ganj o!)ne ®runb: er Ijeifet fo nie roeber in ben Ur=
funben nod^ bei ben ©d^riftftellern, unb aud) Schalen irrt, Ann. Paderb. I,
©. 286, rcenn er tt)n feit 923 biefen 2:itel fü{)ren läfet. 2)erfelbe rechnet ©.
262 ^einrid^S 5Regierung§ia^rc in ?Dtt)ringen üom 3. 921 an, inbem er
bie falfd^e Slngabe bcrfelben (a. 7) in bem öon it)m ebierten 3)ipIom 13, ©. 49,
fo erhört, Womit ouc^ Eckbart, Orr. Guelf. IV, ©. 2s3, übereinftimmt. —
Tie Sotf)ringer felbft jaulten bie 3a^re §einri(^§ bon anberen (Spoc^en an;
f. unten.
*) 6. j. 58. anittelrt). US». I, 9?r. 163, ©. 227, Dom 3. 923.
^') Ennen, Cod. dipl. Colon. I, ©. 460: rcgnantibas cbristianissimi»
regibus Carolo et Henrico ind. 10., 3. Idus Augusti (11. 5tuguft 922). Sgl.
aäftttit^, Sottiringeu ©. 107 9t.
«) So namentlid) Hontheim, Hist. dipl. Trev. I, ©. 240; ^atin, eint.
II, ©. 24 91. b, ber fo feine frühere «ntic^t (f. ©. 61 m. 4) mobificierte;
Mascov, Comm. ©. 13 u. 17; unter ben steueren ^^fifler, S). ®. II, 3. 19;
Burckhardt, De Ileinrico I. ©. 17. — Ilontheim fe^t eS 924. .^aljn ba:
gegen meint 926 ober 927, tva% mit ben S^ufiniffen gar nic^t flimmt.
') ^a§ berfetbc 53ertrag gemeint ift, jcigt namentlid^ in ben Ann. Lo-
bienses bie Uebereinftimmung aut^ im einjelnen, namentlid^ baS 'Juratum
utrimqae est' ete.
Sott)iin3tn untet ü. Siaxl. Q3
fcfteint, nur bcn fpötcrcn Uebergang i^Ptfiringcnä ouä bcr ^crrfd^oft
•Qarlö in bie bei 'Xcutfd)cn Äönigö unrid)tig mit bcm i^nen befonnt
geworbenen, jelbft üieUeidU fc^on falfc^ batierten ^nci^cnäöcrtrog in
^crbinbung gebracfjt.
5ür jc^t blieb bic ©enjolt öeinric^S auf bie Seutfc^en ßonbc om
regten Ufer bes 9t^cinö unb bcn (SlfaB befcf)ränft ' ).
Ciifelbrecf)t tt)irb in bem 23ertrage nic^t erroö^nt unb ttjor bei
bemfelben fcfiroerlic^ onracfenb. ^at ^einricf) üielleicf)! im Sommer,
bei bem erften \l(bfommen mit Äarl, eine ^erfö^nung beä ^erjogg
mit bem 5?önig ^uftonbc gebradjt, fo ifl fte iebenfoKä ni^t üon
langet 2)auer genjefen.
M 3lD«iffl^flft eric^eint, ob oiic^ bet ©ttid^ Otipuarienl am tfdjten 9lf)ctn=
ufet bamaU ju ?Dtt)tingen unb je^t 3um 2öei1fränfiic^cn Dieic^ getjötte. 3^
bejlDfifle e^ ober, eben »eil iöonn bct Crt ber 3"ii'"n'fnfunft tvor. (*in
Iilbotcf), oon bem Staxl iagt, Bouquet IX, S. öbS: cum pro diversis regni
nostri negotiis ad locum qui vocatur Disborch derenissemus , braucht man
nidit mit iEBittid), got^djungen III, S. 140, auf luiSbutg ju b^jie^en; bie
Utfunbe ift gegeben in villa Embreche super Rheni fluenta, beten 2age un«
befannt.
922.
5otttt)Qf)renb toax Sotl^ringen bcr Sc^aupla^ tt)ed)|clnbcr Grcig=
ntffe. 2)en gongen 2öinter imb bie ^aften^eit über erfüllte Äönig
i?arl, in ber SSefämpfung ©ijelbrec^tS unb eineö Ctto, ira^rirfjeinUd)
©D^neS beg 9iid)tt)inM, begriffen, hac^ 2anb mit 93vanb unb 23er=
trüftung-). 2)er ^er^og, öon bem 2)eutid)en 5?önig öcrloffen, raar
jeljt ben fjeinbfetigfeiten be§ Söeftfronfen auSgefe^t, fei e§ bafj er
buxd) neue Umtriebe ba^u ^^(nlofi gegeben, fei e§ bafe jener roegen
früt)erer 2)inge 9tQ(^c ju nel^men gebad)te.
Um biefe S^it tarn 9iic^ariuö au§ 9tom ^urücf, üom ^apft nlö
SBifd^of ]u jtungern onerJannt unb geft)ei()t; er gab ber 6acf)c bcö
Sßeftfränüfd^en .Rönigö im Sanbe eine neue Stü^e^).
^uc^ bauerte bie frieblid^e SSerbinbung mit ^einrirf) fort. @in
3ctd)en baüon ift e§, bnf3 auf ®e^ei§ beiber .Könige eine ?ln,^a§I
^ifcf)öfe ^_u einer 6^nobe ^^ufammcntraten ^ ) , bie ^u 6oblen^ auf
Sot^ringifd)em Soben abgehalten hjarb. ^Jlnrtefenb lüaren bie ßrj«
bifd^öfe ^erimann üon 5?öln, ^eriger öon ^ain,v bie Sifd^öfe J^iabo
Don Söür^burg, Siutl^ar öon ^inben, 2)obo üon Dönabrücf, 9tid^=
gaunjo öon 2Bormä, ülic^tuin öon 6tra|burg, Unttjan öon 5|}aber=
born; j|u benen Siebte unb anbere ja'^Ireid^e ©eiftlic^e !amen. 9Hc^t
blofe hit Sairifc^en Sifc^öfe alle, auc| bie SUamannifdjen fehlen bi§
') Widukind II, 26. SBo'bl nid&t, ioie Leibniz, Ann. II, ©. 327, meint,
bct h)eld&et xu 33onn auf ^einrid^S Seite ftonb.
2) Flodoard 922, ©. 370: Karolus regnum Lothariense ob perse-
cutionem üisleberti et Ottonis rapinis. sacrilegiis atque incendiis etiam in
tempore quadragesimae , sicut et tota hieme, vastat. — S5et Sonntag qua-
dragesimae tt)at am 10. SJlärj; am 4. ÜJlätj toax Siaxl in villa Emiireche
super I{heni fluenta; f. ©. G3 91. 1. 2)a8 'tota hieme' fann nur auf ben
t)Otl)ergeflangenen Söinter fi(% bejietjcn.
") Flodoard a. a. O. Uebet .£)ilbuin, bet firi^ nod^ bem Älofter l^obbc?
^utflcfgcjogcn ^u i)aben fd^cint, f. So^el, 9tot!)etiu§ I, ©. 12.
*} LL. II, ©. 16: Anno d. i. 922. apud Confluentiam jussu venera-
bilium principum, Karoli videlieet et Henrici regum reverentissimorum.
congregati sunt episcopi numero octo . . . cum abbatibus aliisque sacri
ordinis viris quam plurimis. Sie 3^1* ift nicf)t näl)er angegeben. S3gl.
SSaifctfdjleben, Söeiträqc S. ISO ff., bet einen ettt)a§ tioüftänbigeren %fit giebt,
unb "i>t)illip«3, Sie große Sijnobe üon Iribut (au? ben ©S. ber SCßiene'r 3lfab.
XT.IX) <2. .")1 ff., bie nod^ einige 3lrtifc[ nad)tragen.
©t)nobe ju Goblenj. 65
auf einen. %bei aud) bie ^ot^ringilcfien Sufftagonc .RöInS ^on)ic bcr
Trierer öqbifc^of mit feinen Untergebenen Waren nirfjt erjcf)ienen.
So fmb c3 nnr bie 'Jlnge^örigen ber (Sr,^biöt^ümer .Qöln unb
"J^lnin^, njclc^e ^um ^^cutjrfien ''Meid) gehören, au§cr Strafeburg nur
^tränfijcfjc unb 5äc^riirf)c Stifter, rt)eld)e ^ier oertretcn fmb. il)iert=
roürbig, baß bicfe auf bem 33oben 2ot^ringenö, innerhalb ber ©renken
ber Xrierer 2;iöcefe, fid) ,^ufammenfanben ^an mag üermutt)en, bafe
auf anbere gered)net ift, bie ftd) aber nid)t eingefteüt t)aben.
'Xafe bie beibcn Könige perfönlid) anioefcnb tt)aren, roie eine
'Roti] fagtM, fdieint auf ^rrtfjum ju berufen.
2)ic iPefd)Iüffe tragen einen rein fird)Iid)en G^^araftcr an [id),
n)iebet^oIen jum Xf)eil ^"^eftjc^ungen beö (Joncilä öon Jribur auö bcr
3cit 9lmulf3-). ^ur bie SBcftätigung ber auäfc^licölid)en @cric^t§=
barfeit ber Sifd^öfc in Äird)enfad)cn , bie ftrenge Unterorbnung ber
^öndje unb i^rer .Qird)en unter bie 93ifd)öfe, baö erneuerte Sterbet
eineä 3?erfaufö üon G^riften unter '.Jlnbrolung ber Strafe für 2obt=
fd^Iag unb eine Seftimmung über baä Siedet bcr 3f^nten^), in=
fonber^cit aud) über ^f^'den oon bem 6rbgut beö alten ©rafen ober
^cr^og?, mie eö t)eif5t, ilHbuünb^), greifen toenigftenä aud) in anbere
2?er^ältniffe ein. S5on einet Sßcr^anblung politifd)er 'iJIngelegen^eiten
ifl feine 9tcbe,
Ucbcr |)einric^ä Unternef)mungen in biefem ^a^x tt)irb öon beii
©(^riftftcnern nidjtö berid)tel. Urfunbcn be,^cugen feinen 3tufcnt^alt
am 22. gebruar ^u Cueblinburg"), om 20. ''Hläx] ^u 5|.^ö^Ibe " ) , am
22. 3uni ^u 2l^alf)aufen an ber Unftrut'). S^icHci^t ^at bcr Äönig
Sac^fen unb 5:^üringen gar nid)t üerlaffen'*).
58urd)arb Don Sd)n)a6en oermä^lte um biefe 3cit feine loc^ter
95ert^a mit bem .Rönig 9tubolf oon .f)od)burgunb " '. 3!)ie 2>crbinbung
') 2. bie *Jlote a. a. C. S. 17: Ex concilio apud Confluentiam, cui
interfuere Heiuricus et Karolus. — lombctgtr, Ätitit^eft IV, 6. 167, »oittt
btffe unb bie tonnet ^^ctiammlung butt^ einanber.
•'} 5pi)iaip^ S. 52 ff.
=»l c. 5. 6. 7. 8.
*l 3!ßafftifd)lrbrn a. a. C: Ex concilio apud Confluentiam c. 11: Item
^^„,.1 ... .:, „r.,ir, i.i ..iiif quift justum ac reitum est juxta canonum decreta,
Widukindi decimationem suae hereditatis ejusque
...- , , is exquiri.
1 DD. 6, «. 41, ujo 10. Kai. Mai griffen »itb. 9Jad) bem Sacftmilf,
bei 'jJbiliPPi, ÄU. Süeftfalens II, glaube ic^ mit biefem S. 42 (ogl. 6. 402)
e^et Marci lefen ju füBen.
") DI). ©. 42 9t. »gl. ^^ilippi o. o. 0. 6. 402. (Si l)QnbeIt fit^ um
eine anbete Ausfertigung (obet Goncept) Don 3, in neueiet Slbfc^iift, too
Salithi obne ,S'Dfitfl t" Palithi ^ü Detbeffetn ift.
") DI). 4. S. 42, tri) bet id)led)te ^Ibbtucf Schöttgen et Kreyssig SS.
I, B. 16, mit Aii?flillung-?ott Alsario nidjt etn)ot)nt toirb.
-1 v '«iilct 00» >jt-' .rf,. i;:,..ri:, iK;!*;. fol.i S. 104b »oirb einet Ilf
iüni aui Süi ^aiix gebadjt, bie Kirhliorn, Kpisc.
Curi' -'t, butc^ I' md 3a^t iMU fe^t. 3ic grljoit aber
o^ne «iWfifel ju !<2«. S. unten bei btejem 3o^i.
*) Ann. maj. Sangall. 922, g. 7s : lUiodolfus lez filiam I'urcbirdi
ducis accepit. %l. Liudprand II, 60: Cui (Slubolf) in augmentnm potentiae
3ot)tb. b. «fldj. - 'Jl»ai«, ^einrlct) I :i. «ufl. f,
66 922.
begrünbete ober befeftigte ben ^i^if^^" .^tnifc^en ben beiben ^^ürften,
bic [idi i)or{)er feinblidj gegenübergeftanben I)Qttcn. Unb n)Qt)rjc^ein'
lid^ l^ängt eä j^iermit Aujammen boB ein X^eil bcä Sanbeg biö na^c
an bie Üteufj nun hod} an 23urgunb überlaffen njarbM. Siubpronb,
ber eö errtä^nt, bringt eö in il^erbinbimg mit ber ?Ibtretung ber
t)ciligcn San.^e, b. ^. ber oon n)eld)cr man anna'^m, bafe [ie im
SBefii} beg Gonftantin gettjefen unb mit Dlägeln üon bem .Rreu,^
G^rifti öerfe^en fei, burd) ben 33urgunbifrf)en .^önig an .f)einrid^:
mit ©efc^enfen unb 3)ro^ungen I)abe biejer il^ren Sefi^ ^u erlongen
gejuckt unb, alö er fie erf)alten, bem 9iuboIf auBer reid)en ©c^ö^en
on ©olb unb ©über einen nid^t fleinen J^eil SiJhjabcnS gegeben - ).
6ä ift fdinjer ,^u glauben, ba§, aud) in biejer ^eit, ein Ji^eil beS
9Jeid)ögebietö für einen jold^en, menn aud) foflboren unb ^p(^»
gehaltenen SBcft^ ^at Eingegeben luerben fönnen'^j. Unb Siubpranb
ift am h)enigften ber 3lutor, beffen Gr.^ä^lungen alä im ein,^e(nen
guöerläffig angenommen merben bürfen: nur eine me^r allgemeine
.Runbe ber 2)ingc mofjnte i^m hei, bie er bann in feiner 2Dcife ^u
ergän.^en liebte'*). @tne Ueberlieferung 5öairifd)er 9lnnalen fe^t aber
bie ßrnjerbung in biefeö^fal^r"). Unb ba liegt cä nal^e an^une^men,
hoc accessit, ut potentissimi Suevorum ducis Bruchardi filiam nomine
Bertam sibi conjujrio coimlaret. — Hartmann, Ann. Heremi 2. 34, läfjt
ßeintid^ biejc Serbinbung juftonbe bringen unb bie ^od)jcit auf einer großen
gürftenöerJQinmlung ju ilöorms feiern. jDa§ tuürbe fid) mit ber in ber Tiote
öor^er angeführten Urfunbe toerbinben laffen; boc^ tnagc id^ eine foldje Sßer»
fommlung in biefem 3tfl'')i: (.^artmaun 't)at eigentlid^ 920, f. oben 6. 5ii ^JZ. 1,
unb bem folgt jEamberger ä. 43«5) nic^t onpnet)men unb '^olte e>3 für eine
SBertoet^elung mit ber S3crfammlung be§ 3al)rei 926. — 2Ba8 Gundling, H. A.
©. 87, über eine anbere S^it ber Serbinbung unb ein früheres SBerlbbniä
mut^mafet, ift o'^ne ^Belang.
') Sgl. ©tälin I, ©. 430. Ueber bie ©renje ineftUc^ Don ber 9teu§, loo
iefet Sern unb SoIott)urn fit^ öon öujcrn unb ?lrgau fc^ciben, f. 2öpfe, 0cfd^.
ber 3lbtci 3üri(^ S. 29 ^2lnm. 72.
-) Liudprand IV, 25: Quanto autem amore rex Heinricus prefatum
inestimabile donum acceperit, cum in nonnullis rebus, tum in hoc pre-
sertim claruit. quod non solum eo dantem se auri argentique muneribus,
verum etiam Suevorum provincie parte non minima honoravit.
') Sgl. de Bocliat, Memoires critiques pour servir d'eclaircissements
sur divers points de l'histoire ancienne de la Suisse H, <B. 234. 577; Mas-
cov, Comm. ©. 2^. Adn. ©. 13 u. 14. aSnä *Dtartini, 2;enffd^riftcn ber
3Jlünd^ener mcabemie 1809 u. 10, ©. 65 9t. 133, jur Sertt)eibigung ber Qi--
jä^lung ßiubpranbS anführt, rei^t nid^t aus.
*) äu§ Liudprand finb bie anberen Söcrid^te bie boS @leic^e erjöljlen
birect ober bur^ Sermittclung, namentlid^ beä Ekkehard, abgeleitet, auc^ Vita
Gerardi Bron., Mabülon Acta V, 6. 264. Serluirrt ift bie Grjötjlung bei
Bonizo, Liber ad amicum I, Jatfe Bibl. II, ©. 620: Hinc Maguntiam
veniens (Otto), Ruodolfum Burgundionum regem bella sibi inferentem vita
Erivavit et regno; cujus lancea, insigne scilicet imperii, ante nostras usque
odie portatur imperiales potestites. Sgl. ©tenjel, (Sefd). ber fjfränf. Äaifer
II, ©. 71.
'') Ann. S. Rudberti Salisb., SS. IX , S. 7 < 1 : Heinricus rex lanceam
sacram a rege Kudolfo Burgundiae minis extorsit. gaft biefelben 2Borte
Auctar. Garst., eb. S. 565; Annal. Admunt., eb. (£. 571. ^ie yiac^rid)t
flammt, toie 2Battenbad^ <B. 565 51. bemerft, aui Otto Frising.; boc^ f^eint
ber Angabe be3 3a^re§ eine felbftänbige 9ioti3 3u grunbe 3u liegen. — Saß
^tttcrbung bet !). Sanje. 67
boB eben bie 3Jcr6inbung Olubolfi mit 23urc^arbÄ lochtet ,}u einem
i^crttage 'Jlnlafj a^ab . hex jenem bie angeftrebte SScrgröfeetung feiner
|)ertjd)Qit gemährte, ber Aiönig ober bei eben biejer ©elegent)eit,
meUeidjt bod; alä 'iJi>xc\^j jcincr 3uf^i"it^un9*^ ' ^i^ foflbare Sfieliquic
empfing. Sie cit)iclt einen -^la^ unter ben ^nfignien beö 9{eid)ö-)
unb ift fo ben jpätcren Reiten überliefert njorben.
'^Irnulf non 2^aicrn fäinnfte in biiMem ^saijX mit ben Sö^men^l.
Liudpraml jagt: Üurgundionum rex liodultus, qui nonuUis annis Italicis
imperavit, lanceam illani a Saaison comite dono accepit, fann ber ^2tnnai)me
faum cntgegengefteUt tuctbeu, toenn iHubolf auc^ ftft in biefem ^otjt nac^ ^ta:
lien ging. \*rft Ekkehard . SS. VI, S. 182, fc^icbt ein -ibi' ein. JRubolf,
öon ben ^^'^^tic^f" ©roßen l)etbeigetufen , tonnte ein foldje^ r^eic^enf leitet
öotbet ett)altcn Ijaben. Unb andf barauf toitb faum @ett)id)t gelegt »erben
biirfen, boß Liudprand fagt: justoque regi justa juste petenti cominus tra-
didit, toai auf eine 3^'^ führen ttjurbe Joo bie Äönige juiammcnfamen: unb
ba« in bieiein ^aifx anjunet)men, finb toir nid)t bered^tigt (Dgt. S. 6-5 9i. 9). —
Spätere Gtjronograp^en tjaben rtillfürlidö anbere 3at)re getoätjlt, Ann. saxo
unb Ann. .Magdeburg. 92-5, Sigebert 92'.«, unb \o Leibniz, Ann. II, S. 394. —
ven (j. de Bochat II, S. öS4: Neugart. Episc. Constant. <B. 208;
Beiträge S. 110) bejie^en ti meift auf bie im 3at)r 926 ju SOBorm*
ii.TiiätTunbcne 3"'ommenfunft 4?finrid)» mit bem ßönig 5Hubolf öon SBurgunb.
Um bie ITjQdjt ba bamaU neuernaunlen •'Tier^ogs öon Sdjraabcn ,^u tt)cilen,
meint de bochat. fei ein l^eil feiner ^.IJröüinj bem üerbünbeten i?önig über»
geben. Neugart bogegen glaubt, üiubolf t)nbe tyex bie öanjc aU 3«iti)fn ^^^
anerfonnten tcl)ne^o^eit für einen fc^on 'JI2 eroberten J^eil (S(l)n)abenj (Den
3unbgaui batgeboten, um im iöefife beffelben uon ^einridö anerfannt ;}u toerben.
^letjiilid) ift bie Slnno^me Orr. Guelf. II, 5. 41, bie gleit^faüä in ber Sar»
bringung ber l'anje eine ?lnerfennung ber ^oi)eit ^einrid^ä für einen 2f)eil
•Jllamannienl finbet, ba^ föan^e aber \ni 3abr 929 ober 935 öafe^t (boS le^te
3at)r finbet firf) auc^ bei Giiefeler, öel)rbuc^ ber .ttirdjengefc^. II, J? 33 9t. 5). —
C^ine gon,^ anbete Wcfdjic^te tjon ber (frrtetbung ber t)eil. ßanje giebt Gotifred.
Viterb., Pantheon Pars XXVI, 3, SS. XXII," e. 274: in ber Öcfc^id^te ^ein«
rid)Ä, 3. 233, (teilt er beibe angaben neben einanber. 3ln ber erften eteQe
(,..,o,^,„M er fie aber aU lancea s. Mauricii, unb fo nennt ber än^f^polator
:ar \u III, 32 bie Pon biefem angefüf)rte laucea sacra: ba» Auctar.
.- -e. SS. IX, S. 536, Sifridus de Balenhusen, Pistorius ed. Struve
I, 5. 6p«, laffen biefe »on .^einricft errterben. 2;iefclbe War ober länger im
itfefih bet sBurgunbifd)en ilontge unb ba^ ^nfifl"' i^^^f* 'Heic^l ; f. Hugo Flavin.
II, TJ, SS. VlII, S. 401: Rodulfus vero re.x absque liberis existeus,
( 'oorado imperatori Hurgundiae regnum dereliquit. dans ei lanceam s. Mau-
ricii. quod erat insigne rcgni Burgundiae. Uigl. Spies (praes. Koeler), I>e
imperiali Bacra lancea (.Mtortii 1731. 4.) 3. 9 ^.
') ?lnbere meinen aU ?lnerfennung ber Cber!)o'^eit; f. bie 9lote Porter.
') Quam filio suo . . . decedens cum regno simul hereditario dereliquit,
faat Liudprand a. a. C ; et banc ad insigoe et tutamen imperii posteris
reliquit, Siirebert 929, SS, VI, 6. 347 ; eamque credimua esse , quae extunc
liodioqiie in iniptratorum tutela solet manere, Ekkehard, SS. Vi. ®. 1S2;
ijuam rojre.s iio.tri actenus habcnt, Otto Kris. VI, 18, unb bai Auctar.
Garst., bie .\nii. .\dmunt. o. 0. C. — 3*i'eifel äuftert ©tälin I, S. 4-31 91.,
nomentlid) lueil bie ^efdjteibun^ Liudurands auf bie fpätere üainc nic^t paffe,
lafi Wi(l'ii.i.,,i I '-. i pbtn «. ;»; vi r,\ jdjon unter Äonrob bie l'anje all
3nfigne . ■ nennt, fteljt faum entgegen, bo fie ba* fein fonnte,
ti)t bie'e i ■ lenommen njatb; sacra ift bann freiließ ein ungenauer
»eifotj. iüfli. a. iüW. VI, ®. 2:{3.
") Ann. Hatisb., SS. XVII, 6. 583: 922. Amolfus in Boeuumiam; S.
Rudberti Salisb., XI. 3. 771: Arnoldus dux in Boemum com exercitu
68 922.
Qlö^ereö über bcn XHnlofe irirb nid)t berid)tet. 2)a6 ^einric^ an bcm
3u9c t^cilgenommen , ift crft ber Qü]a^ eineä jpäten ^2Iiitorg, ber
auf ii^crlDirrung beruht M ; ob bie Unternehmung Don bem 5?önig au^=
gegangen, mufj baf)ingefteüt bleiben. SBö^men unb SBaiern Ratten feit
langem feinblid)e iBerüijrungen ^u einanber, unb je^t, ba jeneö ^u bem
neuen .ftönig offenbar noc^ ni^t in bie frühere "'Jlb^ängigfeit getreten
iDor, mod)te eö leicht ^u einem ^wjanimenftofe tommcn. %i[e^ ttjeitere
ent^ieijt \\d) unferer 5?unbe.
Üiur bie £ot^ringifrf)cn SScxl^öItniffe Hegen etiraä beutlid^er
ju toge.
2)a8 ^di}i führte im Söeftfränfifd^en dieidf ju ßreigniffcn bie
bebeutenbe «folgen t)aben follten.
2)ie Unjufrieben^eit , ber SDiberftanb ber @ro&en gegen ben
Äönig toaxen in ftetem 2Barf)fen begriffen. 2)er mäd)tigfte unter
if)nen 9totbert trat in S3erbinbung mit bem .^er^^og föifelbrec^t. 3n
offenem ©egenfa^ gegen ßarl, toie man tüar, fd)ritt man ba^u, ben
9totbert felbft, beffen SBruber Cbo bereite bie ^rone getragen i^atte,
alö Äönig auf,^ufteüen (3uni 29)-).
Slaxi, ber ,^ule^t gerabe in Cot^ringen, bem ©tammlanbe feineg
.^oufeä, '.Jtn^ang gcfunben^), fuc^te aud) je^t fit^ !^ier ^u behaupten:
er belagerte ©ifelbredjt in feiner %e^te G^ieöremont, bi§ ^iotbertä
©o^n ^ugo erfc^ien unb ben ßönig gum ''itb^ug nött)igte: ein jt^eil
ber Sot^ringer fteüte je^t biefem ©eifel'*).
So enbete bag ^atji ()ier in tDad)fenber Stuflöfung ber 35er=
^ältniffe: jjtuei 5?önige unb ber ^er^og nehmen bie .^enfc^aft in ?ln=
fpruc^: feiner tuar ftar! genug, um allgemeine 2lner!ennung ^u ge=
toinncn unb bem Sanbe 3^u^e ju geben.
vadit; Auct. Garst., eb. S. 565: Arnoldus dux Bawarie in Boemiam cum
exercitu proficibcitur.
J) Bernardi Hist. Cremif., SS. XXV, S. 661, H)o auf 921 übertragen
ift toag 3u 927 9et)ört (f. ebenb. ©. 626). Sjgl. Dobner ad Hagecium I, <B.
474 ff., ber mit 9^ed)t iDtberlegt, toaS ©olbaft uon einer Uebergabe Söötjmenö
an JQ. Slrnulf erjä^lt, aber ju weit ge^t, toenn er fogt, <B. 483, toeber 921
noc^ in ben folgenbeu 3ot)ten fei etina^ gfQfn S3öt)men unternommen; Dgl.
©. 512. - *4Jalocfi), @efc^. uon Söötimen I, @. 199 31. 3, betrachtet e§ aU
einen unbebcutenbcn 3ufin'ntenftofe a^Mc^en Soietn unb SJöljmen.
2) Fiodoard 922, B. 371. Ten lag, 3. Kai. Jul., Ijat bie Hist. Franc.
Senon., SS. IX, ®. 866 (unb jo ift obne 3toeifel aucft in ben Ann. S. Colnmb.
Sen., SS. I, ©. 104, 3U lefcn). ^lad) Fiodoard ftarb ber ör^bifd)of ^eriueug am
2. 3fuli tertia die post consecrationem Rotberti (bie er übrigen» nid^t felbft
Dorno^m; f. Borgnet ©. 40, bem Tamberger IV, 6. 468 folgt). Ta^er ^at
toot)l «eutfc^, Öero ©. 3, ben 30. 3uni. — Jügl. Richer I, 40. 41.
") cum nonnullis qui ad se venerant Lotbariensibus; . . . Lotbarienses
quidam regrediuntur ad sua, quidam cum Karolo pergunt.
*) Fiodoard a. a. C.
»2;i
Siö ba^in i)at ^cinrirf) faum cttoaS get^an, um Sot^ringcn in
bcn 23erbanb bcä ^eutjrfjen ::)ici^d, betn c§ ircnigftend eine ^eit lang
Qngcf)ört Jatte, j^urücf.^ufü^rcn. 58ei bem '^(ufh*cten gegen .^orl galt
eä ^unäd)ft nur bie Sid)crung befjen njaä am Iin!cn ^^einufer aud^
unter ßonrab ffftge^altcn mar. ©ernährte bcr 5fönig bem ^er^og
OJifcIbrcc^t ^ülfe ober S5ermenbung, fo nol^m er bafür feine Cber=
i)oijtit in ^Infprud). ^Jlijc^te er fid^ in ben Xungemer SBijc^ofdftreit,
fo ift (\ud) baä nur in ber B^it geirfje^n, ba ^arl i^n befeinbcte
unb er fein Scbenfen tragen fonnte einem ©egner beffelbcn bie ^anb
,)u bieten.
?lbct ftd^cr ^at ber Äönig Sotf)ringen boc^ nic^t au8 bem '^lugc
Derloren, ^at e8 ald feine Slufgobe angejel^en, aud) ^ier feine ^crr»
fc^aft ^ur ^Incrfennung ,^u bringen, unb nur ber ©elegen'^eit gemartet,
um baä S^d ^u erreidjen. ^einrid^, fagt SöibufinbM, befcfitoft fu^
ber Söaffen ^u enthalten; bur^ ®efcf)icf ^offtc er bie Sot^ringer ,^u
unterroerfen.
2!ie Umftänbe mürben bafür immer günftiger. 2)ie 5?önige, bie
fid) im meftlidjen 9leid) gegenübcvftanben , muf5ten beibc auf eine
i^crbinbung mit i^m Wemidjt legen.
"^Im ''ilnfang beä 3at)rcd famcn ^einricf) unb Slotbert .^ufammen,*
im ^iipuarifc^en ®au an bcr 9toer: [xt frf)loffen f^reunbfc^aft unb
gaben fid^ gegenfeitig ©efd^cnfc - ). lieber l'ot^ringen fc^eint aber
ni^tä abgemac()t ,^u fein^j.
M Widnkind I, 30, bon einet fxeilic^ ttnai fpciteren Sf\^' Judicavitque
abstinere quidein ab armis, verum potius arte supcraturoj sper»Tit Lotha-
rios, quia gcns varia erat et artibus assueta, bellis prompta.
*) Klotloard 923. S. 371: Hotbertus in regnum Lotbariense profici-
scitur, locuturus cum Ileinrico, qui ei obviam venit in |)agum Hibnarium
super fluvium Kuram; ubi sc invicem paverunt. et pacta amicitia datisque
ab alterutro muneribus, discesscrunt. Xtx ?lutot feftt ti aann an ben 'An«
fanf\ beS 3at)tes. Unter Kura ifl »Dot)t bie iHoer unb nic^t bie 9tu^r |u tet»
ftet)en, ba e« t)eifit, boü .^eintirf) bem JRolbett entgeflenfam. iatouf fltünbet
yeutld), S. .'{, bie 93etmutbiinq, bo im Canbe ber iHipnarier nur ber pasus
Julincensis bie iRoet berübxe, ^iilidj ki ber Crt ber ,iiifammenfunft gehjefen.
^) Ä^enn l'uben, VI, S. 3"»7, unb Hornberger, IV, S. 472, meinen, .£>ein
70 923.
9lptbcrt ließ firf) niä^rcnb feinet 'Jlufent^altä im Sanbc aufä
neue ®cijel [teilen uiib beiüillifitc bofür einen Stidflnnb biö ^um
l.CctobcrM. ^Iber Äarlfammeite eben '^ier ein .s>eer'-), mit melc^cm
er bcn ©egner ju befompjen backte; unb o()ne jener Seftimmung ju
netten, 30g er tüiber bcnjelben quo. 58ei SoiffonS !am cS jut
%d)iad)i — am 15. Suni — , in hjclc^cr 9lotbevt ben 2ob fanb,
5Tnrl aber gejdjlagen njorb. Unb in ?^otge baüon üerliefjen i^n bie
Sot^ringer unb fet)rten in bie ^eimnt jurücf'').
Spätere S3erid^te geben an, bafe Siaxl quo 2)cutfd^Ianb |)ülfd=
truppen erl^alten-*) unb bicfe, \a und) anbcren 9lad)ric^ten bcr Äönig
|)einri^ jelbft, an bcr Sd)lQd)t tf)eiIgenommen"'). 2)oc^ ift baS ent*
id)ieben unbegrünbet. ^einrid) ftanb jc^t auf ©eiten ^lotbertS.
S)ie £)eutjd^en fönncn nur foId)e jein bie gum Sot^arifd^en ^eid)
xiäi i)abi fd^on t)iet einen 2^eil SottjtingenS ett)Qlten, fo iptid^t bafüt ntcl)t§.
@anj totöfütlid^ finb bie eingaben Soqcli, JRQttjcrius I, <£. 13, Siotbcrt Ijabe
-fjeinti^ öcrlprod^cn, er benbfiäiticje nid)t bie C^^roberung Cot^ringen?, ionbetn
nur bie 5üetftopfung bct l'oti)ringiid)en ^ülfSquellen SiaxU; ^einrid^ ^abe bie
yott)ringer genötl)igt bem SRotbett ©eijel ju fteQen.
^) Flodoard q. a. C: L'bi etiam quidam Lotharienses dederunt obsides
et inducias a Rotberto acceperunt usque in Kalendas Octobris.
2) Karolus cum suis Lothariensibus inducias quas nuper a Rotberto
acceperant infringentibus . . . super Rotbertum cum armatis Lothariensibus
venit . . . Karolum cum Lothariensibus in fugam verterunt. SBgl. Richer I,
44 : Mox quoque et regio jussu accersiuntur ex Belgica quicumque ab rege
non defecisse videbantur. Quorum collectorum numerus, ut fertur, vix in
decem milibus putabatur; Ann. Lobienses, SS. XIII, S. 233: Karolus adiu-
torio Lothariensium etc. 9lu? Flodoard tiieUeiti^t Guido bei Albricus, SS.
XXIII, ©. 157: Auxilio Lothariensium recuperante regnum et irruente Ka-
rolo super Robertum etc.
3) Lotharienses denique, perditis multis angariis . . . relictoque infra
regnum Franciae Karolo, revertuntur ad sua.
*) Ademar, SS. IV, ©. 125: Carolus denique, accito ab Hotone im-
peratore auxilio, cum multo exercitu partim de Bajoaria, partim de Frantia,
regressus est Frantiam, conserto praelio Rotbertum interfecit. Statt beffen
bie jpätere Ueberatbcitung: partim de Teodisca gente, partim de Aquitania
et P>ancia, r. e Fr. etc. (^uS Ademar abgeleitet Chron. Malleac, Labbe
■Bibl. II, ®. 301; Transl. S. Genulfi. Mabillon Acta IV. 2, ©.230; auc^ eine
Hist. Francorum in Cod. Vat. reg. Christ. 9ir. 692). Sgl. Dudo, SS. IV, 6. 99,
tt)o ?trnulf ton gianbctn ium König «ubhiig jagt: Karolus pater tuus Fran-
cisci solacii spe omnino privatus ojtisque auxiliatricis sui per omnia indigus,
Heinricum transrenanum regem expetiit velocius, et ut contra Rotbertum
regem super se exsecrabili Francorum temeritate constitutum feritaret exer-
cituque conglobato secum Franciam veniens contra eum audacter debellaret,
Lothariense regnum se illi daturum spopondit ultroneus; G. abb. S. Tru-
donis I, III, c. -5, SS. X, S. 377: regnum Lotharingie, quod Karolus pater
suus nuper Henrico regi Alamannie dederat, . . . invasit . . . Cui (Otto) post
Raucos dies partem Lotharingie, prout obtinuit. contulit. .6ietl)er get)ört oud)
[ugo Flor., SS. IX, <B. 382, bet bie gac^e nod^ mft)t Dettotttt: Dedit (ÄatlS
(Eot)n Subtoig) etiam partem regni Lothariensis (»tthoni imperatori; Ottho
vero dedit illam Hennco fratri suo. Ctto tnitb öfter mit .^cintid^ üertoec^felt.
2;a6 aber aud^ \o bie Sadöe feinen @lauben üerbient, bemetft jd^on Leibniz,
Ann. II. ®. 336.
^1 Hist. regum Franc, SS. XIII, ©. 251: Karolus rex cum Hainrico
Saxonum rege et Rotbertus cum filio suo Hugone . . . ; Jocundus, Transl.
S. Servatii c. 24, in Sicuri 13.
UntetJoetfung t'xnci Ztftiii öon Cot^tingen. 71
9cf)öri9 für bcn ?(6f5mmling bcä .Qüiolingifdicn ^au[c3 bie SPoffen
ergriffen galten ' ). 5Iber bic ^ier erlittene "Jiiebcrlage unb bie folgen»
ben C^reigniffe entfd)ieben nun über it)re .^altung.
'Jln ^Hotbertä 3teÜe ift ber ^cr^pg Olubolf üon S9urgunb alä
Äönig — 3uli 13 — aufgefiellt-), .Rarl balb borauf in bic Qk=
fangen)d)Qft eincö feiner ©egner, be3 ©rofen .Heribert gefallen. 35q
fcf)irft an 9{ubolf ein 2;^eil ber Sot^ringcr ©efanbtc, erbietet fic^ ^ut
Unternierfung unb leiftct fie, alö er an i^ren (^ren^en erfc^cint^).
3lbcr ber -^er^og ÖJifeIbrerf)t^) unb ber 6r^bifcf)of ^Kotger Don irict
nehmen baran feinen X^eil: fie roenben fi4 an ben 3^eutfc^en
J^bnig.
3e^t njar ber ^^(ugenblicf gefommen, no ^einricf) mit ©runb
unb mit Grfolg in biefe 33er^ältniffc eingreifen fonnte. 9luboIf f)Qttc
an bem i^onbe offenbar fein folcf)ey ^edjt, tüie cg bie Karolinger an=
fprerf)en mochten, mie eö Karl aufä neue burd^ bie freimillige Untcr=
njerfung beä 3>olfä unter feine |)errf(^aft empfangen ^atte. Staxi
tvax in ©efangenfc^aft, ber ©eroolt beraubt, öon feinen legten ?ln=
f)Qngem, eben ben Lothringern, üerlaffen. 6in 2^^eil berfeibcn rief
bcn 3!)cutfc^en König ^erbci, unb ^tvar bie mel^e bie erftc ©teile
im Sanbe einnahmen, ber ^erjog unb ber Xricrer CH^bifrf)üf, biä^cr
(Jriifan^lcr bcö gefangenen Karl. *?l6er auc^ nnbere l)offten auf feine
.'T'iülfc'). 3Q^ci^n iin ^lfa& ttJorb öon bem 5Jiet?er SBifc^of, ber cd
für feine Kircf)e in 9lnfpruc^ nal^m, belagert: berfclbc fuc^tc unb et»
^ielt bie ^ülfe 'Jiubolfö, ber eine ^e'it lang öor ber i^e^e lag, bamit
aber baö ©ebiet beä 2)eutfd)en König3 öerle^te''). 'Jluf ber anbcm
■') ?U* ''Hntjängft Slaxli etid)eint ein itjcoberic^. bem et bai Äloftet 6g-
monb ic^enft, öorfol)! ber .poQanbifdjeu ©tofen (oben B. 60 ^t. 3). 2)ie Urfunbe,
njetdje Bouquet IX, £. .>">x, unb Ü<öt)met S. ISO ^m 15. 3uni (58ö{)iner un-
richtig 3ul'> 922 ie^en, br^ietjt Leibniz, Ann. II. e. 342, auf bie^ 3a^t unb
meint, fie jei an bem Sdjlod^ttag felbft aU SPelotjnung gegeben, bet unbefannte
«uäftettungSott I'ladella bei Soiffond ^u !ud)en. Süg'l. JE>iif* I» ©• 341.
-') Ann. S. ( olumbae Senon., SS. I, S. 105.
^) Flodoard 92:i, B. 372: cum (Rotbertum) legati adeunt Lotbariensium,
86 Buaque ipsi subdere spondentiiun. Quorum legutione revocatus . . . com
primatum qiii serum aderaot consilio Lothariensibus obviam pergit . . . Lo-
tharienses illi obviam juxta Mosomum veniunt . . . Rodulfus a plurimis Lo-
tbaneosium susceptus in regno etc.
*) GundlinK, H. A. S. 109, meint, biefet Wifelbted^t fei nidjt bet ^etaog.
lonbetn ein anbetet Ötaf beä ^iamen^ gett)e|en, ba jenet notft y2'> mit ßetntid)
im Ätiegc mat. l»t hianbte fic^ abct, mic ^lol'ontb etjät)It, !»24 öon peintid)
fu Siuboif jutücf unb toatb 92'i t)on biefem aufgenommen, fo bag fein 9Dibet<
prud) baiin liegt.
' ) 53gl. Chron. Turonense, Bouquet IX, 6. 51 : Lotbaringi, audita in-
carcerationc Karuli, volel>ant Ileinrico imperatori suhesse; eine Stelle, bie
SS. XXVI übetgangen ift, abet alletbing* aud) faum itgenb jelbftänbigen
äOrttt) t)at.
«l Flodoard 923, E. 872: Rodulfus . . . peütur a ^Vigerico Metensium
episcopo. receptum Ire ouoddam caftni— •" * ' '•''• •• <"niine Za-
brenam. Ibi toto pene dcmoratus aut' onauM
crant. auxilium ab Ileinrico frustra ex-: _ . i^ ab eit
at'ceptis. Laudunum . . . revertitur. ( almet unb ( ral>ouiiiot) Hiiit. de Meli
wiffen nid^t* nn^ete« übet bie «nlptüc^e üon WeJ auf ^^ol'ftn anzugeben.
72 923.
©citc, bcrid^tcn bie Säcfjfijc^en 03efd)id)tjc^rei6ct, fliehte Xtaxi bic ^ülfc
beä 2)eutjc^en .Rönigd. Söibufinb er,^Q^ItM: bo bcr ^önig bcn
9t^cin übcrjrfjritten , um jcine .£)enfd)Qtt über bic Sotfjnngcr ^u er»
ftrecfen, jei i()m ein ©cjanbtcr .^arlö begegnet, ber it)n bemüt^ig hf
grüßte unb im ^amen feines .^errn melbetc: nid^tä |ei biejem an»
genet)mcr old bon bem ^Ru^m feiner Grfolge ^u l^ören; olä 3eic^n
bcr ?(ufrid)tigfcit unb SKo^r^eit feiner S3erfid)erungen überfcnbe er
bic .^anb bei ^eiligen 5JiQrtl)rerä 3)iont)fiuä. X^ietmar öerfidjcrt-),
Äorl ^aht gelobt, an |)einrid), wenn er burd^ il^n bie grei^^it erhalte,
ba§ Sotl^arifc^e 3leic^ ob.^utreten. Unb Q]^nlid)eä berid)ten, wenn audj
in anberem 3wfantmcnt)ang •"' ) ober in fogen'^Qfter ?luöfü^rungM,
anbere '^(utoren. Äorl, in äufecrftcr Sebrängniö, öfter ^laä)t unb
jetjt felbft ber ^rei^eit beraubt, tonnte roo^ bo.^u gelangen, auf bie
^errfc^aft in bem unrul^igen unb burc^ cntgegengefetjte äntercffen be=
hjcgtcn Sanbe ^u ber,^id)ten, rtenn i^m bafür eine '^{ugftdjt auf ^ülfe
njorb •"•). — Sreilid^ gemährt tjat i!^m folc^e bann bcr 2)cutfd)c .^önig
nic^t"). ^cinrid^, fagt 2Bibu!inb' , bebauerte i^n unb bewunbertc
ba§ allgemeine ©d^irffal menfd)Iid^cr Söanbelbarfcit. 25on njirffamer
Unterftü^ung ift l^ier unb fonft feine 9lebe. "Jlber nad^ Sot^ringen
ift ber ßönig je^t gebogen.
3m ^rü^ling toax ^einrid) in ©ad^fen. ?(m 7. unb 8. 2(pril ^at
er gu Cueblinburg bem 33ifd)of X^iobo bon 2öür;|burg, bcr i^n l^ier
bcfudt)te, bic ^ribilegicn feinem gtiftä beftötigt** . 2öaä ben Äönig nad^=
M Widukind I, 33 : Quando vero rex Renum transierat ad dilatandum
super Lotharios imperium suum, occurrit ei legatus Karoli etc. Sigebert 922,
ber bem SBibufinb folgt, fe^t I)inju: et se et Franciam Ilenrico regi sub-
mittit.
^) Thietmar I, 13, ©. 741 : Hie (Karolus) Heinrici rej^is nostri, nepotis
autem sui, implorans auxilium, dexteram Christi martiris Dionisii et cum
ea omne regnum Lothariorum, si ab eo liberaretur, sibi traditurutn sacra-
mentis promisit.
^) ©. bie ©tette beg 2)ubo bot'^er ©. 70 9i. 4.
*) ©. bie I^atfleHung be§ Jocundus in ßrcutd 13.
**) ©anj bettootfcn loitb boS 3fU9"i^ be§ Thietmar bon ben iJortfe^etn be*
Bouquet X, Praef. S. XXII; Rössler, Chron. medii aevi ©. 71; Borgnet
©. 47; «pi)iai|)3, SSeittäge ©. 108; bert^ctbtgt Bon Blondell, Gen. Franc,
plenior assertio II. S. 208. 264. — Calmet ®. 84i) bejtet)t e3 ouf bic 3fit
ber SBabt 9lotberte; Leibniz, Ann. II. ©. 302, unb 2eiü\(b, ®eto ©. 4, net)mcn
mit bem Ann. Saxo 925 an; für bai (Stfte fptid^t nic^t§; bieä bagegen lä^t
fit^ aüerbing^ aud^ aU möglich benfen.
*^) Thietmar fät)tt fort : Nee mora, inclitus miles invictricibus se armis
circumcingens, proximum laborantem visitat, et in erepcione ejus ac resti-
tucione dignus Operator niercedem suam promernit et honorem pristinum
sibi suisque successoribus in tantum adauxit.
") Widukind I. 30: Heinricus autem rex audiens casum Karoli. do-
lebat humanaeque mutabilitatis communem admiratus est fortunam . . . Judi-
cavitque etc., toie öot'^et ©. 69 *R. 1.
8) DI). 5. 6. 7. — «Rr. 7 toitb Mon. B. XXVIII. 1, ©. 163 itrtt)iim=
Itc^ auf ben 8. 3uti gefegt. — 9lur bie|e Utfunben ftü^en fid) oud^ Wo^I Hof-
mann, Ann. Bambergenses , Ludewig SS. R. Bamb. I, ©. 22; j^rie§,
|)iftottc ber SJtft^offen ju 2Birbburg, Subemiq ®efd)id)t|d^tcibct bon SBirh«
bürg ©. 433.
Untrttueifung eine^ 2^eiU bon l'ottjringrn. 73
iftx bcfrf)Qftigtc, ift nic^t befannt. 3n 3a'&^i^n crtoartete man tjcrgcbenä
feine ^ülfe.
örft gegen &nbe beö ^al^red übcrfrf)ritt ^einri^ ben Si^inM:
er oertüüflcte. fagt ber Sleimfer 3Innalift, baö l'nnb ^tt)ijd)cn St^cin
unb 'tükaä, raubte ^cfrben, führte anbete Sctäije unb einen I^eil
ber 3ugfnb ald ©efangene fort. 6ine anbcre ^JZad)rirf)t mclbet-), baß
er mit ©ifelbredjt unb Slotger Don Jrict öerbunben 5)tetj belagerte
unb ben Sifc^of ber Stobt, eben ben meld^er ^u bem Eingriff auf
^^abcrn ^Inlafe gegeben^), ,^ur Unternjerfung ^mang. (Sin ®raf Ctto,
mo^l bed 9iid)n)in So^n. ber üorl^cr bem Stotbert ge^ulbigt, trat auf
bie Seite beö jreutfd)en 5?önigö*). '^llö 9iubotf bann ein ^ecr au8
f^rancien unb Surgunb oerfammelte, ging ^einrid) ,^urürf unb ge=
mährte ben i^m nod^ feinbli^en Lothringern Stitlflanb biä jum
Cctober beö folgenben 3a^re§"M.
6in 2t)eit beä Sanbec' ^at aber ßeinri^ fc^on je^t al«3 Äönig
ancrfannt. Kölner unb 5(arf)ener ?lnnalen •' ) fe^cn ben Anfang feiner
.vöerrfc^aft in biefed 3a^r. 3n 2rier redende man üon l^ier an bie
^it feinet 9legicrung ^). 2Re^ mar mit ©emalt untettootfen, ifl
') Diti trgiebt nc^ au§ ber JReitienfolge ber ^Begebenheiten bei Flodoard.
6t \aqi ©. ."{72: Dum haec ireruntur, Heinricus, invitantibus sc (üsleberto
comite et Rotgario Trevirorum praesule, qui necilum se Rodulfo subdiderant,
Rhenum transmisisse regnumque Lotharii depraeJari niintiatur. Depopu-
latus est autem quod inter Khenuin et Mosellam interjacet gregum armeu-
torumque abductione ac ceterarum oputn exbaustu cum plurimoram quoque
juventutis captivitate.
*) Cont. Heg. 923. ®. t)16: HeiDricus rex, adjunctis sibi Ruotgero
archiepiscopo. Gisalberto duce, Mettensem urbem obsedit et Witgerum licet
diu reiuctantem sibi obedire coegit. 2;a6 bai 3at)t tjiet ri(!btig ifl, jeigt bie
Setgleic^ung mit I-lodoard. — Brower, Ann. Trev. I, S. 449, fefet ti 924,
au3 ibm Leibniz. Ann. II, 3. 363, 925, unb ebenso Calraet ®. 841. ?lbet
bamaU toaten bie 9}ei^ältniffe niefentlic^ anbeii.
') Flodoard lagt noc^bet: Wigericus episcopus Zabrenam, ut recepit,
evertit
*) Sbenb.: Otto tantum ex bis qui se Rodulto commiserant ad Hein-
ricnm defecit. Tomberget IV, ©. 442. öl.") mac^t ibn ju einem SJtubet
öifelbtedjt* unb «rafm tJon 93etbün.
"^1 t^benb.: Quiqiie i Heinricus), audito quod Rodulfus exercitum non
modo e Francia. quin ex omni coniierat Burgundia, in suo se regno re-
cepit. datis induciis Lotbariensibus usoue Kalendas Octobris anni sequentis.
•) Ann. < olon. breves, SS. XVI, £. 730: 928. Heinricus rex constitui-
tur. -Vnn. Aquenses. SS. XXIV, 3. 30: 923. Heinricus primus regnare cepit.
3n ben Äölnet Utfunben Rnb ober .^eintid).* IHfgietungäjaljre ton 919 ge^itjlt;
\. ifocomblet ^it. ^. 88. 91. laffelbe nimmt tKi$, Urfunben bei ^iiebertl). I, 1,
S. 21ff., für «taöelot on; bodj njitb 92'J noct) nacft l?Qtl batiett, 6. 17, unb
ti ift (ein «tunb a. 4. Heinrici ouf bieiei Jabt \ü be^ietjcn, ebenfoftenig ober
mit Wauters, Table I, S. -•^. LH, ba« ^otjt 921 aU 'Anfang leiner iKecjtetung
^u bftta^ten; bie meiflen Uttunben nennen fein 3abt Don tt^t. &., in einet
abet Don 932 h)itb t)«er fogar erfl a. sextu» ge^äblt, S. 2x.
') iJlitteltt). II«. I, l'>4, S. 22x, t). 3. 924 mit a. 2, unb anbete 9lt. 169.
171. JBgl. Gundling, H. A. S. 113; Bessel, Chron. Gotwic. 6. l^Ö.
Leibni35, Ann. II, £. :r^M, feht nadj ben Utfunben ben ?lnfana t)on ßeintidjl
Äeujdjaft in Möln «nfong '.►24, in Iriet unb bem gtöftetn Ihtil l'otbtingen«
wnbe bei 3abte«. lie« »irb füt Itiet butd) bie anoefübtte Utfunbe »ibetlegt;
füt bad iDeftlid)e Sot^tingen abet fdjeint oielmetjt 92.'> anjunebmen: f. noctjljet.
74 923.
aber nid^t glcic^ feftgc'^alten tüorben. 2)ie lueftUd^en 93i§t^ümcr
blieben nod) in i'crbinbung mit ^^onfreid^: in S3crbün ftorb ber
S3ijd^of 2)abo, unb 3iuboIf i^ah bic SBürbc an einen .puflo, bcr je^t
crft bic priefterlic^c 2Bcit)e, unb ^njor in 9lcimö, empfing*), njöl^renb
bog Stift unter Jrier (iet)örte.
iPerfd}iebene Umftänbc, fd^eint eö, ^inberten .^einric^ für je^t
bic Untcrlücrfung ßott)ringenö ]u (fnbc ^u fül^rcn.
— S)te jtoette SRfcenfion ber Gesta Trever., SS. VIII. <B. 168, legt beut Stot«
bett, bem ^lac^folgct beS JRotger, otjne SlJ'f'Ü'l buxd) Serloed^ölung, bic ^tx--
einigunfl %xiexi unb Sott)titigeii8 mit bem 2;eutfcf)cn JHeic^e bei: Iste primus,
ut ferunt, Treberensem ecclesiam regno quod Lotharingium vocatur adjecit,
pro eo quod soror ejus imperatori in matrimonio juncta fuit; cum usque
ad ejus tempora Francorum regno quod a Karolo nomen habet subjecta
multis fuisset honoribus illustrata. ^leö giebt Albricus, SS. XXIII, ®. 7ö7,
\o tüiebet: 923. Cum Treverensis ecclesia cum suffraganeis suis fuisset huc-
usque sub regibus Francie, mediante archiepiscopo Kuperto pertractata pace
reddita est regibus Alemannie. Ueber üiotbctt j. unten.
') Flodoard 923, gonj ju ©nbe be§ 3fat)re§, <B. 273. S:cr 5öi|d^of*tocit)e
tt)irb nid^t gebadet- — 3m 3tQt)te t)ott)cr ift in Joul ©nujün bem S^togo nacb=
gefolgt, ber am 2s. 3an. ftarb (G. epp. TuU. c. 30, SS. VIII, ©. 639;
5<ecrol. Romar., ßoehmer Fontes IV, ©. 462).
924.
3Im 9(nfang bc§ ^a^rcd öertreilte ^einric^ in 6acl)ien. 5ln
feinem .N>oflager erfcl)icn '^ern^orb 6anonicu-5 öon ^alberftabt, um
bie ^ioc^folqe in biejem Sirt^um nadj bem Abgang beö tranfen Sigiö=
niunb ,^u ermirfen: auf bem IRücfiüeg jc^on erfuhr er ben Xoh beä
Sifc^ofö, ging noc^ einmal gum .^önig unb empfing bie 2öürbc, 5U
bcr itin ber SPorgänger felbft empfohlen V). — ©c^on im ^ai}X öot=
^et f)ai in ö^nlic^er 2öci)e bad Siöt^ura 3(ug8burg, nacf) |)iltineg
lob, Ubalrid), au^ einet vornehmen "JKamannifdien j^aniihe, auf
C^mpfe^lung bc^ ^^oc^^ S3urd)arb, aiiä ben ^änben .^einric^ö er»
galten-). — 3e^f ftarb im 'Jlpril auä) ber Kölner Gr^^bilc^oj ^er»
mann^), ber jc^on früher mit ^einric^ in 33crbinbung geftanben, i^n
aule^t olä Jiönig anerfnnnt ^ottc. Sjh ber 5?önig bann an bcr SBe=
fteüung beö ^la^foIgerS, be3 Söigfrieb, t^eilge^obt, ift nid)t über»
liefert*).
') Thietmar I. 12, S. 741. gt fe^t ben lob a. d. i. 923., ind. 11., a.
rejnii Heinrici 5., unb i^m folgt bet nad) ^albetftabt gctjöttge .\nn. Saxo.
6t jc^fint bai ^ai^r aber ben Ann. Quedl. 6. 52 \ü üetbanfen unb ifat öifl«
leidjt bie anbeten Taten nut au3 iöeiec^nung hinzugefügt; bo* '). JHegietung*-
iat)t ^eintid)* ttjeift übtigend auf 924. Unb bie« 3a^t tjabtn bie Ann. necrol.
Fuld.. SS. XIII, ©. 192, bie »otjugSrtJeife genau finb, unb bie .^anbjc^tift bet
(,. epp- Halb., SS. XXIII, ©. h2 Üi., im lejt mit Untet^t «änbett. OJgl.
Lcuckteldt, Antiq. Halb. 6. 152; Leibniz, Ann. II, 6. 367. 6(^a^ in feinet
«ulg. ©. 10 9t. etflätt pd) füt 92:}, bem fWoDijet, Onomast. ©. 4."i, unb
iWeiianb folgen. — Süenn Thietmar II, 12 il)n '4^. anno ordinatiouis suae'
ftetben Idfjt, fo pofet boä ju feinem bet beibeu 3o^te, ba fein lob in«
3. 96H föOt.
-•) (Jerhard, Vita Oudalrici c. 1, S8. IV, 6. 887. 6tott be« f)iet an»
gelegten ^atjte« 924 mitb mit *|>agt unb Leibniz, Ann. II, ©. 348, !>23 onju-
ne^men fein, ba in biefem '^altx bet aU lag bet SEBeifje genannte dies inno-
centum {t(c. 2>*) ein £onntog »at. 5öei Herimannus Aug., bet SS. V,
6. li:{, ti 924 fe^t, ift bad 3at)t oon iEDei^nadjtrn on a>t rechnen. — ^ilttne
flatb ö. ^Jiooembet; f. Necrol. Mersel». 6. 244.
•) 3. Id. April., Ann. necrol. Kuld. 0. a. 0.
*) 1\t Äotologe bet ötibifd)öfe üon Adln, SS. XIII, €5. 2H4ff., toiffen
Don aHigftieb nid)t« oU bie ^alfi feinet 3o^te unb baft et gefeffen sub Heln-
rico primo. Leibni/, Ann. II, 6. '.i-'>x, »etmutljet, er fei 'llenrici lactione'
ettoaijlt. 1a^ (*nnen in bet ®ef4)tc^te bet «tobt Äbln nit^t blofe i^n, fonbetn
76 924.
3!)cn ©ommer über, fagt globoarbM, tüavb ^einrid^ burd)
.ffranff)cit an ben ©renken ber ©nrmatcn, b. ^. ber Slnücn, fcft=
QclfaUtn.
S)amal8 ober famcn, foöicl fic^ ermitteln läfU, bie Ungarn nuf^
neue nod) Sacl)fen. 2)er ^o^'^ff^fi^ bcö 9iegino berichtet-), boji ftc
in biefem ^al^r boö öftlidjc f^ranfen mit 23ertt3Üftung t)eimjucl)ten,
unb trenn aud) feine 6t)ronoIogie in biefcr ^fit mannigfad) üernjirvt
ift, fo läfet fid^ boc^ bieje Eingabe faum auf ein anbereö 3a()r be=
aiel^cn. i^üngerc Gorüeier ?Iuf'^eid)nungen'^) njifjcn tjon einem (5in=
jall in ©ati^jen. globoarb ober berid)tet, ha^ fie auö Italien nad)
©aüien famen'*). S^ieUeid^t biefelben ©il)aren t}aben fid) über 3)euttc^=
lonb ergofjen. l'iubpranb, ber über'^oupt nur Ginen .ßornpf ^cin=
rid)g mit ben Ungarn fennt, ben er gleid^ in bie erfte 3eit ^einrid^S
feljt, bann aber mit einem großen ©ieg enben lä^t, ber offenbar Diel
fpäter gehört, er^äl^It öon einer .ßranft)eit bie eben bamal§ ^einricf)
befoüen "') : üieüeic^t eine (Erinnerung baran, bafe ber Äönig banieber=
lag, als bie gefä^rlid^en ^einbe in biefem :^ai)x fein SJcid^ ^eim=
fud)ten.
Söol^I nid^t fo '^äufig tt)ie in ber ^f^t Äonrabö ftnb je^t bie
Ungarn in 2)eiitfd^(anb er)d)ienen: feit bem erften ^ja^r -öeinvic^g
tt)irb fein ©infaK berid^tet. 'S)oä} Ijat bie Sage ber 2)inge fid^ taum
öerbeffert. ^floc^ immer öermod^te man i^inen im offenen ^elbe feinen
äöiberftanb ^u leiften. 9{ur befeftigte -^Mje getpö^rten einen 8d)u^.
2ßo bicfe fel^Iten, mar bie 5^ud)t auf Serge ober in berftedte 2'^äler
unb ;öö^len bie einzige 9tettiing ber Sanbbauer"). 3n fleinc Raufen
gefreut burd^flreiften bie Ungarn tag 2anb: plö^Iidf) brad^en fie au§
ben 2BäIbern l^crüor nnb überfielen bie ircl^rlofen Drtfc^aften: auf=
fteigenber ütaud) unb ein gerotteter ^")immel be,^ei(^neten ben 2öeg
andi bie 5Rücffe^t Stbln^ unter 2!eutfd^e .^crrfd^oft ganj übergctjt, ift lücnigfteno
fet)t auffoüenb; ben .^etmonn lä§t et S. 221 biS 925 leben.
') Flodoard !»24, S. 374: Heinricus aegre in ipsis Sarmatarum finibus
valitudine corporis tota detinetur aestate.
2) Cont. Reg. 924, ©. 61 G: Ungarii orientalem Franciam vastaverunt.
^j Ann. Corbej., Leibniz SS. II, ©. 300: Hunni ruraus irniptionem
faciunt, vastantes omnem Saxoniam.
*) Flodoard 924, <B. 373.
^) Liudprand II, 2-5: Rex Heinricus gravissima valetudine detinetur,
et Hungariorum ei adventus proxime nuntiatur. ^ef)nli(4 !^cutfd^, @eto @. ö
m. 4; unb fc^on Ekkehard, SS. VI, ©. ls2, t)at fo combiniert.
ö) Mir. S. Wigbcrti c. 16, SS. IV, S. 22fi: Cum multis nationibus,
et maxime Saxonicis Thuringicisque, ab üngariis peisima et gravis malorum
incursio incubuit, fierentque neces juvenum ac seniorum, exterminia niulierum
natorumque, nostros quoque calamitas coramixtae miseriae involvit. Nec-
dumque cinctione alicujus presidii loco isti vallato, silvarum, rupium horren-
tiumque tuta latibula querebantur, atque illuc privatae res aecclesiasticac
vehicnlis, quibus facultas erat, in posterum servandae sunt deportatae. 3"
toetgleid^en ift eine ©teile qu§ ben Mir. S. Deicoli abbatis Lutrensis, öon
einem Uietfaffer be8 10. 3a'^tt)unbert§, bei Bouquet IX, S. 121: Cumque Hur-
gundionum regnum exercitus invaderet copiosus , omnesque indigenae a mi-
nimo usque ad maximum per juga niontium, per anfractus vallium, per prae-
rupta scopulorum vivendi cupidine l-Mitassent etc.
Tie Ungarn in Sad^fen. 77
ben fie gogcn M. „SDcIc^e il'erl^ccrung", fogt 2Dibuftnb^), „jte in jenen
^^agen öerübten, wie ölelc .Rlöfter fie öcrbronnten , baö crnd)ten tt)ir
beijer ,^ii üfrjdjioeigcn ali unjere Seiben biirc^ ÜDorle ^u erneuern".
5Jiit leb()nftcn "Jliiöbrürfen fcf)ilbert ein .f)eröfelber 'lü^önc^ bie ©röuel
tt)elcf)e über 'iüt unb ^^jung, 3öeiber iinb .Rinber öer^öngt ttjurben^).
?tud) größere Crle entgingen ber 3fiftörung nic^t: Sat^jen warb mit
Qufeerfter i'ernjüftung bebrof)t.
i5iel(eid)t au\ biefe 3eit be,^ie^t ft^ eine (Sr^äfilung tt)e(dbe XtjieU
mar gicbt*). 3)er .RiJnig, ba er eineö JagS mit ungleirfjer '•JJiac^t
bie 5finbc ^^u bctämpfen iud)te, naf)m befiegt feine vSuffuc^t in bcr
Stobt ißic^ni, unb ba er ^ier ber ©efa^r beä Jobeä entging, e^rtc
er bie 93ett)oi)ner burc^ befonbere 3^orrerf)te unb @e)d)enfe. 2l^a^r=
fdjeinlid) ift iUid)cn an ber DJIulbe gemeint. 3!)ic ;^eit ift nic^t be=
lannt"). ^od} uereinigt e^ [idj rvoiji mit ben ßrcignifjen biejeä
3ot)reä*^).
2öibufinb ücrmcilt bei einer anbern Gegebenheit, n)elc§e ^ier'^ex
gefegt tncrben mufe'i, unb bie für je^t eine genjiffe @ntfd)eibung
braute. 2;cr Äönig, fagt er, oertraute nict)t bem für fold^eu 5?rieg
ungeübten ^eer: er ^ielt ficf) in bem Sd)u^ beö befcftigten 2öerIaon**).
*) €. EkKehard San^. Casus c. 52 (<B. 105): Hostes non simul ibant,
sed turmatim, quia nemo restiterat , urbes villasque invascrant et spoliatas
cremaverant, iueoque iniprovise qua vellent iin))aratos insiliebant. Silvis
quoque centeni vel minus interdura latentes eruperant; fumus tarnen et
caelum i<rnil)U8 rubens ubi essent turmae quaeque innotuit.
^) Widuliind I, 32: (juantam autem stra^em t'ecerint illis diebus aut
quanta monasteria succenderint , melius judicamus silere quam calamitates
nostras verbis quoque iterare. Unb borget : iterum üngarii totam Saxoniam
percurrentes, urbes et oppida incendio tradiderunt et tantam caedem ubicjue
ejierunt, ut ultimam deiiopulationem comminarent. Stuf bieS ^al^x bcjicf)t
fid) root)l bie "Jiadjtic^t in einet ^etfotbet Utfunbe öon 927, DI). 13, 6. 50:
Itraecepta regia quae ab etbnicorum infestatione exusta sunt.
■*) ©. 7t; "il. •>. (fin Cbocat, eervus cujusdam nobilis hominis Thio-
doni», Deträtt) ben ^^einben bie tetbotgenen Sdjäfee.
*) Thietmar I, 8, S. 739: Kex autem Avares sepenumero insurftentes
expulit. Et cum in uno dierum hos inpari congressu ledere temjttaret, vic-
tus in urbem quae Bichni vocatur liigit; ibique mortis periculum evaders,
urbanos majori gloria, quam hactenus habere nt vel comproviuciales hodie
teneaut, et ad haec muneribus diirnis honorat. Ter Ann. Saxo jc^teibt Bicni.
{^i hjitb wiebetl)olt bei i'hietmar genannt unb oudj uon iJappenberg ali l>üd)en
ober *|«id)en jteijc^en Öilenbutg unb SÜJutien etflätt. "ilnbere ^aben on
'{^Uf^au gebac^t.
") laß ber Ann. Saxo ti unter 9ö2 tinreitjt, ^ot tuenig JBebeutung.
3f)m folgt ^'»ben VI, 6. 3»6. «nbete, »oie ii^öttiget, Öe|d). Don Sadjjen I,
S. 35, fehen ti 90x. «ber Itjictmat iptidjt entldjieben öon C>nntid) ali Wönig.
*) 'iülau fönnte fogar ba4 C^tnidjliefjm .Oeinrid)* in U^etlaon unb bo«
©ic^be^c^tänfen auf bie icttf)eibigunq aU eine j^olge biejer ^tiebetlage anfel)en.
') Sdjon ber tlringong bei* NVidukind I. 32 ttjeift auf biefe Sfü l)'"'-
Cumaue jam civilia bella cessarent, iterum Ungarii etc. C^benfo ber Kjäbrige
Stiflltanb, bcr 9:{2 ,^u t5nbe tvax. latiim Ijat ber Ann. Saxo d oud) fdjon
aan\ trcffeub in bie« 3af)r gefegt. "Uüt P'alkc, Cod. frudd. S. fiic>, bo«
ä- 919 an,u«nel)ineu, ift ganj unmögli(^. Jür 924 entfdjeibet fid) oud) Leib-
nit, Ann. IF, 3. 344.
*>) Widukind a. a. C: Hex autem erat in praesidio urbis quae dicitur
Werlaon.
78 924.
2BQ^iid)einlic{) ift 2BerIa gemeint, lüelc^eö fpäter als föniqlicfje 5)3fal,) ge=
nonnt luivb unb in ber yjäfje oon Srfjlaben on bcr Ccfer log ' ). 2)q ge=
fdial) es, bafe einer Don ben dürften-) ber Ungarn gefangen njarb unb
gcbunbcn ^nm ^önig gefüi)rt: 2)ie Ungarn boten für feine 2üfung
grofje ©ununen ©olbeö unb ©ilberö. .peinrid) aber forberte ftatt
bcffen ^rieben : er erlangte ,^uleljt, bafj ein Stillftanb auf neun 3a^re
belDÜligt rvaxb, gegen ?lu§Iieferung beö befangenen unb 5)arbringung
öon ©efdjenfen ^).
6ö ergiebt ftd) fpöter, bafe alljä^rlid) folrfjc G5efd)enfe ben Un=
gam cntricijtct merbcn mufjten : unb nid)t unbebeutenb loar lüa§ man
l^nen alä i>rei§ bc« ^riebenä ,^at)lte\). 5lid)t anberö alfo lüie unter
bem fd)tt)ad)en Submig^ b. .<?. , burc^ 2eiftung Don iribut, i)er=
mag aud) jejjt bcr 2)cutfd}e .ftönig fid^ ber üerroüftcnben (SinföUe ber
geinbe ju erinetiren. Unb nid}t bem gan,^cn dieid), nur 8ad)fen ift
baburd) für eine 3cit lang ©c^onung erlauft ""j.
S)od) geroann ^einrid^ ouf bicfe 2Beife ^e\t , S3or!c^rungen
unb SJeranftaltungen ^u treffen , tnie fie gur lüirffamen ©egenlüe^r
gegen biefe ^cinbc, überhaupt .^um 6d)u^ beö Sonbeö unb ^ux |)er=
ftellung beö frül)eren Uebergemidjtö 2)eutfc^er 2Baffen gegen bie '^lad)=
barüölter not^toenbig erfd)ienen.
ßunäc^ft aber gelang e§ im Söeften bie frü'^eren ©renken l^er=
aufteilen, bie Untertüerfung Sot^ringcnÖ gu öollenben.
S)ag Sanb tuar ber ©d)auplai3 innerer kämpfe, ^einrid^ trarb
hjo^t burd) feine .^rauff)eit unb ben Ungarneinfall fern gegolten unb
Dermoc^te nid)t gleid) bie Erfolge beö üor^erge^enben ^a^reö ^u öer=
folgen. 3)er 2Beftfräntifcf)e .ifönig ülubolf l^at, ba er gleidjfallS ^eftig
erlran!te, feine ^Ibfidjt, 2ütl)ringen ,^u befud)cn unb feine ^lutoritöt
tüieberl^er^uftellen, aud} nidjt jur ?lu§füt)rung bringen fönnen. .^er=
^og ©ifelbrec^t aber lag in Streit mit ben näd^ften 23erh)anbten.
6in SSercngar, ber 5!)lann feiner 8d)tt)efter, bräd^te if)n in ©efangen»
^) Ueber bie uiel bcr^onbelte gi^agc, too bie 5}fat} SBerla p fud^en, l bie
au8fü't)rlid^e Untcrjuc^ung öon iii'm^cl, |)ilbc5l)eim I, ©. 426 ff., bcr fic^ in bcr
im Icjt onflfgcbencn SBciic cntjd^etbet unb bic§ oud) !^ier toerftcljt. Gbcnjo
©iejebrcc^t ©. 221; ßcinemonn , ö. bon ^ann. I, ©. 81. 3Inbere fe^cn bie
^falj jelbft ober bo(^ ben Crt bcr Belagerung 6einrid)§ in bie 9läl)e üon
©oilar, ober nad^ SSJerl bei Sci^öppenftäbt ", ober Sücrl in Sßeftfalen (\o Leib-
niz, Ann. II, ©. 345; Seibcrfe, l'anbc§= unb Sicd^tögcjc^. öon aCBeflfalcn II,
©. 20 yi.), ober gar nod^ ÜJlecfleuburg.
*) Steuere Ungatijd^e ^iflorifer, nod^ aWailaf^ I, 6. 17, benfen oit ben
dux 3oltan.
•■') Widukind a. a. O.: ut, reddito captivo cum aliis muneribus, ad no-
vem annos pax firmaretur. Mir. S. Wigberti a. a. C: Datis igitur post
paucos dies induciis pacis etc.
•*) ©» t)eiBt Widukind I, 38: pro solitis muneribus feien bie öJefanbten
ber Ungarn gcfoinmen; bgl. c. 39: tributum quod bostilms dare consuevit etc.,
unb bie SäJoitc in ber Ulcbe bce ßönigS c. 38: Vos hucusque, filios filiasque
vestras expoliavi et aerarium eorum replevi; nunc templa templorumque mi-
nistros ut expoliem cogor, absque nudis corporibus nulla nobis alia rema-
nente pecunia.
'^) 93gl. ««i^jd), S. 0. I, ©. 305, ber bieS ftarf ^erborl^ebt, aber ju öiel
batouä folgert.
Aämpfe in Sot^tingen. 79
f^aft. ouö iDelc^cr er nur betreit warb, olä er bie Sö^nc cineö $öru=
berä iWagenar') old ©eijel [teilte. ^ad)ijn fte^t er bem «Sc^njoger
unb 33ruber ,viflleirf) feinblid) gegenüber: er erobert i^re Seft^imgen
unb bie fine^3 ©rofen Sffaac üon (Jambroi-). S)iefer toieber liegt
mit bem 33i)d^ot ber Stabt in ge^be unb ücrbrennt eine gefte b?ö=
felben, bie er burd) ^ift eingenommen. Unb tt)ä^rcnb bann ©ijel«
bred[)t unb fein SBxubcr il^re kämpfe fortfeljen, ttjüt^en in gleicfjcr
SBcijc bie (trafen Ctto unb ^ojo mit Sobtjc^'lag , Sranb unb IRoub
gegen einonber'^).
©ijelbrec^t ben!t aud) jrfjon tüieber bie faum mit bem 2)cut)c^en
.Qönig angcfnüpfte Scrbinbung ,^u ^erreifecn: er bietet 'Jlubolf feine
^ulbigung an. ?tber biefer, fagt 5^oboarb, üerabld)eute bie UnbeftQn=
bigfeit uiib ben 5)leineib beä 3)^anne3 unb lüieö i^n nad^ bem 9tatl^
feiner ®ctreuen ab^j.
^j Plodoard 924, ©. 373. ^et giacjeneru? fann bod^ tüo'^l nid^t, tote
aajitti(^, IL'ot^rtiu^cn <B. 108 9i., meint, bet" fein meieren ein ©rof 'Gilbert feinen
Grübet nennt, iHiti, Urfunben I, 1, 3lx. 20, ©. 29, ba ©ifelbtec^t I)iet nur all
cognatus ober consanguineus bejeid^net toitb. aQ3at)tfrf)einlicf) ein äJcttcr. 6in
Berengarius comes toitb oU 3f"9f i" ^«^ foljdjen Urfunbe Jpeintic^ä für
Jötogne oenannt; DD. I, S. 79; ögt. Leibniz, Ann. II, S. 3V).
■-') $t toitb genannt in bet Utf. Äotl b. 6. für Gambtai oon 916, Bou-
quet IX, ®. b2s, untetjAteibt and) ben Serttag ju IBonn 921, oben S. CO.
") Flodoard a. a. D. <B. 374. iBofo, toot)t ber, »eld)er nacg^er aU SBru-
ber Äöntg UtubolfS genannt toirb: Leibniz a. o. C
*) Flodoard a. a. C. S. 373: Quod rex fidelium suorum consilio, ipsius
abominatus perjuria et Instabilitäten), facere coutempsit.
«25.
2öaö Äönig 3lubolt öorfjer nidjt geiüoUt, boö tf)at er in biefem
3a^t. ©rof .g)eri6crt, ber forttüä^renb Äarl in feiner ©efangenfc^nft
^ielt, öermitteltc bie 33erbinbung. ^kd^bem berfelbe mit ®ijclbrec^t
unb bann mit ^ugo Don gwncien, 9fiotbert§ ©o^n, eine S5e)pved)ung
gehabt, 'Einfang ber iJfoften, rief er ben .ffönig ^erbei. 2)iefer tarn
uad) ßambrai, um ^ier mit bem ^txp% unb ben Sot^ringern eine
3ufammenfunft 5U t)alten; ober bo er fie nic^t fanb, ging er biä an
bie^Jiaoö, unb ^ier [teilten fie fid^ ein. ^lufeer ©ifelbre^t trat oucf)
ber ®raf Ctto auf feine «Seite M.
3)a mad^te aud) ^einric^ \\ä) auf unb überfdiritt ben 9i^ein.
3tm 30. ^äx\ irar er ^u 2Borm§, roo er bem .(^lofter .^eröfelb
feine ^prtoilegien betätigte -): ber früheren 'Jlb^ängigteit üon |)einrirf)ö
Sßater n)irb nid}t ernjä^nt ; aber man fann auf ben ®eban!en tommen,
bafj fie ein ©runb mar, meö^alb erft je^t nac^ mehreren 3at)ren bie
^Jlnerfennung ber Immunität erfolgte; I)ier in SBormö, ba ber 'Jlbt
üielleic^t bie Wannfdjaft feineä .RlofterS ^um 5?riegg,^ug herbeigeführt
"fjatk. ©onft ift nid^tö über bie 2;t)eilnaf)me an bemfelben bcJannt.
Slud^ Don bem Unternetjmen felbft üerlautet mcnig. ^loboarb
berichtet nur, bafe ^einridj eine fjefte @ifelbrecf)t§, lulpiacum , be«
lagerte unb einnal)m unb nad) fur,^er 3eit. nad)bem ber ^er^og ©eifel
') Flodoard 929. ®. 37o. ©§ ift nitftt ein boppelteä Sit^eutgegen-
fommen, »ie SBittic^, 2ott)ringen ©. 113, fogt, fonbetn bie Sotl^tinger hoc
placitum omittentes, super Mosam ad eum veniunt. SRubolf ging bon 6am»
brai big an bie Waai bor.
'-) DD. 9. ÜJlan fönnte bermutt)en, bQ§ bie neue Scftätigung mit einem
Slbtötecdbfel 3ujammen{)änge, toie eä offenbar mit ber 9ir. 25 ber gaE ift.
?lber 925 »ar nod) Xiot^art 2lbt, berfelbe, ben .^erjog Ctto als provisor ein=
gefegt ^atte (SBencf, ^. m. U, (£.25), unb ber fpäter aU ?lbt blieb; er ftarb
nad) ben -öeräfelber 5lnnalen 930, unb erft 927 warb 3:iott)art b. j. il)m jur ©eite
geftellt, SS. III, S. 54. 55. — 3lu§ ben Sotcn einer falfc^cn Urfunbe über
eine «(^enfung Ctto I.: Data 11. Kai. Aug. a. i. d. 925 (ftatt 965). ind.
12., Magonciae, DD. I, <£. 607, t)at ber frühere Herausgeber Resch, P^pisc.
Sabion. II, S. 403, ouf eine 93erleif)ung juerft in biefem ;3a^r burc^ ^einrid)
fc^lie§en »ollen, looju feinerlei ©runb ift.
vCi^iinqcii uoujianoiä untetroorfen. gj
gcfteUt, über bcn 9t[)cin ]urücffc^rtc * ). 3tft, roic eä jc^cint, oülpic^
V» ocrftcf)cn, ba^ im :KipuQriid)eii ®au nid)t tucit üon ,Qöln unb
^onn cnt|ernt liegt , fo fonn bicö ipcnigften? nic^t unmittelbar mit
einem ^ug in il^crbinbung fielen, ber ben i?önig über 2Bormö führte.
3enc 5fftc modjtc bem .Qöincr @r,^bijd)of alö befoubcrvS bro^enb er«
f (feinen unb jo .^unäc^fl ^u einem xUngrifi ''Inlafe geben. £b aber
^einrid) fid) roirflid) hiermit begnügte, mull bat)ingefteUt bleiben.
Sl^a^rjdieinlid) t)at (^ifelbrcdit Qutä neue 5lnerfcnnung ber 2)eutf^en
£bert)pl)eit gelobt unb ber .Rönig ]\di babei beruhigt.
^ier ift ber Grjötilung ^u gebenfcn n)etd)e iSibufinb üon ber
Untemjerfung beö -öcr.^ogö gicbt. Gin Sot^ringer ß^riftian — unb
ein @rnf beö ^^omenö roirb in bicjer 3cit genannt-) — , ber gefc^en,
baft bem Äönig alleö glücflid) gelinge, ifabt genjünjc^t, feine ©unft
,^u geroinnen unb fo f)ö^erer äüürbe tl)eil^aftig ,^u roerben. 2)a i)aht
er unter bem 35prroanb einer ßrant^eit ben ©iielbrcc^t ^u ixd) gelocft,
fic^ feiner bemäd)tigt unb il)n gefangen ju .^einrid) gefanbt. ^yvoi^
i)abt bicfer il)n empfangen, ba er geglaubt, nur burd) ifyi ba^ä gan^e
^pt^arifc^e 9ieid) geroinnen ,^u fönnen: er ^ahe i^n rool)l gehalten,
mit feiner Jodjter nerniät)lt unb bergeflalt burd) i^erroanbtfc^aft unb
Ofrcunbfdjaft fid) Derbunben, aber oud) baö gan.^c £ptl)ringen i^m
untergeben^). — 2)aö Gin^elnc roirb faum auf ÖJlauben \'lnfpruc^
moc^en fönnen. g^oboarb übergebt bic Sac^e gan^*), ift aber in
bem rooö er über bie 3:^c,^iet)ungen ^u Dfutfc^lanb berichtet roeber
Dollftänbig nod) frei oon einer geroiffen Ginfeitigfeit. 2)ie 3.^ermQ^=
lung ©ifelbrec^tä mit .^einric^ö loc^ter ift fpäter ^u fetjen; bie
roirtlic^e Unterroerfung aber beö -^er^^ogö unb beä Sanbeö fallt in
biefed 3a^r, unb foroeit ber 3)arftellung äßibufinbä etroas tf)atfäd)=
lid)c8 ,^1 grunbe liegt'*), mufe eö ^ier^er gel)ören. 2Dcnigftenö eine
neue Gmpörung unb eine roieber^olte Unterroerfung in ber Don 2ßi=
bufinb er^ä^lten 29eife an.^uneljmen, ift fieser nidjt gu rechtfertigen'"').
3tud) bie ',?(nerfennung ©ifelbred)t'^ ald -^cr^og in eine fpäterc ^eit
M Flodoard 92.5, €. 375: Heinricus denique Ithenum transiens, oppi-
dum quoddam nomine Talpiacum , quod Gisleberti tideles tutHbantur, vi
cepit, nee diu denioratus intra regnum Lotharii, ad sua tians Rbenum re-
greditur, obsidibus a Gisleberto acceptis.
*) Utf. HotU Don 91!», dJiittflrf). Uib. I, «. 224, fbenjo ©ifflbtfdjt«
klbft ton 92h, fbrnb. S. 2M. Süfll. Leibniz, Ann. II, 6. :U3.
'iWidtikind 1, 30: Erat autem Isilberhtiis nobili jrenere ac familia
antiqua natiis. Quem rex satis laetus susccpit, quia pe# ipsum solum totum
Lotliarii regnum se habiturum arbitratus est. Heinde videns adolesccntem
valde industrium, gencrc a<- potestato, divitiis qaoque clanim, liberaliter
etim coepit habere, ac postremo desponsata bibi älia nomine Gerberga,
aftinitate pariter cum amicitia juuxit eum sibi. sublegato omni ei Lo-
tliarii regno.
*) 'i!i}ai er 924 fibft bi( (Befan(irniiat)nir hti Oilrlbtrc^t burd) frintn
«(^rooflft SPetfngat erjä^lt, t)ort)«t £. TS, fonn bietmit nit^t iulominrnbängfn.
') (Malmet iibcrflfbt fif flon^: owd) Mubtn VI, S. «ilt" ^J. 47 pftloitjt fif.
") 2o Schalen, Ann. l'aderb. I. S. 262: Mascov, ( omm. 3. 19; l'futi(^,
«fro S 4. Xft Ann. Saxo £. Ä96 trjft^lt bte Bad^t «29 in Sulommenbong
mit btt äittmä^lung.
Zatfxb. b. bi(((. (ikf4. — raot|. ^rinrii« I. S. Wttf(. 6
82 925.
ju tocrlcflen '), ift !cin ©runb. 6t toarb üon .f>einri(^ in ber Stcl»
lung bciafjcn bie et |eit lange in 'Jlnjptud^ nai)m. unb cö gelang
if)ni nun auc^ beö Söiberftanbcö |)ett ju tt)etben ben et biä^cr im
£anbe jelbft gcfunben.
."ocintic^ fanb je\jt auc^ in ben n)cftlid)en Sidtl^ümetn 3Inerfcn«
nung-). 3n 2:ungcvn obet Süttid) blieb ^Jticftariiiö , ben .Qatl ein--
geje^t unb bet ,^u Siubolf fdjnjcvlirf) nähere 33c,^ie!^ungcn t)attc. !3n
'^etbün abet nuifete |)ugo, ben biefer ert)obcn, tt)eid^en ; ^einrid) gab
baä 33iöt^um einem tieften bcö leijten $öijd)o|§, 33etnuin, bet alö ein
ttcuet 5Inl)Qngct be§ 2)eiitjd)en .^önigö etjd^einl^). ?lud) ®au,^lin
üon Joul ift gan,^ Don biejcm gemonnen"*).
es n)at na^ globoarbö Setid)t gegen (Snbe beS ^a^teg, ba alle
Sotf)tingct fid) bem 5lönig ^einrid) übctgaben"'). 2)anialö, fagt bet
^ottjcljcr bc6 Ütegino''), ^attc ^cintid) baä geeinigte nnb befeftigte
l'ottjatijd^e 9teid) in feinet ©etoalt.
Seit biefet ^cit gä^It man in ben Utfunben biefet ©egenben bie
3a^te ^eintic^ä").
2)ie äl^ütbe beä 6t,^fan,^Ietg travb füt ba§ n)eftlic!^e Sott)tingen
bem Gt^bifc^of öon Sottet belaffcn unb bamit h)oi)l eine gemiffe €elb=
ftänbigfeit beö Sanbeö anetfannt ^). S)oc^ nid^t al8 befonbeteä fReid)
M <B. Leibniz, Ann. II, (£. 3'i2; etotltu^, ßtl. JHcitje bet ilJfQljgrofcn
S. 10, toeflen ber ©enbung (fberljatbs 92(5 iiqc^ lüot^tingcn. Öijflbrec^t toax
jebenfaü^ 926 im ifonbc unb in Söcfi^ Don S. 3)iaj,imin ; baß et in ben llr=
funbcn, Snittcirl). U^. I, S. 229. 230, couies Ijeifet, fann nid)t bogegen an-
gefüljtt h)ctben; j. unten S. lOö.
2) 2Baö Calmet I, B. »87 uon einet ^Belagerung loul^, lote ftü'^er 5Dk^',
Qnfül)Tt, ift ot)ne qucQenniäßigc 33cgiünbung.
3) Flodoard 925, S. 376. 3m 3- 932, ebenb. <B. 381 , liegt et mit
Jöojo, bem iötubct beö GJaujUn, in Streit. 2ic Gesta epp. Virdun., SS. IV,
©. 45, toificn nur ieincn ^Jiomen. Hugo Flav., SS. VIll, 358, ber ben Flo-
doard audjdjteibt, iüc\t l)in^u: Abbinc Virduuum et aliae civitates a regno
Francorum defeceruiit. 2^ie Gesia opistopoium Leodiensium, Metensium
unb TuUensium ctiDäl)nen bes Uebeigongeä ni(!^t.
*) 2)cr flönig rül)mt bejonbcts jcine Jreue in bet Uif. DD. 16, ®. 52:
quem erga uostram fidelitateni (©irfel^ Slenberung: serenitatem jcfteint mir
3tDeifclt)Qtt, Ugl. 21, 6. 37: ob fidelitatem diletti uostri et veuerabilis prae-
sulis . . . Gauzilini) noveramus proniptissimum.
■^1 Flodoard 925, ©. 37(J: lleinricu cuucti se Lotbarienses committunt.
•*) C'ont. Reg 925, g. 616: lleinrico re^'e coadunatuni et constabilituiu
Lothariense regnuui in sua potestate babeute etc. Jjpictljet tic^ött oud) bie
'•Raäjxidit be«Bonizo. Jaflfe Bibl. 11, S. 619: Debinc occideutalem Franciam
per Cunibertuni suuni generum Saxonunj coujunxit imperio. (Uebct bie
iDunbeilid)en biftotiic^en ^rttljümct bcfjclben ugl. iStenjel, (Seid), bet f^tänfi^
fc^en ßaijet II, ©. 70 ff. 2cn 6betl)otb nennt et ^ercurotb , ben Jöutdjotb
2Ötocatb, etjQ^lt, nadi 93cfiegung bei fiönig^ ?lruulf ^abc ^emtic^ bos ^n--
jogt^um SBaictn feinem Sotjne .^einrid) Dctlicl)en, feine jlDeite lochtet !^Qbe er
bem Subtoig Cnttemet öctmätjlt unb onbercs bet 3lrt).
'') So nomcntlid) in bet Utfunbe füt Äloflet föotje, Calmet I, S. 338,
für ©. ööte ju 2ouI, ebenb. <B. 345, unb einet füt StoDelot, tliitj 9ir. 19,
S. 28; Dgl. üort)et S. 73 3J. G. ©ine ^üttidjet Utfunbe, bei Auselm, G. epp.
Leod. c. 21. SS. VII, ©. 201, ftimmt nidjt: fie giebt juni 3. 932 noc^ einer
4janbfcbrift baä 15., nod) anbern ba§ 11. SiegierungSja^r , toaS ju feinem bet
fonft befanntcn Termine püfjl.
») öt etfc^eint in lltft. füt 2üul unb ©toüelot, t)eifet bott archicancellarius,
DD. 16. 21, t)iet, 40, aud) archicapellanus. gut Stadien unb felbft füt 2tiet
Sot^ringen Doüflänbig unieilootfen. g3
ifl c8 ]n bem Xcutfcf)en ^in.^ugcf ommen , fonbern bicjem einöcrlcibt
unb nur bcn onbcrcn |)cr3ogt^ümern gleic^gefteüt irorbcn.
2ä)o^I ^aben bie ftarolingifci^cn Äönige, bic nac^malä ^ur §err»
jc^aft in gtantreid^ famen, i^re xHnjprud)e ^ier nod) me^r oIö ein
5Jiai gcitcnb ,^u machen gefurf)t. ilhex bic 33erbinbung mit bem
S)eutfd)en_ 9ieic^ irarb nidjt njiebcr gelöft. .^einric^ t)ai ben 33e»
ftonb betlelben ftd)ergefteUt , roic er geblieben ift biö ^u ben un=
Qlücflicf)cn ^^eitcn ^erob , ha innere 3ttJietrac^t bie Shaji ber Diation
lähmte ').
fintgiett ber Wain^et erjbifc^of DD. 23. 24, loa* Bidd, Söeitrfige VII, S. 70,
butd) jeittoeife ©tlebigung beä Itietet (frjbiät^umä etfläten »iH; f. unten.
Iftfelbe bfmerft, baf; feine Itjeilung bei Äanilei fclbft ftottgefunben ^at.
M Sgl. ben 'ÜluÄbtutf be^ Chron. Laurish., SS. XXI, 5. 38«: Hie
contra Rutpertum regem Gallicanae Franciae preliis multis terminos regni
Lotbahci, sicut bactenus conservautur , obtinuit. ''ilii rex Lotbarin<^iorum
»itb ^eintic^ in ben Ciesta epp. Mett. c. 46, SS. X, ©. 542, bejeid^net, in
Utfunben nie.
926.
3fn bicfem ^a^r 30g |)er;|og SBurc^orb öou '^(lomannien feinem
6rf)njicgerjo^n, bem Surgunber Äönig Stubolf, ^ut ^ülfe nad) Italien,
lt)Li btefer bie i^m übertragene ^errjrf)njt gegen ben (trafen .^ugo
oon ber ^Prooence ^u öert^eibigen f)atte , ber üon einer onbern ^Partei
alö Äönig aufgefteüt n^or*). @ine ^a^lreictie ^bnnfd)aft begleitete
ben ^er.^og, unb 5piänc einer 5Jlac^tern)eiterung quc^ für i^n foElen
firf) baran gefnüpft fjoben-). "Jlber er fonb einen gehjaltfonien Job,
burd^ -Öinterlift, nie er^ä^lt tuirb, beö ^oilönber ßr^bifd^ofö, in ber
Mfie üon 3louara, ben 28. ober 29. ?IpriP).
') Liudprand III, 13: Rodulfus denique . . . Bruchardo Suevorum duci
. . . denuntiat, ut sui in auxilium veniat. Qui, collectis copiis, cum Kodulfo
confestira in Italiam est profectus. Hartmann, Vita S. Wiboradae 27, SS. IV,
5. 154: Dux itaque, sicut mcnte conceperat, magno comitutu Italiam in-
cressus, dum totara sibi terram sul»icere et multos decipere cogitat etc.
äJftt. Ekkehard Sang. Casus e. öO (©. 104): ad Italiam, ut et ejus regem
secum sentire faceret, properans. — *J2ocf) in einet Utfunbc biefe? 3a^te«i ift
bet ^erjog in 9llamannien anlnelenb; Neugart Cod. dipl. S. .580.
-) Leiltniz, Ann. II, ©. 36^, öetmuttjet etnia« fü^n: Ipse fortasse,
Rodullo Italiam tenente, Transjuranum regnum sibi sperabat.
3) ?lu§tüt)tlid^, ober ettool romant)aft Liudprand a. a. C. c. 14. 15}
ugl. S)önbliter, bei Sflbinger, Untetjud^unqen I, S. 4(5. Äütiet Hartmann,
Vita S. Wiboradae a. a. D. : ipse dolositate illius gentis preventus, dum
studet evadere, subito lapsu infrenis equi in foveam veluti casui illius pre-
naratam cecidit, bocque insperato obitu miserabiliter vitam finivit. 5Ea8
3at)t Ann. Alam. 926, SS. I, ®. 56: Purchardus in Italia fugiens Lango-
hardos. de equo lapsus brevi momento vitam finivit; Ann. Aug., eb. S. 68;
p:insidl. III, @. 145; Flodoard S. 376; lierim. Aug., SS. V, g. 113; unb
lammt brm löge bie 9Jnc^rid)t be^ gongaUct Setbrübetungsbuc^ä (ed.
Piper <B. 136): A. ab i. D. 926., ind. 14., 3. Kai. Mai. Purchardus for-
tissimus dux Alamannorum lUiIia dolose occiditur. 4. Kai. Maji bat bai
Necrolog. Aug., Äeflet, ^Plittt). ber ontiq. Qit]. ^u S^ixid) VI, 2, ©. 59, unb
Merseb. S. 233. Söcnn «rj, SS. II, ©. 104 9i. 69, aus einem Über
cnnfraternitatum ms. ben 2. 9toö. 925 (e% \oü too^l fein 2. Idus Xovembr.,
benn \o tieft (ioldast in ber ongefütjrten , aud) bon if)m ebtertcn con-
Iratemitas, unb ju bemjclben log ^oben out^ bo» Necrol. Mersel)urg.,
6. 244, Sangall., *JJHttf). 0. o. C. ©. 58 , einen ^erjog SBurd^orb ; Necrol.
Aug., 0. 0. 0. ©. 64: .'). Idus Nov.) al§ iobcätog ongiebt, |o finbet eine 93er:
h)c(|g(ung mit bem jmeiten .g)etjog be3 9iamen^ ftott, ber an biefem ober bem
Sie Ungarn in ^lamannien. 85
Oben in bicfcn Jagen crgofe fid^ ein neuer Der^ecrenber GinfaH
her Ungarn über einen grofeen l^eil be^ 2)eutjc^en Sonbed.
2)er ^itiUftanb, ben X">einric^ erfauft, fd)ü^te offenbar nur Sad^fen
unb bie benodjbarten ©egenben. 2)er ©üben unb SBeften toaren ju«
nö^fi fid) jelbft übcrlaffen,
6tt)on om Einfang be^ ^Q^teö crfd)ienen bie feinblid^cn @tf)aren
— eä ift nicf)t beutlid) auf n)eld)em S)ege — jenfeit beä Sil^eind:
fie brangen burcf) Sottjringen bis norf) ber ß^ampagne, tüo man bie
^iligtt)ümer unb anbere ^dfä^e ber trel^rlofen irflöfler nad) Bteimö
flüchtete ' ).
JJann famen anbere öon Oflcn tiet burd^ 93aiern unb ?(la=
mannien-).
35ort Ijat. nat^bem fie ringS ba§ 2anb oemjüfiet, ber ^e^o%
3hnulf, fei eS je^t, fei eS üna^ fpäter, n)a^rfcf)einlid) ä^nlid^ toit
^einric^, für fein fvJebiet einen fyrieben ernjirft^).
S)agegcn toar 'llllamannien , too ber f>er3og unb ein J^cil ber
Dot^ftflfbfiiben laQt flarb; f. Stölin I, S. 459. — Tai 3al)t nennen un'
tid)tifl'925 bie Ann. Sang. maj.. SS. I, S. 78; 927 Ann. S. Meginradi, III,
e. l:K 33gl. gtälin e. 434 91. 1; 3Jlei)er D. Änonou., aWitt^. XV, S. 192;
Ji>enfing, ebenb. XIX, 2. 264.
') Flodoard 92»), S. .^76: Hun^ari quoque, Rbeno transmeato, usque
in pagum Vonzinsem (3}ou^l) in ber (i^ampagnel praedis incendiisque desae-
viunt. (5r betid)tet bann eine SJlonbftnfternil am 1. 9lpttl unb njetter, njie
sanctorum pignora Hungarorum nietu Kenns . . . sunt delata. ^at)ii(i^cinlid)
l)tfrauf be,jiet)t fid) bie ^lufjcic^nung Wittelrt). U'i*. I, S. 231 : anno autem
926. . . . depopulantilius .\garenis pene totum regnum Belgiiae Galliae etc.
-) Ttcl 3ol)t füi; ^f" öintoU in ?lIoniannien nennen Ann. Alam.,
. B. ^'7 9i. 4; Ann. .\ug. o. q. C: Uugari totani Franciam, Alsatiam,
(ialliam atque .Alemanniam igne et gladio vastaverunt. dagegen 92') bie
.■\nn. Sang. niaj. a. a. C, beten Slngobrn ,)u biejcm .3at)r, namcntlid) auc^
iiber bie ä<eftötigung bei 3lbt« ßngilbert, alle jn 926 getjören, unb Herim.
Aug., V, 6. 11:?, ber bie 3"^'<ötung SangoUen* nod) jenen 3lnnolen ,^u ;»25
ieht, bie ^Jodjtic^t ber Ann. Aug. ^u 1«26 tnieborljolt: 92>< Ann. Wirziburg.,
SS. II, e. 241, noc^ Chron. Wirzib.. SS. VI. 2. 29. Sa« ^aifx 92ö tft
früt)er meift öorgejogen: l Neugart, Kpisc. Const. I. €. 2<i8, ergiebt fidö
ober fdjon baburd) ali unrichtig, boB nad^ Ann. .\lan). a. a. C. bie S'tHörung
3angaQen# niei läge nnc^ bem lobe 4^cr^og ^urd^arb« flattt)atte unb ber
lob "ber gOBiboraba in bielem 3ahr feftftel)t; ngl. nadjtjer ©. 87 9i. 4. — Tom-
bcrger IV, £. 4^1, ber ben ©infatl aud) 9'_'.') |e^t, läfet gegen bie Cuellen bie
Ungarn über ben Splügrn auö ^'t^^i^n (ommen, bann nad) ber 3(tf)örung San:
gaÜenK 3. 012 onbete Scharm butd) 5i*aietn l)etanjiel)en.
') Hartmann, Vita S. Wiboradac c. 30, SS. I\', £. 4'»4: subito fama
tcrras pervolante nunciatur. paganos tota provincia Hajoariorum esse dif-
fusos; Kkkehard Casus Sang. c. M i3. 104): Ungri, auditis tempestatibua
regni, Noricos rabidi invadunt et vastant. Tie Ann. Ratisp., SS. XVII,
S. 5isS, l)aben: 927. .\rnulfu8 cum l'ngariis pacificatur. unb üon .^roeiter
^anb: 926. L'ngarii per Franciam ad niare, loaI)rf(^einlid) an4 ferfdji ebener
CueOe, ]o baf; fid) aud) |rne '9{ad)rid)t no^l auf 1*26 belieben läf^t: tiirlleid)t
ift obrr ber «^rtebe auc^ (tft nad)I)tr ge|d)loffen, n^d^rcnb V^eiHer, ( liron.
Mellic. e. 73, ani 3- 917 benft. SJal. bie etetle bei Fragm. S. Kiiimer^
oben S. 'S ')i. 5.— Ter lob bf» »ifdjofd Xradjolf oon j^teifmg, 2".. ÜJJoi
926, Necr. Fris.. f^orldjungrn .W. ®. 16^?, betül)tte ben Äönig nid^t- Äonrab,
G. epp. Fris.. SS. XXIV, S. :<20, lagt: Kt ut dicitur in periculo quodam
Danubii, quod dicitur I'aige, vivendi finem fecit.
86 926.
ftieflcxijrfjcn ^Jknnjc^QJt obiücjcnb, i^ren ücvl)ccrcnben Einfällen be|on=
bcri Quögefe^tV). *?tucj§burg freilief), ba8 waij einem ipötercn S5c^
ric^t belagert ttjorb, foÜ burd) boö 3.^crbicnft jeincä Sßifdjofö Ubolrid)
qercttct inorbcn fein-), iöon ^ier ,^ogen bie Ungarn gegen 93udf)au'V).
©päter t^citlen fid) bie |)aufcn unb öerbreitcten nac^ üerfd^iebenen
6citen t)in 8(^reden unb iöerroüftung *).
fSox attem ift eä bie @innat)me unb ^piünberung bc§ berü{)mtcn
Äloftcrö SongaKen meldje baä 5lnbcn!en an biefen Einfall ber Ungarn
erf)alten unb ju auöfü^rlid^cren £d)ilberungen %nia^ gegeben ^aben.
2)ie Sebenötefd^reiber einer Älauynerin Süiboraba unb Gffel^arb in
feinem SBud) über bie ©cfdjidjte be§ iTIofterä ^aben in lebenbiger
Sßeife biefe ©reigniffc bcfdjrieben, mie i^r 'iinbenfen in ber Svabition
be§ 8tiftö fortlebte, unb irenigftend im allgemeinen tt)irb i^re
2)arfteüung al§ glaublüürbig gelten fönnen.
©ngilbert, ber Vlbt beä 5J(ofter8, l^at, al§ bie .(?unbe uon bem
(Sinfatl ber i^einhe erfc^oll — fd)on im ^o^^ Dörfer foü äBiboraba
benfclben propf)e3eit ^aben"') — , wag er fonnte ^um <Sc^u^ unb
^ur Stettung bcffen trag if)m anöertraut mar. 3)ie 2}affaUen be§
©tiftg traren für fic^ beforgt unb [teilten !eine ^ülfe in 3Iu§ftd^t:
barum oerme!f)rte jener bie 33iencrfd)aft unb liefe bie ^kräftigeren unter
ben 5Jlönd^en bie Söaffen ergreifen: er felbft legte ben ^pan^er an
unb barüber bie Stnfignien ber geiftlid)en 2ßürbe. Bug^eid^ würben
Söaffen unb 2Burfgefd)offc gefertigt''). ?tber ba§ i^Iofter felbft, bog
o^ne 5Rauern tüar, ju oerf^cibigcn, fd^ien unmöglid^. S)agegen warb
ein burd) bie DIatur gefc^ü^ter Ort eine Weite entfernt gum 3uffin^tg=
ort erfe^en'}, ^ier ber Zugang mit 2öaII unb^^^fä^ten gcfc^loffen, l'ebene^
') (Monasterium) omni humano solatio destitutum , ^cißt e§ in ben
Ann. Alam. a. a. D. ; Alemanniam nemine vetante turmatim pervadunt, beim
Ekkebard Sang. Casus a. a. O.
-) Ekkebard Sang. Casus a. a. 0.: Augustaque diu obsessa, precibus
Uodalrici episcopi . . . repulsi etc. 23gl. c. 60 (©. 109): et ipsam urbem
suam AugUätam quidem lu Ungrorum invasione sub Henrico, ut jam dixi-
mus, rege, quomodo meritis suis liberaverit ab ipsis, prius illam , quam ad
nos venerint, arta obsidione cingentibus, nee uno vcrbo tetigisse (vitae ejus
scriptores) miramur. ©o ift bod^ foum , toie Sltj meint, an bie (Steigniffe
unter Otto I. ju benfen, bie bie Vitae auSfü!)tlTd) barfteUen; ögl. 3JJei)et D.
Änonou ©. 194, ber bcmcrft, bofe aud) bie Ann. Palid. ©. 60 um bicje 3fit
öon einem Äompf bei 3lug§burg fptcd^en. Sinnen folgt bie Bäd)\. 903e[tc^ronif
c. 149, ©. 159.
') Ekkebard 6. 109.
*) Hartmann c. 30, ©. 454: hanc etiam provinciam usque ad lacura
Potaniicum et gens barbarica circumsepsit, plures et innumeros occidit,
cuncta villarum aedificia circumquaque ipnis incendio devastavit. Stalin I,
©. 432 9i. öermuttjet, bo§ in biefe 3"t bie Sertoüftung meljreter bem Älofter
SQBeiffenburg gehöriger Crtfd^often in ©d^rtaben, bie bie 2)enfmäler be§ ftlofter§
ertt)öt)nen (a. a. C. ©. 602), gel)ören möge.
'•) Hartmann c. 29, ©. 454.
«) Ekkebard ©. 104.
') Hartmann c. 30, ©. 454: castellum quoddam monasterio proximum ;
Hepidann c. 81, Goldast SS. I, ©. 342: quandam munitionem unius milliarii
a monasterio. lieber ben Ort ^anbelt SJte^cr ö. Änonau ©. 196 unb bef.
©. 472 ff., tüo bie SBalbburg an ber ©itter angenommen tnirb.
Sie Ungatn in SangaOrn. 87
bcbarf f)ini^c|ü{)rt, um eine ^^elagcrung auö^oltcn ,^u fönncn ' ). |)ieT«
f)in flüd^tctc man dot oücm bic ^ciligt^ümcr unbSc^ä^e bee^tiftö^);
iDQ^Tcnb bic 33üc^cr nac^ bcm .Qlofier i)teid)enQu, baä auf einer 3nfei
bed ^obenfccc gelegen gegen fcinblidjcn xHngriff gefiebert fct)ien, gebrad^t
rourbcn. 0)reije unb .Winber fanben eine ,Su^utt)t in bem benad)=
borten ^i^atjerburg , baä ebenfalls bcfeftigt trarb. So kartete man
ber J^cinbe ; lange noük man ]\d) nic^t übcr,^eugen, baß niirflic^ baä
Stift be§ i)eiligen ©aüuö in it)rc ■f)änbe fallen fönne, unb manrfieä
'iBertfiüoIIc rcar bee^alb borf) nict)t entfernt. *J(Iy plö^Iic^ bic "■JlaijC
ber Ungarn oerfünbigt tparb, Rotten bie ^öncf)c !aum nod) S^xt bie
^efic ^u errcicfjen. Xie .Rlauönerin 2öiboraba blieb in i^rer ^eUe
unb fanb {)ier i^ren 2ob. 3)ogcgen erhielt ein ^Jiönc^ ^eribalb,
ber ebcnfafid ,viriic!gcblicben, um feiner ßinfalt n)illen Schonung.
"Und) rvai tic i^crroüftung am (Snbe tocniger gro§, ald man gefürdjtet
^attc'^). ©in SPerfud) bnö i^Iofter an;;u,^ünben fd)eint mißlungen ,^u
fein, ^ie Ungarn jcc^tcn unb fpielten. 9ll§ aber nuögcfanbtc Spdt)er
bic na^e jyeftc entbecften, eilten fic ju bcn SDaffen. S)oc^ flanben
Tic üon bcm 3?crfud) ber Eroberung ah. (Sinigc |Kiufer in ber
ftcgenb tüurbcn ange.^ünbet. Dann ,^og ber -l^aufc rocitcr auf ber
Straße nact) Gonftan^. S?Dn ber e^cfte au§ folgte man, töbtete einige,
na^m einen gefangen. Sofort üerfctjan^tc firf) ba*? ^eer hinter einer
2Dagcnburg, ftelltc Sachen auö unb ertüartete fo bcn fotgenben
^iorgcn.
So tjerlief ber ücrtjöngnietiollc Xag, ber erfle Wai, ein '!Dton=
tog, tüo bo3 .Rloftcr Sangaflen ftc^ in ben öönben ber Ungarn
befanb * ).
V) Hepidann a. a. C: quoniam naturalis firmitas loci tribuit ei fiduciam
a nailo posse expu^nari, si custodientibus eam victiis non deesset, ^e^^olb
Convebiintur raptim quaeque essent necessaria, fogt Ekkehard &. 105.
*) Hartmann c. 31, <B. 45,'»: Abbas . . . omnem qui relictus est tbe-
saarum S. (Jalli in libris, in anro, in argento, in vestibus diversi peneris,
et quicquid in sumtibus vel u&ibns monachorum esse poterat. cum omni cau-
tela et festinatione ad castellum transmisit. ^te nät)eien (^injelf)eitfn gitbt
Ekkehard S. lO'..
^) lie Ann. Alam. in bct 'Üt. 4 nngffüt)ttcn Stelle faxten fort: Ipsis
aalem patronis nostris. beatissimo videlicet Gallo et Othmaro, per se ipsos
r)raediain suum victoriosissime tuentibus, haud gntndi et non intollerabili
aesione loci nriimque recessere. lai llebtige meift aixi Ekkehard.
*) 6o ou(ft t>ai Epitaphium bei aöiboToba , SS. IV, S. 457, bai ebtnfo
tsic Hepidann fie brn folcirnben ^toTgen ftctben lä^t (aud) ein olte^ iTIaTt^*
roh " rld^ungcn XXV, B. 21»i: 6 Non. Mai. In Alemannia 8. Wibo-
rail .-,, que apud S. Gallum inciusa a supervenicntibus Uogaris
mait.... ...iunata est), ttjö^renb li im 5if xbtübetunflebud) , 5. 1;^"^, Ijeifet:
A. ab ine. [>. 9°Jt;. passa est a paganis h. m. Wiborada reclusa, ind. 14,
Kai. Maias. 'Jluf jener llad^xitt^t Idjeint bie Angabe ber Ann. .Mam. C 56
)u berut)en: (^uaito post haec i^iiidjaib« lob) «lie, id est 6. Non. M^ji, fe-
ria 2., (^ngari monaslerium S. Galli oiLni humano sointio destitutum inva-
dunt. Vlan t)at i^itxaüi gegen bie !Kid)tigfett bti ^atixti 92(> fdilie^en tcoUen.
ba 'J25 bie leria 2. tidjtig ouf ben 2. IWoi follcn ȟtbe. Xodi tfj
burd) bo« 9lngrfnl)tte bieie iJlnnabmc t)inlänglid) ttjiberlegt unb ein ^fttbum
ber Snnalfii nn^unetjnien: ben ayodjentao, nt(ftt bai Tntum, etinnerle ber
«c^rtiber genou; ügl. 5We^fr t>. Änonou S. 208. Xal Epiuphium je^t übri»
88 926.
'^it 2flü^tlin(^c blieben nod) einige ^age in bet ?^efte, bon too
Quä man bcn ^Mmmel burc^ Sranb geröt{)et \a\) unb fo bie ©puren
bev tüeiter ab^ie^enben j^einbc ücrfolgte.
2)iefe ^abcn firf) ,^unäd)ft eben gegen Gonfton^ getranbt, too fic
nieberbronnten ttjoä öor ben ^JJauern lag, bie ©tobt felbft ober
nid)t ein^une!f)men uermoc^len. Üieic^enau blieb gejc^üjjt biiid^ feine
ßoge, ha oUc ©d^iffe üorri(i)tig entfernt, Qud) foöiel man fonnte 33c=
luaffnete gum <Sd)ul3 aufgeboten njatenM, 3"Wjt ttjarb biefem Raufen
burc^ einen .^irminger, ber benfelben überfiel, trä^renb er bei Secfingen
über ben 9i^ein ^u gelten fud^tc, eine ^ieberlage bcigebrad)t -).
S)ie .^lauptmoffe ber Ungarn niar nörblid^ beö Sobenfees unb
Sl^cinö geblieben, ^og aber ebenfafl§ ben Ufern beg S^ffeä ^u. ?lu0
beni ^ol^ beä <£d)njnr,^n)albeö lüurben ©(i)iffe gefertigt unb fo ber
Uebcrgang nad^ bem ßlfafe benjerfftelligt. ^kx trat i|nen ber ©raf
Siutfrieb entgegen, unb nur mit großem äWuft bet)auptctcn fie ben
©ieg. 2)ann aber, nad^ SerlDÜftung beä 2anbe§, öerliefjcn biefe (5c^a=
ren ben ^^eutfi^en 33oben unb Verbreiteten ftd) nac^ Surgunb unb
3fran!reid^ '*).
?Iber aurf) Sot^ringen unb bas S)eutfd^e f^ranfen finb öon i^nen
{)eimgefud^t^): bort getjijrt Wolji bie S^erlüüftung be§ SBiöt^umä ^tx=
bün in biefeä ^Q^t"').
Ueber 5?önig ^einrid^S 5tufent]^oIt unb jtl^ätigfeit hjäl^rcnb einer
für einen grofeen %^ei[ feinet Sieic^S fo fd^ttjcrcn 3eit ifl 9^1^ nirf)tä
be!annt.
@rft au§ bem ^uguft, öom Uten, ift eine Urfunbc erl^alten,
cjen^ Tiicf)t, lüie id^ SS. IV, S. 414 onna'^m, bcn Job in* 3at)r 925, ?onbfrn
92-") 3fll)re 4 !Dlonate 8 Jage nad) 6t)tifti GJebutt; biefe 8 löge finb tont
25. 2)cc. an geredjnet. Sgl. Leibniz, Ann. II, ®. 373. .^oxmDijr, ^. Siut:
polb <B. 8, fagt: vad) genauer SBerglcid^ung ber ^aten erf^ienen bie Ungarn
om 20. Slpril iinb jogen am 2. ÜJJai, bem Jage öor Ärcii3C5ert)öt)ung, toieber
ab; njol)er, hjeife idj nitftt, unb [xdiet unrichtig.
') Ekkebard c. 63 (©. 110): Audiunt tandem, Constancia foris muros
cremata, intus armis defensa, Augia quoque, navibus subductis, armatis
multis in circuitu fulgida. bostes sevoscis citraque Khenum omnia igne
cedibusque pervadentes transisse.
") Ekkebard c. 64.
^) P^kkebard a. a. C: Dum baec sataguntur, navibus Ungri de Swarz-
walde multis paratis. in Alsatiam ipsi priores suas legioncs transponunt. et
a Liutfrido quodam, terrae illius potentissimo, bello suscepti, plurinio dampno
8ui tandem cruentam victoriam sunt adepti. Senserant jam mitius sibi agen-
dum inter Teutones, et in terra illorum minus fore tardandum. Alsatia
tandem, qua ierant, vastata et cremata , Hobfeldi montem Jurisque silvam
festinanter transeuntes, Vesontium veniunt. liefen SHtjeinübergang aU einen
jlDetten be» 3at)re» ertoät)nt aud^ Flodoard 926, <B. 376.
*) S. bie Stellen ber Ann. Aug. unb Ratisbon. borljer ©. 85 9i. 2 unb 3.
^•) Laurentius, G. epp. Virdun., SS. X, @. 491 : Anno quoque primo
Bernuini praesulis (»arb SJijd^of 925) crudelissima gens Hungarorura istud
episcopium irrupit, omnia pene incendit, bomines aut necavit aut abduxit.
2Ba§ bann ober aui ber Vita S. Basoli angcfül)rt tuirb (SS. IV, g. 517 31.),
9ft)ört in eine anbere 3eit; f. SS. III, g. 3><4. IV, B. 517.
9lfid)dt)et|ammluitg }u SBorme. H9
nad) ttjeld)cv |)einrid^ auf Sitten bcö ■^cr^oQÖ ?tniulf einem 5Prcä«
btjter 35albmunt, ber ,^ur f^amilie beSÄIofterö .Kempten gehörte, aber
^ugleid) als ein 5?ned)t beS .Röni(^ö be^cid)net n^irbV), bie ?}rei^eit
erli)eilte nad) Salildjem ^cd)t, boö berqcftalt tt)ie eine ^trt gemeines
tRedjt burd) bcn .Uönig Don Säd)fijd)er .^evJunft bei einem ^llomonni«
fc^en ©eiftlidjen auf i^erioenbung beö -!8airitd)en ^er^jogö ,^ur ^n=
menbnng fommt. 2;er Crt Moxe , tt)o bie Urfunbe oulgeftellt, ift
tt)af}rfd)einlid) in Cftfranfcn ]n jud^en-): oiellci^t ift ber ^er^og
^Irnulf f)ier hei bem .Qönig erjd^ienen.
Spater aber, am Einfang bed ^ioocmber^), ^iolt ^einric^ eine
üteidjeüerfammhing ]ü 2Bormö"*). '^llö anrt)e|enb merben genannt ber
örjbijdjof ^eriger Don ^Jlain^, bie Siid)i)te Sibalroarb uon 33erben,
:1ti^min oon Strasburg, Söalbo üon 6ur, ber 'Olbt (fngilbert oon
Sangaüen"^). ?Iber and) Ubalrid) Don ^lugsburg unb anbere geift»
lic^e unb njeltlid)e Gko^e in bebcutenber ^iln^a^I id)einen tf)eiIgenommen
,^u ^aben''). 2)a,^u njar ber .Rönig Stubolf er|d)ienen " ).
6d mar mo^I baö erfte Wol, bafe .<>einrid) nad^ ber Einigung
bt^ 9teic^ä bie ©rofeen befjelben in bebeutenber 5(n^a^I um fid)
') DD. 10, 6. 47: rogatu Arnolfi fidclis et dilecti ducis nostri quen-
dam presbiterutn cui nomen Baldmunt, proprii juns nostri servum, de fa-
milia CamjtidoDenäis coenobii genitum . . . per excussioiiem denarii a manu
ejus in praesentia fidelium nostrorum juxta legem Salicam liberum dimisi>
mos — gan? und) ben Aormeln ?old)er ^^etloffitngen buxäi bie ^TÖnfijdjfn
itöntge; 'servus juris nostri' fdjcint er aU ^Inge^ötiger ber SieicftSobtci jut)eiBen.
— lafe bft flöiiig ober fclbft ^rönfi'cftfä 9?fd)t gehabt (f. oben S. 40), batf
l)ictaul iiid)t gefotgett tcetben.
*) Ter (5rt etfdjcint öfter in bcn Ihfunben bet Säc^fitt^cn flaifet; fo in
bft Ctto I. Dom 6. 3uri 941, DI». 0. I. 40, £. 126, too ßeutic^, «eto g. 47
^i. 97, f^ für 9iol)r bei Sdjleufingen erflätt, hai metirmaU in ben gulboet Ur»
funben üotfommt, Dronke Cod. ^x. :^23. 453. 577. 59S; f. quc^ Ctto 9h. 202.
2<«3: njotjl bafjelbe tft bie villa Rore in pago Graffeld in einet lltf. Ctto II,
(Juden Cod. dipl. I, S. 3('>fl Statt beffen t)Qt l'üng, Senbidjreiben ©. 2, an
?lQtau in Slomannien gebadjt, unb So (yfrötet , fl®. III, ;i, S. ll!'4; lom»
berget IV, S. 520, an Ml. 'Kor bei -Äbcnlbetg in Jöaietn, fo bofe Jpeintid^ iidf
%u Wtnulf begeben t)abe. 2lbet ti ift fonft butdjau« nid)tS Don einem 'Jlufent«
holt bfä Äbnig* im 3iiben be^ 'Mtidti bffannt; el loäte aud^ bai einjige 5i*ei=
fpiel einet foltpen 91ei?e beffclbcn. 2J}od lombetget »eitet toon einet Einigung,
.einem gtofjen fviiebenenjetf" nad) 2üunfd) be* i^apftee oud) mit ben Äönigen
3toUen« unb 25urgunb« fjin.jufügt, berubt auf tt)eitfd)h)eifenber Gombination.
') S. bie Ihfunben Dom 'S. unb 4. *JloDemter DD. 11 unb 12.
*) Herimannus .\ug. 1>26, £. 113: Heinricus rex magnum conventum
Wormatiae habuit.
'') 3. DD. 11, 6. 4^<, no ti xot'ütx ^ei^t: et aliorum fidelium nostro-
rum. 3n bet onbctn icetben J£)ettger caeterique regni nostri primarii genannt.
"I Wulet Don iycmerf, Uaetia S. 1041», gebenft einet onbetn Utfunbe, in
bet ouftei Syolbo Don lüit, bem bie J^teit)eitcn M ©tift* batin beftätigt feien,
bet .Rönig tHubolf unb iPifdjof llboltid) Don ?lug«burg genannt loetben,
©otm* 922, bie abet ol)ne ^toeifel l)iftl)et gel)ött, bo Don einem iHeidjotog
922 HU STOormö ntd)« befonnt ifl unb leidjt DCCCCXXII ftatl 1>( ( (CXXVI
geleffn ttietben (onnte; f. S. »35 9i. x. 9lud) Hartmann. .\nn. Hercnii 6. 35,
,iu 922, nennt ben Süalbo Don 6ut unb aufjetbem ben $<ifd)of l'Joting Don 6on«
ftanj unb ben ötafen lUtid) Don JKätien alä ontoeJenb.
') praesente domno rege Huodolto, DD. 11. iügl. bie ^{ote Dor^t.
90 926.
üerjammclte. 35ciid)lcbene '^(ngclcgcn^citen bic inneren unb aiuh
irärtigen Ü^cr^ältnifje betrcffcnb merbcn ^ur Sßcttjanblung gefommen
fein. 2)od) toiim einiget ift bcfannt.
3Bcr bei- .(lönig ^Kubolf, ift menigficn^ nic^t mit üoHer Sic^er=
^eit ju jagen, ba fotüot)l bcr .^erricl)cr ^ranfreid)^ mic bcr Surgunbö
gemeint jein tannM.
2)iir|tc nn ben erfteren gebarf)t ttjetben"-), ']o roaxc nn,ymef)men,
bau ^ier baö fcinblid)c 5?eit)iiltni§, in tücld)em bi5 ba^in ^cinrirf) ^u
i^m geftnnben, fein Cvnbc gejunben "^nbc. Oiiibolf t)Qt feinen ißcrjuc^
me^r'gemad)t, bie 3lnfprücl]e, meiere er ^u 'Einfang oud) in ^otf)ringen
ert)obe'n , ,^nr (^eltnng ,^n bringen, 80 ift eö ma^rfdieinlid) , bafj eö
,^n einer jörmlid)cn 'Jlncrfcnnu'ng bcr ^errfd)aft ^cinrid)ö gefomnien;
unb bieje fönnte man geneigt jcin eben auf bie 3ufammcn!unft in
2Bormä ^u fcljen.
;^cinridi fanbtc in biefem ^ai)x einen ßbcr^arb nad) Sot^ringen,
um bie rcd)tlid)e Crbnung ,^u t)anb^nbcn: berfclbe brad)te ^ier einen
^rieben ,^uftanbe, ber bie :Hii^e fid)crte'0. 2)ng mod)tc am crftcn
gefd)ef)cn, nad)bem bcr 23efil3 tc§i £'onbc§ öoUe ?Inerfennung auc^ bei
bem .Öönig bcö 2©cftrcid)ö gefunben ^altc. ^an {)at meift an ben
^er;|og ©ber'^nvb gebockt, ber oon frül)er f)cr, mo bic .Uonrabiner aud)
in Sot^ringen eine bebeutenbc Stellung gewonnen, ^ier mannigfache
35e,vet)ungcn l)aben mufete-*), unb ber bem eingcbcrncn |)er,^Dg an bie
Seite gefteUt möre, ü^nlict) trie früher fein C^etm Gkbct)arb bem 5Bater
©ifelbrecf)tö ■'). Söo^rfd^einlict) aber ift ein anbcrer ®raf (vbcrt)arb, ber
mit ber Sd)raefter oon .6einrid)§ ©cma!)Iin üermä^It n^ar unb eine
©raffd^aft an ber ')jffel l^atte, gemeint'').
'äud} bic Gmcnnung eine§ Sogtö beö 5?Iofter§ ©. ÜDIarimin bei
2rier, tuo Oiifclbre^t bie Stellung eincö 'iUbtö bel^auptetc, burc^ .^ijnig
^einric^ wirb auf biefe än^riammlung gefegt'). 3n fcinblidjcm
©egenja^ gegen ben ^erjog fc^eint fie nid^t erfolgt ju fein: ber neue
^) Stifter, S:. ®. II, 0.20 unb 21, tjat bie iiönigc ton gtanftetdö unb 93ut»
gunb für eine unb biejclbe ^etjon getjalten; eine SBerroec^siung, bie fic^ jd^on
beim Ekkehard finbct, SS. VI, ©. 180. 181.
2) ©0 8eo, SBorlcf. I, ©. 600. ^oä) ift bie Baä^i ;{tDcifcll)Qft.
3) Flodoard 926, £. 376: Ebrardus quidam transrhenensis in regnum
Lotbarii tnittitur ab Heinrico justitiam faciendi causa, et Lotharienses inter
86 pace consociat. JJlan fönnte ^ier eine ?ltt förmlichen gricbenSbünbnifjeö
finben. lieber @bcr^arb »gl. 6jcur§ 11.
*) ßroüiuS, (Sri. 9teil)e ©. 14 9tr. 30; Süencf II, S. 660 m. d: SHUttirf),
!kJott)ringen ©. 60 ff. 119. SQöo? biefer aber über ebcrt)arbä (iJrafjdjaften in
8ott)ringen fagt, ift nid)t rid^tig; ber &an .Runigelfunbrc liegt iiberaü nid)t
^ier, uiib bcr (*bert)orb öon ^Jrienfilb fc^cint ein anbcrer ,^u fein; f. ßroUiu?
a. a. C. ©. 11 ff. ; ©lein ©. :326. — lieber bic Sebeutung öon 6bert)arbä
etcßung f. na(^t)er.
'') »gl. aiintelfn, ??orft^ungen III, ©. :322.
«j ©. b. e^curä 11.
^) Urf. b. 926, ÜJiittfIrt). US. I, ©. 230: Wolmari advocati, cui Wor-
matiae in publice inallo officium advocationis traditum est ab Henrico rege ;
ä{)nlid& eine anbcre 3luifcrtigung ©. 231. Tarauä fci^Dn Brower, Ann. Trev.
©. 4S.5.
[Keid^eorrfaintnlung }u SDortnI. 91
Sogt ift nadj^cx neben bemjclbcn ilyatxq. %bn bcr i?öiug brockte
bergcfialt jein 3ifdit bcr Cbcrgciralt ^^ux ^Inlrcnbung.
3ft jener Siubolf ber .Qönig Don SBiirgunb gclrcfen, |o r}ing fein
örft^eincn nmliridieinlid) mit bcm Xob beö Sdjrtjieqertiater?, bcr (Jr=
lebigunci bee .Vicr^Dgt()um':' Sdjroabcn .yifammcn. Gd ift n)Q^rf(^ein=
lid), boB eben f)ier ber 9iari)foIger ernannt tüorb ' ). Surc^arb ^inter=
liefe feinen ober jebenfollö feinen ern)Qd)fenen Sol^n-). 3)a tarn \>a^i
^er.^ogt^um on einen ?}rQnfen, ben ^ermann, Sof)n be§ ®ebef)arb,
S^ettcr be§ Gbert)arb, ber fid) mit ber SBitttüe beö Sorgöngerö aiegi«
linbe oermä^ltc^i.
£afj gerobc bie 'JUamonnifdjen ©rofjen, namentlid) nuc^ bic
©eiftlidien fid) ,;|af)Irfid) eingcfunben Rotten, n)irb jum 2t)cil nut^
fjiermit .^ujammen^ongen. 5tbrr oud) bic l^crttüftung , n)cld)c i^r
Sanb unlöngft crfQf)rcn, mpd)te fic ^um .Qönig fü()ren. 2öenigften§
einigen Stiftern, bem ^iött}um Qux. bcm .Qlofter ©nni^oflen, ^at
^cinrid) jeljt 3.^crlei^ungen ober SBcftätigungen alter tRed)te ^u t^cil
luerben laffcn*).
&ö finb Gin.^ell^eiten bie ^u unfercr .Qnnbe gelangen. !Kur 'iyxac^=
mentc ber 0^fd)id}tc fmb erf)alten, unb nur mü^fam ergän,^t man
ben 3"iainmenl)ang , üergegennjörtigt ftd) bie Stellung unb 2^ätig«
feit bcö .«onigß. ''lJad)bem bog i)ieid) geeinigt, tuar biefe offenbar
öor allem bcr Crbnung bcr inneren ißcr^ältniffe, ber Stärfung frie^
gcrifc^er Äraft unb befferer 3}crt^eibigung aud) nad) aufecn ^ugcroanbt.
^ä crfdjcint ongemeffcn, ^ier 3ufammen3uftcllcn roa^ in biefcr Se=
,^ic^ung überliefert ift.
') Herimannus Aug. cth)ät)nt c? unmittelbar neben ber Sücrjammlung ju
SBorm«, nudj <"ont. Keg. ju bieSem 3flt)'^- ^'f beftimmte iBejiebung auf bieje
SBfrfommlung gtebt erft Hartmann. Ann. Heremi g. 87. — Ekkehard, SS. VI,
6. 184, ieht Sburcfjarbö lob unb ^ermann4 'JJac^folgc unrichtig ju 927; »gl.
< bron. Wirzib. 6. 29.
*) Stalin 1, 6. 4.')3. Wir \d)txni r§ bei bem f;fcl)lcn oHer 3fugniffe
]tiix jiDeiiflljaft, ob ber 9'»4 eingelegte ^erjog iöurd)atb (II.) ein 6obn be* je^t
üetftorbenen tfl. 2;üniniler, Ctto I. S. 242, benft aud) nur etrta an 5'er-
iconbtfdjaft. ?Iudj bie jtofite 6^e ber JRegilinbe war unfrudjtbar; Mir. S. Ve-
rcnae c. ">. SS. IV', S. 458. 2Ba* Leibriiz, Ann. 11, 6. .■?7:{. Ö74, nad) Hart-
mann, Ann. Heremi 6. 44, über einen SDt)n Älarid) (tt)ot)l au? einer nod^
früljeren ^l)e) lagt, eridjeint aU gon» unfit^er.
^) Cont. Heg. 926. S. 616: Herimanno ducatus Alamannino coromitti-
tur, qui vidnam Htirchardi diixit uxoreni. Herimannus .\ug. 926, S. 118:
Herimannus Alamanniae dux promovetur. lieber kine .löerfunft |. Cont. Heg.
910 unb Stalin I, £. 486; leine 2}ermät)lung Mir. S. Vercnae a. a. C:
Herimannus Alamanr.orum dux Heginlindam nobilissimam matronam acccpit
in uxorom. 9{od) aU $urd)arb{) 6)emal)lin genannt toitb fie bei Hartmann,
Vita S. Wiboradae c. 27. 2s, £. 454, unb Neuu'art ©. 580. — Hartmann,
.\nn. Heremi S. -{8, lagt: Quam dote ad cum comitatum Verdenbcrgcnsen»
in Hhetia et multa alia detulisgc volunt.
*i 3. bif tiorljer ©. ^'.* ^H. 8 unb «• angefül)rten lltfunben.
3nnfrf licrIialtntITc.
Söibufinb berid)tet tion bcm tüoö ber itöniq unternQt)m, um
bQ§ 8anb ^u fd^ü^en. 33on ben .Kriegern auf bem Sanbe, ()ei6t
eS'), je ben neunten auln)Qt)Ienb , liefe er benfclben in ben ©tobten
lüo^ncn, auf bofe er "^ier feinen nd)t ©enoffen Süo^nunqen erbaue
unb ein 2)rittel ber 5rüd)tc empfange unb Xtextüa^xe , bie anberen
ober fäeten unb ernteten unb bie f5i-üd)te aud) für ben neunten auf=
fpeid)erten. 23erfammlunqen unb alle ^uionimenfünfte unb ©eloge
tüollte er bafe in ben Stäbten gefeiert mürben, mit bcren Grbauung
man Jag unb ^ad)t befdjäftigt mar, auf bafe mon im ^rieben lerne
maö gegen bie f^einbe in Reiten ber 9iot^ ,^u t^un fei. ':?luBen Dor
ben ©täbten gab eö nur geringe ober feine 33aulid)feifen.
2)ie Stäbtc (urbes), oon meld)cn t}ier bie ütebe ift , crfd)eincn
als befeftigte $Iä^e, in benen man eine 3"R"d)t fanb gegen bie
feinblid)en Sd^aren, meldte tjermüftcnb burd) bie 0rouin,^en j)eutfci^=
lanb ftreiften, aber regelmäßig nic^t bie ^Jlittel Ijatten förmlidje
') Widukind I, 35: Igitur Heinricus rex, accepta pace ab l'iigariis
ad noveni annos, quanta ])rudentia vigilaverit in uiuniendo patriam et in
cxpugnando barbaras nationes, supra nostram est virtuteni edicere, licet
omnimodis non oporteat taccri. Et primum quidem ex agrariis militibus
nonum quemque eligens, in urbibus liabitare fecit, ut caeteris octo con-
familiaribus suis habitatula cxtrueret, frugum omniuni tertiam partem ex-
ciperet. servaretque; caeteri vero octo seniinarent et meterent trugesque
coUigerent nono et suis eas locis reconderent. Concilia et omnes con-
ventus atque convivia in urbibus voluit celebrari; in qnibus extruendis die
noctuque operara dabant, quatinus in pare discerent, quid contra hostes
in necessitate facere debuissent. Vilia aut nulla extra urbes fuere moenia.
9?nd) feiner SBeife t)at Goldast, Constitt. imperiales (g. 121 (qu§ it)m anbete,
,V SB. Palatii Aquila Saxonica <B. 24), bie ©efefee f)er3uftellcn gejud^t. Sd)on
Pfefßnger, Vitr. illustr. I, ©.62, t)Qt biefen Ursprung bemcrft. ©leid^toobl
bielt ?Jfiftet, 2. &. II, S. 23 m. 1, [\e für ed)t (er meinte, bie Spradjc
»Däre ber in ben eben bort obgcbrucften Statuten be^ ?lltt)eimer 6oncil§ fetjr
ät)nlt(iö; baft bieU abct toon Aventin feien, ttiufttc er freilid^ nid)t). Goldast
folgt toörtlidi bem Fabricius, Saxoniae illustr. 3^.113, ber, loie er felbft fagt,
feine 9iat^rid)t au% Widukind unb Sigebert na^m unb nur ben ^lusbriicf
änberte. — 2öenn ®tefcbred)t I, <B. 811, glaubt, in bem Jtfetidjt be§ Widukind
©puren eines ©cfe^eS ^einrid^ö luieberjufinben, fo fe^e idj aud^ baju feinen ©runb.
iBefeftigung Don 6täbtcn. 93
^clagcrunQcn an^uftettcn '). Ueberafl feit bem ?lu'5(^ang bcö V'tcn
^a()r^unberl'3, bn bic ßinfänc crft bcv ^iormanncn, bann ber Ungarn
Mc Deifcf)iebenen I()etlc bcö 3teic^^ t)etm|uc!^tcn, i)at man in ber hex-
ftcllunq Don SlJiauern unb SBcfeftit^unt^en in bcn üor^anbenen Stäbten
ober in ber 'Einlage fcfter ^lä^e ^unäd)ft bie yicttung öor ben
brof)cnbcn ©cfa^rcn gciud)t.
£cf)on in bcn crftcn i^a^ren nad) bem ?lujtretcn ber Ungarn
an ben iüböftlid)en G5ren,jen Gereinigten fid) bie 'Angehörigen ber
^unäc^ft gefä^rbeten G5ebietc ,^um 95au einer ^efte an ber 6ng-).
Um bicjeibe ^eit Warb bem SBijdjof uon ßid^ftätt bie 6rlaubniö gc=
geben, gegen bie Einfälle ber |)eiben — unb gemeint fönnen nur
bic Ungarn fein — einen befeftigten Crt ^u errichten '^). |)ier ()an=
belt eö fic^ um neue iHnlagen , aber Don gröfjcrcr Scbeutung unb
bauernbem SBeftanb. ^lcf)x für baö augenblirf(id)e 33ebürfniö bagegen
mar bie Sefcftigung beftimmt, in melier bie 'Jlngc^örigen SangaücnS
eine 3"fl"c^t fanben. ^lu§ bcmfclben 5af)r ^ei^t eö Don Sot^ringcn,
ieber t)obe bei bem Einfall ber Ungarn ftd)ere Crte gefuc^t: felfigte
'6öf)en mürben auöermät)lt, um bort 33efeftigungen ober SBurgen an=
',iilcgen*). 'Jlber aiid) bic Dorf)anbencn gröHcrcn Crtfc^aften, bic alten
:Kömcrftäbte, mürben mo e^^ Üiot^ tf)at neu befeftigt. -^öer^og "^tmulf
baute bie lllaiicrn Don 9{egenöburg'"). 3?ifd)of Übalrid) Don \llugö=
bürg unternahm eg, feine ©tabt mit ^JJiauern ftatt mit (^rbmäHen linb
f)o(lcrnen S^ruftuielircn ]u umgeben''), red)t eigentlich ,^um Sd)utt
■) iügl. übet ba« ^olgcnbc bie '2lu?fü^tung in C^rrur^ 14.
2) u,{ eubttig b. Ä. ton 901, Mon. B. XXXI, 1, ©. 163: civitatem
illam, quam tideles nostri regni pro tuitione patriae unanimiter contra eo-
rundem cliristiani nominis persecutorum insidias noviter in ripa Anasi
fluminis . . . constrnxcrunt . . . eandem civitatem cum omni apparatu mu-
nitionis seu utilitatis etc.
') Utf. Siubtoig b. Ä. toti 908, Mon. B. XXXI, 1, S. 178: 3)a bct
^t|d)of t>on ^id]ftätt um bie ^ilaubiiid gebeten in suo episcopatu aliquas
munitiones et firmitatcs contra paganorum ineursus moliri . . . licentiam con-
cedimus . . . urbem construere. 95gl. OJaupp, lieber Teutfdjc Stabtegrünbung
g. 42 u. 4:5. — ?(et)nli(^ giebt in Italien '.»12 i^erengit einet 'Jlebtijrm
edificandi castoila in opportunis locis licentiam ... ad paganorum depri-
mcndas insidias; .Muratori .\ntiq. Ital. II. <B. 267.
*) 9lotii» t>on 92»i, iDJitteltt). 115Ö. I, £. 2:31: depopulantilms Agarenis
pene totum regunm Helgicae Galliae, studuit unusquisque diligenter tuta
loca perquirere, ubi aliquid firmiiatis fieri potuisset contra predictorum
insidias perfidorum. Invt nto igitur quodain Castro . . . super ripan» flumini»
. . . vallatns undique precisis rupibus. 3n bet anbetn, loie ti jc^eint, nutzen«
tifdjen j'^afjunc}, e. 230: rupem quandam munitioni faciendae aptam super
ripatn tiuniinis etc. ÜJgl. ebenb. ^. 221: quendam locum pro facienda
innniciuncula. 3n yotf)tingen ttjoi ftetlit^ bet iPutgenbau aud) nii^ anbeten
(^5iiinbfn bnmolö febt im ScblDonge.
'') Arnoldus de mir. S. Kmmerammi c. 7, SS. IV, S. 5.')2: muroB
Hatisbonensiuni cixitatis, quos .Vrnolfus dtix, inter optimates opere diviso,
cito conhtruxenit sub rege Ileinriio. 23ieUeid)t bejie^t e* fid) auf bie ^fit
ba et fid) gegen ^')einti(4 ,iu t)ettt)eibigen gebad)te. '4(gl. iBuc^nei III, 6. 23
"Ji., unb bejonbetd fiitl*, .(leintid) II, «b. I, e. 2:..
«) (Jcrhard, Viti S. Oudalrici c. 3, ®. 390: ber iöifdjof forole, qua-
liter civitatem, quam ineptis TallicuHs et lignis putridi« circumoatam io-
94 innere 5)ert)ältni[fe.
oegen bie Uncjarn, hexen Eingriffen er fo ^nei 5)kl gliicflid) Iro^ 9c=
boten tjat %ndi ßonftanj ift bei bcm legten Ginjall burd) feine
flauem gerettet'). .Röln mufe narf) bem ^Jiormanneneinfad nen be=
fcftigt fein-). jDoö ©leic^e gefc^a^ in ben Reiten Jpeinric^ä ]u
Utredjt, baö ben üerf)eercnben Eingriffen ber Normannen auögefetjt ge=
trcfcn roor: ber 33ifc^i)f iöotberirt) erbaute 'JJJauern unb nod) onbere S8c=
feftigungeroerfe^). Einige 3eit fpäter warb Gambrai ummauert unb
babürd) üor ben Ungarn gefdjüijt'*). 2)er Äönig felbft l)at ftd) in
einem befeftigten ^pia^j Ä^erla get)alten, ha er ]n fd)iüad) lüar biefen
im offenen ^^elbe ^u roiberfte^en. Unb aud) ein ,^n)eited 5Jlal folt eine
©tobt il)m 3nff"d)t geboten ^abcn, ba er mit i^nen unglücflid) ge=
fämpft tjatte'').
(^ö fef)lte nid)t gan,^ an folcl)en Crten in 6ad)fen*'): oud) in
bem 5lrieg mit 5Tonrab werben ein-jelne genannt, ^ereöburg, ®rona.
2)od) ^ebt ein 8d)riftfteller ber 3eit ^eroor'), bafj ©adjfen unb
J^üringen me^r alä anbere ^roDin^en baran Mangel litten unb um
beö njiÜen Oor,^uggtt)cife ber S-^ertuüftung auögefeijt waren, ^iamentlic^
gröfjere mit 5}iauern umgebene Crtfdjaften ober 'Stäbte ^at e^ irenig
ober gar nid)t gegeben. 9iur 5Jler)eburg unb üietleidit Grfurt in
2:^iiringen entfpred)en einigermaßen einer fold)en 33orftellung , unb
auc^ jeneä war biä baf)in nid)t orbentlid) befeftigt^). 2)ie ©adifen
lebten in altgermanifd)er SÖeife in offenen 2)örfern, in einem J^eil
äöeftfalcnS ^erftreut auf ßin^el^öfen.
Eiber aud) anberäroo waren, wie fdjon bie angeführten 23eifpiele
venit, muris cingere raluissct , quia in bis temporibus Ungaroi Mm sevitia in
istis provinciis more deinoniorum crassabatur.
1) ©. oben ©. 88 9i. 1.
) 3in 3- S81 Coloniam Agrii)pinam, Honnam civitatem (urn ad-
jacentibus castellis . . . igne coniburiint (bie 92otmannen) Kegino ©. .592;
922 bf'fit e», Ennen I, 6. 4.58, von ben ^ionncn Don ©erristieim, bafi fic ex
improviso et subitaneo l'ngaronim impetu . . . mortis periculum formidando
Coloiiiensis civitatis confugia adeiintibus nuUumque per omnia in praefato
loco castelUim vel aliud tiitamen tunc habentibus.
3) Utf.5<. SÖotberid)!, bei Heda @. 7-5, loenn auä) in t^ter ßcfet^eit jtoeifet»
■^aft, bodö jcbenfallS ein l)iftotifc^ed SfUfli'^: pontem Irans fossatum urbem-
que cum i)ortis et murum cum propugnaculis contra bostium insultum con-
struxi. iUgl. Fassio Friderici c. 19, SS. XV, ©. 3ö4. — (Sine ältere
Urf. Siaxl in. betidjtct übet boä )va% äf)nlid) ber ^i|d^of öon yancjreö tt)ot,
ßouquet IX, S. 346: qualiter Lingonis civitatem ... ob nimiam perse=
cutionem sive infestationem paganoium . . . prope jam aedificatam sine
alicujus comitis vel judicis juvamine .. . constructam haberet ...; fc^enft
iljm ii)suni civitatis nmrum etc.
*) G. epp. Camerac. I, 74. SS. VII, <B. 428: Fulbertus episcopus
impigre imminentem ruinam previdens, urbem attentiore cura muniri
exercuit. 9lud ber @ejc^td)te ber i^elagetung er{)ent beutlic^, ba§ bie ganje
Stobt befeftigt, nid)t etnia blofe ein ßaftett ertid^tet war.
■■') ©. tiorber S. 77.
8) So f)f'Bt ti bei Widul<ind I, 9 im 3{Qtbe ber j^ronten tüäljrenb be§
Ifjüringijdjcn Äriegö: Xum singulis nrbibus administranda sufficimus praesidia?
■•) Liudprand II, 24: Saxonura ac Turingiorum terra fcicile depo-
pulatur, quae nee montibus adjuta nee firmisismis oppidis est munita.
8) S. nad)[)n ©. 9-5.
Einlage bffefÜgter Crtc. 95
«igen, üielfac^ bic oltcn 23cfcftigungen .^crflört^); neue Einlagen,
g3iötf)umöfi^c unb .Qlöfter, rvaxen o^nc ÜJinuern unb lüutben fo mit
bcn in i^ncii Qngc{)Quften i)icicf)tt)ütncrn eine 23eute bei raubjüd)tigcn
öeinbe - 1. "
^•)icr \)at ^o^invidf gu Reifen gefut^t. '^lid^t förmliche 6täbte
lä&t er grünbcn unb bauen, ober aud) nid)t blofje i^er^Que ober
il»ev)d)Qn^ungen niadjen. (^6 njurben of)ne ^n^eifcl ein.^elne befcftigtc
Crte gnn,^ neu angelegt^), uamcntlid) aber hie i)orI)anbenen 2Bo^n=
plotje burc^ bic 6rrici)tung Don ^Jiauern gefd^ü^t.
^urd) 3?cjd)lu6 bei i?önigö unb ber f^ürften — man mag gu=
näc^ft an bie äi^ormjcr 33crfammlung benfen — ift beftimmt, ba^
namentlid) bie 5?Iüfter mit ^Jiauern unb S^cfeftigungömerfen umgeben
merbcn foüten. 5^ie ^öl)e ber 'iDiauern iror Dorgefd^riebcn ; 12 5u§
entjernt lag ein tiefer ©raben. 6o fanb bei 23au p ^erejclb ftatt*).
9iur ber 5!Jlangel an ^liad)rid)ten wirb foldje SJorgängeanberämo
ber Siunbe ent^ie^en.
Söenig ein.^elneä ift betannt. ^[Jierfebuig warb mit einer ftcincr=
ncn ^auet umgeben unb in ber Stobt je^t aud^ eine 5?irc^e auS
tütcincn aufgefütirl''). Sei Cueblinburg ift mal^rfdjeinlid) , bafe bie
') 6o fanb ^ifc^of $)uTcfaatb nod) fpätet äiiotra«, Vita Burchardi c. 6,
SS. IV, 6. 83.5.
«) e. übet GJotif Miracula S. Gorgonii c. 7, SS. IV, ©. 240: Ea tem-
pestate qua Ungarii pervagabantur has regioncs, Wigerico praesule civitati
Mettent'i pracsidente, fugerunt monachi ad civitatem eaiideni, sua omuia
socuni toilentes . . . co quod septione niurorum nerduin muuitus esset
anibitus inonasterii; übet 9JtQoflttd)t .locundus, Transl. 8. Servatii c. 40,
SS. X , S. lUö : Giselbertus . . . circa ejus monasterium imperatoris et pa-
latium novuni construxit munim , quia prior civitas ... ex toto corruit et
periit: bet ^au tarn abet nid)t juftanbr.
*) S^ie* jcbfiut Thietn)ar ju meinen, toenn et noc^ ben SäJotten unten
91. 5 logt : Caeteras quoque urbes ad saluteni regni . . . fabricavit. Unb
au4 bie äl^utte be'» ^Vidukind : In quibus extruendis etc. neifen batauf bin-
W\i llntfdil bfbauptet Soudjai) I, S. 3j-(8 ba* Wfflcntbeil.
*) Miracula S. Wigberti c. 5, SS. IV, ©.22.'): Nuper dirae calamitatis
flagello super nos paganis concesso, regali consensu regaliunique principum
decreto sancitum est et jussum, bonestorum virorum feniinanimque ron-
venticulis loai jirivata mur.itionibus tirniis uiurisque circundari. (juod ut
et a]iud nos ita tieret, ex omni abbatia ianiilia lonvocata labori cotidiano
liuic opori iustabat peragendo. F'actumque est, ut propere quodain in loco
et alisqiie nornia confuse paries constructus u»que ad definit^im consurgeret
suniuiitateoi. Cunctis itaquc recedontibus, subito prolapsu dissolvitur murus,
uno tantuni adhuc desuper remanente, quem secuni ruitura moles vasto
impetu detraxit, altae fossae 12 pcdibus a inuro distanti injecit. — ültgl.
iibet bie iUetpfliditunc) bet Aloftrtleute M'm ^ou jold/et U)cfeftigungen ikie Utfunbe
Cfto I. füt ai^ • ' I>I>. 0. i. 2ö7, 3. 4nl: ut servi vel lidi vel coioni
vel (}ui dicuntii: .••! cenbuales qui in ptoprictate b. IVtri ... in abbatia
Wizinburg vel ,ue co'""">'-"«>'r "f i.i.it,..,» g(ju ßj opus nio-
natborum deserviant seu tiil> cxistant, ad nullam
aliam civitatem vei castellum , cogantur vel distrin»
gantur nisi tantum ad idem i ' riuro.
'■^ Tbietmar 1. 10: Anti>{ mm muro rex predictus in
deconivit lanideo, et itttra eatideui aecclesiam, quae nunc mater
III, de lapidiüus construi . . . precepit. iUgl. Cliron. epp. Meneb.,
1(;6.
96 innere ffler^älttitfle.
Sefeftigung auf bcr A^ö^c, bie [id} an einen Äönigdfiof anjd^Iofe
unb in bcT eine .ffircl)c erbaut tüarb, jpäter bad Älofter feinen 6i^
crt)ielt, oon ^einrid) angeleckt ift'). '•Jlefjnlirf) mic ^ict nennt eine
Urfunbc bei ^^ijnigö >|ii 5pö()lbe, Übrbl^aujen , &xonau, 3)uberftQbt
„Stäbtc", bie faum einer früheren 3fit angehören fönnen-). Später
ift ^Jleifecn auf erobertem (£lQüijd)em Soben gebaut^). ?luf5erbem
n)irb ber Urjprung ©oölarö in etn^ad fpätercr 3^'^ <'"! -^einrid)
^urücf geführt*). 2öirb bajjelbe üon ÖianberS^eim'^) behauptet, ber
©tiftung jcineS ©ro^Daterä Siubolf, fo ift wo^l ebcnfotld bie Um=
mouerung gemeint. ''Und) öon (Jfjcn wirb eine folct)e berid^tet*'),
S3ei nnberen Crten, bie [ic^ ber ©rünbung ober ^efeftigung burrf)
^cinrdi rütjmcn ' ) , fe^U e§ an fieberen {)iftoriid)en ^Belegen : bie
M 2Bcnn Thietmar I. 10 jagt: in Quidilingaburch. quam ipse a fundainento
construxit, sepultus, \o bleibt "jtDftfelt)Qtt, ob bet befeftigte iÜla^ ober nur bie
Äixd^e gemeint ift, üon ber Sßjibufinb fptic^t. ©ine cortem Quitilinga nennt
eine Utf. Ctto I., DD. 228, ®. 313. 2)od) toitb |d)on 922 villa quae dicitur
Quitelingaburg genannt, \üai I)ict mo'^l noc^ nic^t auf 25efeftigung binnjcift.
^cnn Ctto I. jagt 937, DD. 1, ©. 89: urbem in Quidilingoburg supra
montem constructam ; unb biefe meint bie Chronica Saxonum bei Henricus
de Hervordia. ed. Pottbast ©. 74: Civitatem (ioslariam fundavit et urbem
Quedelingheborch. Sgl. 3f. SRanfe, Uebcr bcn Urjprung Cueblinbutod ©. 9 ff.;
üitanfe unb Äuglet, iöefc^reibung unb ©efd). b. ®d)Iofefitc^e ju Oueblinbutg
6. 41 ff. 3n bcn Mir. S. Wigberti, bie nid^t lange uad) ^eintid^ gefc^tie»
ben fein fönnen, I)cifet ed c. 19, ®. 227: locus Quidilingonburch nominatus,
nunc in Saxonum regno propter regalis sedis honorem sublimis et famosus;
früfjer fei et ^crefelb subditus gertelen. Unfxc^ct ift, ttjenn eine 33rücfenanlage,
bie neucrbingg unter bcm SiroBenpflafter ber Stobt aefunben, ^eintid) ju»
gef^ricben ttJirb; |)cinemann, ÖJcfd). |)annot)er§ I, ©. 82.
'^} DD. 9ir. 20, ©. 56: quicquid propriae hereditatis . . . videre habe-
mur in locis . . . cum civitatibus et omnibus ad praedicta loca perti-
nentibas.
») ©. unten 6. 131.
*) Bo Ann. Saxo 922, SS. IV, ©. 595, unb Ann. Palid., SS. XVI, ©. 61,
aui betlelben Cueüe: Vicum Goslarie construxit; batnadj ber 2)crS bei
Engelhusius, Leibniz SS. II, ©. 1072: Henricus primus rexit, pietatis amator,
Goslare fundator civitatis eratque parator. 2ie IRid^tigtett biefer 'Jiod)tic^t
mödöte fid) nid)t bejroeifeln laffcn ; f. Heineccius, Antiqq. Gosl. ©. 7 ff. Söae Adam
III, 27, SS. VII, ©. 346, t)on (Erbauung ber Stobt burc^ |)cinric^ III. erjö^lt,
fann tion einer (Jrmeitcrung bcrfelben öerftonben luerben; ugi. ©tenjel, 5^önf.
.Raifer I, ©. 1G9. lieber bie mit ©tünbung ©oilorl in SJerbinbung gcje^te
Sluffinbung beS *IJtetallteict)tl)um§ im OiammcUberg unter .^einrid) 1. f. bcn
6fcur8 15.
") Ann. Palid. o. a. D., h)0 ti tjcifet: Gandersheim quoque vicum-
que etc.
«) ^undfe , @eid)i(^te bon ßffen ©. 29. 89 91. 3laä) einem fiatalog
ber 3lebtijfiunen fei bomolS bo3 ftlofter mit einem vallum unb einer ^ÜJouer
umgeben. - 3;arf man auf ben 9lu5brucf in civitate Corbejenssi (Urf. Otto
DD. I, ©. 121) ÜJettiid^t legen (f. b. (SjcurS), fo mar oud) (ioröei 940 bcfeftigt.
■) ©0 ©oeft, jucrft, inie e^s fc^eint, öon Teschenmacher, Annales Cliviae.
Frf. 1721. ©. 239 : (Susatum) Henrici Aucupis auctoritiite muro circumdatum
est atque opificia in pagis exerceri prohibita. 2öo» Dehmel, De Heinrico I.
urbium conuitore. Marburgi 1828. ©. 42, Aur Jöeftätigung onfütjrt, get)ört
burc^aul nii^t t)icrt)cr. Sögt. 58artt)olb, ©oeft ©. 26. — \!lnbere Crte nennen
Heineccius, Antiqq. Gosl. ©.7 ff.; Hahn, Heinricus Auceps ©. 151; Struve,
Corp. liist Germ. I, S. 266 5i. 65.
Änorbnungen »egcn öct Stöotf. 97
ör^ä^lungen bcruf)cn mrift auf bcr ^Jlnna^me, bofe ^einrid) übeT=
I)oupt in umfolfcnbcr Söeifc old ©tobtegrünbcr t^ätig gcrccfen jci. ?lbct
bic 3q^I bcr Crtc bic bnmalö eine Ummoueruni^ erhielten unb fid)
id)on babiirrf) über bic gett}öt)n!id)cn '-fi}oI)nft^e f)ert)or^oben, ift o^ne
3n)cifel boc^ bcbcutenber gerocfcn, aUS im eiii^clnen überliefert ifl.
fi.^enn roenig fpäter in bcn öftlid)cn Örfn^gauen, J^rifonefelb unb
-^aegou , eine gan.^e 9leit)e oon Crtfrfiaften al§ befeftigt erfc^eincn,
fo ift cö im ^ot)em (^rabe njQl)vfct)einIid) , baß bie§ mit ben
»Hnorbnungen ^einrict)ö ;|ufammen^ängt : größere iö?of)nplä^c, njie
5)icrfcburg, bann X'lltftebt, unb Heine faum bcfnnnte 3)örfcr finben
fit^ ba neben einonber ' ). Unb auc^ in anberen X^eilen Sacf)fen3
unb 2;f)üringenö ,^eigen bie iTcnfmälcr ber folgenben Qcit \>a^ 3Jor»
^nnbcnfein nid)t njeniger befeftigtcr Orte, beren Urfprung menigftenä
,^um %i)eil auf bicfe ^a^xe tüirb .^urücfgefü^rt nierben bürfen-).
(Sin erfter Sc{)ritt ^ur ^örberung ftäbtifc^en 3i'fflninicnlebenö
tt)ar hiermit jebenfallS gemacht. Unb audj bie anberen öiiirict)tungen
roeldje ber ßönig traf finb bafür nit^t o^ne 93ebeutung gemefen, fo
roenig rieinvici) auc^ nie bcr Segrünber ftäbtifcficn Sebenä ober gat
befonberer ftäbtifrf)cr ^i^fi^fit angefe^en njerben tann'M.
S)ie 3?cftimmungen über bie '^Ib^altung üon iVrfammlungen
unb ^fftli^ffitf" i" fcf" befeftigten Stäbten^i tjattcn gettife ni(^t
blofe ben 3^eff, fold)e gegen plöttlic^e Ueberfälle um^crfc^roeifenbet
Senaten ^u fc^ü^en. SPö^renb bes 2i^affenftillftnnb>5 mit bcn Ungarn
') Utt. Ctto II. D. 3.979, SDencf II, S. 32: Civitatum vero et castellorum
inir ' i«niiii terminum positorum nomina . . . dijmuin duximus inserere:
Alt (terburgaburg, Niwanburi:. Burnstediburg. Helphedeburg,
Str.. -'irg, Gucunburg. Cornturdeburg , Smernigeburg, Wizinburg.
Scidiniiurg. Mucbunlevaburg, Hozhoburg, Wirbineburg, Sweraeburg, Merse-
burg, Hunlevaburg. Luideneburg. ÄuT biefe Urfunbe {)at mic^ bte ?[tbfit
txnti tntinei ,'^ttt)öTti, Anod)ent)aufT, übet bie älteTr (V5fid^id)te S^ürinQrnd
juftft flufmerfiam gtnifldjt. S^\ t)ctgletd;cn ift fcoS 3fJ)''*t)fHcic^nt« bei l'ebebut
3- f- l-'tfufe. Weid). XII, S. 213: Hec sunt urbes quae cum viculis suis et
Omnibus locis ad se pcrti|nentibus|. ""Uüi baif man bied nic^t in« 9. 3at)i^.
^ehen, »oie ©röfjlet teiü, 'S- ^ ' *"--' rTein* VII, S. 8."i: VIII, S. 30.S. —
Aber f^ ift fem ötunb, .^"^i lagen nun i)ot}uq«tt)ci?e nur in biejen
öftli(ften ry5<.,Tnh,-;r ^u fud^en, :... ^...„uinonn, ©e|d). b. 'J^iebcrj. SBolf« S. 550,
®ififbtc(i 23. 224. M2 unb ^ii^jid), 1. 0. I, S. 306, Itjun.
-') ^ 1) leugnet 3pittler, ®e?d). .&anno»)fr3 I, £. 22 9i., aal«
bröcflid), tnbem er meint, auc^ nic^t bet Uriptung C^inei Statt fönne bi^ in
biefe ä'it hinauf beilegt metben. i?t benft ober on Stäbte im jpäteten Sinn
b(^ !:Q3ort«, unb jolc^ei gab e^ frtilic^ feine )u ^(iniid)4 3f>tfn- Xaffelbc
kgt^obet ourf) roieber 3d)oumonn 3. .')."il. ^m Hegenfnh bo^ii l)ot ^eflmi^
t. StäbtettJe'r ' !t ber Cttonen S. 17, ou^gerrd : ■ in b«t 3'»^
ber 3äd)ftirt)> d) in 3ad)fen unb I^üringen ■: (urbes unb
civitjtesi nad,.i . iH uiiien, toäl)tenb auf {^ronfen, innnu, idjmabfn unb
yotlitiiigen nur ')'« (amen.
^) ''i .viiMM hnt tK-iirrhini)* 3namo - ®lf Ttifn.i i>i finem 'Jluffoh bet
Seutic^ei t. Uebet älter .^fn f. (^rcut« 13.
*) i . . 130. S. l.'.' ■ r.nd) Kkkehard
fo miebci: uude Ual nun taverne ne werc undc n< ' k«>t
unde nen hochtit wante in den steden. Uebet on^ ;r«
leitet, }. ib. ba« tKedjt btt 8täbtrr ,)um ^ietbTourn, {. lAibuiz, Auu. 11, c. (7
Ool)Tb. b btfc(. tt«(it. - 2S(ii«, ^finri« I. X «ufl. 7
98 ^nntxt 93ett)ältnifff.
rvax njcniflftend üon i^rer ©eite bic ®efat)r nid^t fo no^e, baß bar=
auf .vinacljft ^älte 9tücffid)t genommen tuerben joHen. Unb pt)nc
folctjen "Jlnlaf) ift in anbcicn 05ermanijd)en Staaten öfinlic^eä iicr=
fügt: unter ßönig (^bmarb um eben biefe 3cit in (SnglanbM, fpiitcr
burrf) Clai) Mt)rve in 9iovtt)egen - ) , t)on beiben ^n bem 3")^^, um
bie Sanbbauer mel^r in bic Stäbte ]n ^ie^en, baö V(ufb(ü^en ftäbtifd/en
Wenjevbeö unb ^eben^S ^u beförbern Unb barauf maren bod^ tt)al)r=
fd)einlic^ andj .i'wnvic^ö 'Jlbfidjten geridjtet^): bafür fönnen jebenfallö
feine '^tnorbnungen nidjt o^ne 23ebeutung genjefen fein, njcnn fie nuc^
trol^l nic^t in ber 2lVije roie fie gegeben marcn auf längere 3fit
Seftanb get)abt I)aben ^ ).
äöaö ÜBibufinb uon ber Ueberfiebelung je bcä neunten ^Jlanneä
in bie Stäbte berid)tet, fd)cint am mciften auf beftimmte Cxie unb
^Seiten befd^ränft lüerben ,^u muffen. U5iefleid)t bafj für bic neun
^al^re beö ^^affenftillftanbec' abroedjfelnb jebeS i^al^r ein ^Jeuntel ber
betreffenben '!Diannfd)aft ben 2)ienft übernef)men follte"^). ©emeint
föiinen aber o^ne ^roeifel nur obI)Qngige Seute beö .Rönigö fein,
benen er fold)e§ befet)len unb bie er ,^ur 33ertf)cibigung feiner '^^fal^cn
beftimmen mt)d)te''): foldje merben auSbrücflidt) in ten Cvten ge=
') i.'oppenI)erg, ®efd). (Jnglanbä 1, <B. 357.
-) Wilda, De libertate Komana civitatibus Germanis data ©. 12. SBgl.
S:a!)lmann, ®cfc^. öon 3;änneinQrf II, ©. 134.
=») 2öa3 a^ittl), T. 0. II, S. 19, toon (Jtt^cilung be^ ^ünixtditi an bie
Stäbte fogt, ift gan^ unbegtünbet.
*) Sffia? Conring, De urbibus, Opp. I, ©. 499, anfüt)tt: Est et ubi
hodieque nuptialia convivia nonnisi in urbibus celebrant agrestes, fann
notütlid) t)icraut nid^t be.^ogen toetbcn. — *iln ©clogc üon länblic^en Silben
^Qt äßilmana 9cbori)t; l 3). 9}®. V, 6. 3()5 m.
^') So 2Bcberinb, 9Jotcn II, ®. 345, bem *J?t)iaip§, Beiträge <B. 114, bei«
ftimmt, n)Ql)rcnb fic^ ßöpfc, Söibufinb <B. 1.58, cntjd)ieben bogegcn etfUnt.
3u fubtit untetjdjcibft biefcr, loenn et B. 160 ^agt: „Xic Sburgmonncn nel)mcn
bQÄ eingelieferte 2:ritfcl in (Empfang; i'^nen frlbft ftet)t ein 9Jennlel n(# llntet'
l^alt unb @ntfd)Qbigung it)rer iirnfte ;ju, jtoei 9ieuntel tt)erben ol» ®runbftocf
bouernbet ^rotiantietüng ber 93utg für bie 3fit ""fä aDgenteincn JHürfjugS
borf^in aufgefpeidjett".
") SÜebcfinb, ^. ^ermann <B. 27 9f. 24; 9?oien a. a. C, meint, e% feien
bie agrarii milites al# mit ?lfdctn belot)nte gölblinr.e su t)ctftet)en. Toran
ift ober, nadö ^fni Sprodbgebroud) be? Widukind unb bem h)ol toir übet bie
S3ett)ältniffc überl)Oupt hjiffcn, offenbat nidjt ;}» brnfen. ^Ibet cbenfottienig
lönnen e? bic fteien ©runbbefijjet 'ein (Leibniz, Ann. II, S. 34(); Wöfct,
Cenabt. ®efd). II, ?lbftft. 2, § 18, SBetfe ibb. VII, ©. 118; *J3l)tIlipä a. a. C
©. 114), aud) n)ot)l niÄt bic lanbbauenbrn lüoffQÜen, toie id) frül)et meinte,
fonbern ,^unäd)ft nur ^üliniftetiolen ; botonf meift namcntlid) bet ?ln»brud
'oonfamiliares' t)in; ogl. ^önniqeS, ©toot^rec^l S. 376 '')l. Unb fo oud)
«. ®iefebted)t, Syerb. ©cfc^. I, ©. 146; «eo, Sotl. I, S. 601; 2B. ®tefebred)t
I, ®. 224 (Jicnftlcute; ©. 812: «DJiniftetialen); ©oud)nl) I, ©. 387; flöpfe,
<B. 96. 159. Söattl)Dlb, öefd). ber beutid)en Stäbte I, ©. 100 (Qt)nlidö .?lricg5=
toefcn I, S. 136), be!)nt bie Sod^e ,^u hjeit qu§, hjcnn et fagt: nid)t bloß bie
ßblen, bie freien (Sigentbümer, £ienftleute, fonbetn auA) l'atenjinlpflidjtige,
nut nidjt unfteie SPouctn, feien gemeint (ogl. SRott) ü. ©d^tecfenftcin, ^lattijiat
I, S. 32 ff., ber it)m ttjcnigften» tf)eiln3eife beipflichtet), cttlärt fic^ bonn ober
gegen eine®eltung füt ba% gan3c Üteid^ unb für langete 3eit, toeil fo „ungel)eute
öfeftungen" liätten entftel)en unb bie ©tobte Elemente aufnet)nen muffen bie
i^ter 6nth)idelung ni(i^t günftig fein tonnten, ©c^oumann ©. 553 berftel)t
'Xnorbiiungcu toegen bti Stäbtr. " 99
nannt.bic ^leinrid) jpätcr feiner ©emo^Iin qIö 2Öitt^um übertrug*).
*Jluc^ boö fd)on aber fann ,^um ßmporfommen ein.^elner beiflctrogcn
f)Qben. Unb üieCleid)t ift hierin ouc^ ein 'Jlnfang ^u ber 33pj^cllung
jogcnonnter Siyuri^nionncn für bie i^ertVibigung einer 2tQbt \\x fe^en-).
Söefonbere 'J.>ergünftigungen, er^ä^lt itjictmar, ^ot ^Öeinrid) ben
33ctDP^nern einer Stabt, I)inter beren ^Jiauern er einft 6(f)u^ gegen
bie Ungarn fanb, oerlie^en^). 2Bad barunter ju üerftetjen, bleibt
gan^ unbcutlid)*).
(Sine befeftigte ©tabt muBte einen SBorfle^er !^oben, ber i^rc
i^ert^eibigung leitete, unb ber alte Crt^Dorfte^cr ober Sc^ult^iB ^^^^'f-
3u bem önbe eine ^öf)ere Stellung erlangt. 23iclleic^t ift aber ^ie unb
ba aud) fd)on ein Seanitev mit gräflichem Flamen ober Üte^t ein»
gefeljt njorben unb fo bie 6intt)D^nerfrf|aft au8 ber ©emeinfc^aft bcd
©aued auegefd)ieben '' ).
iBon Berleburg berid)tet i^ietmar**), ^einrirf) \\()Siz tnaö ju
biefer 6tabt gehörte unb bem üiec^t öieler unterroorfen toar öer=
einigt: tt)af)rfd)einlid) t)at ber .Qönig ^ier gleich bei ber neuen
93cfeftigung alleS ^He^t über bie Gingefeffenen einem befonberen
gar nui l'atrn, bf« Jtöni({§ ^ateit. Unb br^^alb toot)l tagt bann ^ti^fd), £. @. I«
S. 3(Hj, ttjit ttüßten ntc^t, loer flemeint fei. — Ixt Säd)|. Süettc^tonif c. 150,
S. 159, tc^ieibt aQgemrin: dat de n^ende man van deme lande in de stede
vore, unde buweden de vaste (bat)rt bie ifateinift^e Ueberieijung: quod nonus
quisque vir de terra etc.; eine jtocite: nonus vir de singulis territoriis etc.);
i'iagbel». Sdjöffendjronif ©. 43 : dat de negende man ut den dorpen schoide
in de stede tecn uml hevesten und bewaren.
M liefe meined iWifftn* früt)ct nitgenbä bradjtete Ungabe finbet fid^ in
bet Uttimbe für Wa^tl)ilbe, I)I>. 20, S. 56: necnon etiam interiorem familiarum
coUegiunem intrinsecus famnlantium cum omni suppellectili, cum equariciis
ibidem ": iti illins possidenda perpetualiter praedistinantes. 3ci^
glaube : bcttjoffnete licnftleute bc^icl)fn ,^u foüen; biefe ^aben
bann auui vMicuiuübe unter ttjrer ?luffid)t. liefe Stelle jciqt aber aud),
bafe e^ fid) nid)t blofe um folc^e ^inifteriolen t)anbclt, unter bie, »r»ic ©iefe«
bred)t 3. >12 fagt, flronlanb gegen bie ÜJerpflidjtung ju ftetem flricgäbienft
tjert^eilt mar, wie fie in ben IJtarfen ben .Ipauptftnmm ber t)errfc^enben 4)e
DöKerung bilbeten. ?ll^ 4?finric^ biefe (Einrichtungen traf, fann man aud)
nod) nicpt öon IJtarfen fprcc^en.
') Sügl. littmann, .^^einrid) ber (hlouci^te I. S. 224.
') «. bie «teQe oben S. 77 %. 4. Leibniz, Ann. II, £. 34»;, öerfteljt bie
äüottt fd^toerltd) richtig, wenn er jagt, ^einrid) tiabe feitbem urbanorum ho-
niinum operam magis aestimare coepisse, quam vulgo a proTincialibos fieri
solebat.
*i 93tel ju uiel finbet Hüirtl), 1. «. II, S. 18. in biefer Stene, »oenn
er barou» bie iBefreiung ber IBenjo^ner ber neuen Stäbte Don .ipörigfeit eut»
nimmt. 9lud) xoai ifc^art^olb a. a. C. €. 102 bon iBeförbeiung be^ inneren
4iiol)lftonb« ber Stäbte burd) a/Jorltfrei^it, j. *. für iBombetg, anführt, ifl
ot)ne 5^f ^•■^
Miige^ a. a. C. ()iergegen eintnenbet, berul)t auf ber 3^^« ^6
bie Sta;. .Lienftleute aU (i(inn)ot)ner gehabt; aber er jelbfi fpric^t nod)'
t)er i^on etnem Burggrafen, ber ja eben nic^td ift aU ein (^iraf, brr einrc Gtabt
t)orftet)t.
*) Tbietniar I, 2: .Vb Heinrico sumatur exordiuni, qui predictae civi-
tatiR (Mersebuio adpertinentia multorum jus tunc respicientia univit majori-
que bis multum sua virtate et industria subegit ^gl. Sonnige« a. o. C
100 3nnctc g3ftt)öltnine.
33orfte^r übertragen, bcr bann and} gräfliche Sefiigniffe ausüben
miiBtc.
SBci 5}]erfeburg tuntb aud) einer friegerijc^en 6c^Qr, Weldje aui
Seilten flcbilbct bie burd) ©cnjoltt^at unb Oioub ftraffäflig gemorbcn,
eine yüebcrlaffung angeroiefen : tt)cr öon jolc^cn tapfer unb hicgc^fätjig
er|ct)ien, fonb (^inabe unb ett)ielt baju SDaffen unb Sonb ; fie fourben
bann unter ben 5Jiauern ^JJerfeburgö ongefiebelt, ,^uni ©c^ulj biefer
f^efte unb ^um Äampf gegen bie fcinblid^en ^la^born*). Unrut)igc
Elemente, nie [ie in ber lel3ten ^^cit ber inneren 8treitigfeiten fic^
gebilbet Ratten unb ernftlid) ben ^rieben be§ Sanbee gejät)rbeten-),
fanben bergcftalt eine ißerroenbung ,^um ijffentlidjen Seften. 2)ie
ÜJferfeburgcr ßegion crfd)eint in ber näd)ften ^exi olä eine friegä=
bereite ^liannjdjaft ^ur iöerfügung beä 5lönig§.
?lber auc^ umfaffenbere ^itnorbnungen in S3e^ief)ung auf ba8
.^eemjefen f)at ^einrid^ getroffen. 6ö galt nid)t blo^ eine ^uffi'c^t
l^intcr ben ^JJiauern bcfeftigter ^piä^e gegen bie 'Eingriffe ber Ungarn
gu fud)en ober für bie 33ertt)cibigung ber ©renken ^u forgen: eö galt
cor aÜem ben ^einben aud) im o^enen ^^Ibe ,^u n? iber [teilen , galt
baä Uebergettjic^t ber 3)eutfd)en ringö ben 9lad)barööl!ern gegenüber
tt)iebert)er,^ufteUen. S)ie erl^altenen Ükc^rid)ten geigen, bafe ^einrid^
l^ierfür t^ötig ttiar. 5lber fie laffen aud^ tjier nur ungenügenb er=
fennen, ttjaö eigentlich gefc^c^en ift.
(5in alter S3raud) ber ©ac^fen, fagt Siubpronb'*), fei eö genjefen,
bafe nac^ ^urüdgelegteni brei^ef)nten 3at)r !ein ,(?rieger fid^ bem |)eer
ent.^ie^en bürfe, unb baburc^ fei .^einrid) in ben ftanb gefegt, bei
bem (Jinfall ber Ungarn fd^neU eine bebeutenbe 9Jiad)t gu fammeln.
6g ift nic^t beutlic^, ob ber ?lutor oon bem allgemeinen »Hufgebot
aller ^^reien fpred^en miß ober nur fold^e meint bie at§ Sfn'^aber
t)on SBeneficien ober SBeR^er oon ^Pferben fd^on nad) i?arolingifdt)cr
SScrfaffung t)or5ug8njeife tierpflid)tet maren"*): an blofee 2)ienftmannen
^) Widukind II, 3: Asic cum legione Meaaburiorum . . . Erat nam-
qae illa legio collecta ex latronibus. Rex quippe Heinricus cum esset satis
severus extraneis, in omnibus causis erat Clemens civibus. Unde quem-
cumque videbat t'urum aut latronum manu fortem et bellis aptum , a debita
poena ei parcebat, collocans in surburbano Mesaburiorum, datis agris atque
armis, jussit civibus quidem parcere, in barbaros autem, in quantum au-
derent, latrocinia exercerent. Hujuscemodi ergo hominum collecta niultitudo
plenam in expeditionem produxit legionem. Thietmar frrt)äl)nt i^ret nidjt mel)r.
aDa# ©iejebtedjt I, ©. 223 ongtebt, fie t)Qttcn 1000 ÜJlonn gegen bie iööt)men
gefteQt, Tut)t auf einet jtDeifelt)aften 9lu«Iegung brr 'plena legio' (bie S3e=
mcrfung, bofe fie aud) fleulc^betget genannt, bcr ^Jiame auf äl)nlid)e SixxtQ^-
monnfcftaften an anbeten Ctfen übetttagen fei, nac^ einet (*t!lätung, tütld)e
ü. ®iefebtrd)t, äBcnb. ©efd). I, ©. 146, Don einem gCBott bei Thietmar V, 2
gegeben, ift jc^t fallen geloffen; f. barüber ^itfd^ I, S. 20ö ^i.).
2) sßgi (ont Rgg 920, ©. 615: Multi enim illis temporibus etiam
nobiles latrociniis insudabant.
'') Liudprand II, 2."): est enim Saxonum mos laudandus atque imi-
tandus, quatinus annum post unum atque duodeeimum nemini militum bello
deesse contingat. £a§ SEBott 'miles' ift bei Liudprand bon met)t unbeftimmtet
Sifebeutung.
*) ©. X. f8&. IV, ©. 559. 566.
Beifügungen im ^eetlocfen. XOl
im fpätercn 6inn bcö SBortä lann jcbcnfnUy nid^t gebockt fein*):
oipltncl)r tuar eine ^iot^, toic fic bic (Jinfälle bcr Ungarn mit ftdg
brockten, gan^ ba^u Qngetl)an, um bo^ gan^c 3>ol( jut Sanbtüefir
aufzubieten - ).
Spätere SBeric^tc iroUen cttünS nö^ercg über bie 3Inorbnungcn
^einricl)ä n)i|fcn. ''iladj einer \Hngabe märe bod^ nur ber ältere
unter mehreren iörübern friegöpf(irf)tig gemejcn: unb bamit rairb
bann bie ^ntfte^ung ber eigent^ümlid^en Erbfolge in bem fogenannten
^eergemäte, bem itjaS ,)ur friegerijc^en ^)iüftung gehörte, in 3?er=
binbung gebrad)t^). %n fid) älteren Urfprungd unb in aUgemciner
©emo^nfjeit beä 6äd)fifd)en «Stammet tüur^^elnb, tann ^öc^ftenö bie
jpätere Crbnung, baB bcr nöc^fte iöermanbte Dom '»üiannftamm, auc^
mcnn er nicf)t ben Oirunbbefi^ erbte, biefe Üiüftung, ^Ko^, Söoffen
unb 3ube^ör, empfing, auf einer folc^en "?lnorbnung berui^en: ob
man fie aber .&einric^ ,Zuf(^reiben barf, bleibt mcnigfienS ,^meifel^aft*).
Vlm meiften aber fam e8 an auf bie Silbung einer Sfleiterei,
bic ben Ungarn im igelte gemai^fen mar. .f)atte ber 9lofebienfi bei
ben j^ranfen fd)on jeit längerer ^cit baö Uebergcmidit erhalten, fo
fc^einen bie Sarfjfen benfelben biö^er mcniger auc-gebilbet ^u l^aben.
2)ic le^te 3fit< bas ^Jluyfommen be^ SSaffailenbienfte^' l^at befonberä
ben jc^mergerüftetcn ?Hof}bienft beförbert. 3>e^t galt eS größere
Sleitermajfen jufammen ;|u bringen, lcid)ter bemeglid^, mie baö .£)ecT
Äarl beö ©rofeen fie fannte, mie fie aber feinen 9iac^folgcrn menigcr
,^u geböte fianben. Unb aud) ^ier ift cr-)einrid) mit (jrfolg tfjätig
M So OTöfer, Cin. ©eid). II, «faSc^n. 3, 5, 2, 2Bctfe VII, 6. 149: .e«
in n)ol)l nic^t bem getingften ^•ßfUfl untettuorfen, bafj ntd)t ^eintid» Set
findet bif ^auptt)ettn ba^in Detinoc^te, oud) eine gemeine 2ienftmanni(^Qft . ..
ju ettidjten"; flinblinget, *UJünftetfc^e SBeittäge III, ®. 40. Sonnige« 8. 377
meint, lienftleute unb JüaHanen. — 9Bal iBart^olb jagt, ÄtiegSwejen I, ©.
135, «too^l fein 9ttt)eling', W gar feinen 1?Int)alt.
») ajgl. ^. 2J0. a. a. C. 6. 574. VII, 108.
') 8äd)f. 3Beltd)ionif, c. löO, <B. l'>9: De koning gebot oc, dat de
eldeste broder iu dat bere vore: dat se dat herewede nemen, dat ward do
reiht. — Uni biejer CueÜe fc^öpfte bie Wogbeb. ©tftöffendjtonif ©. 43, too ti
f)ei^t: und satte dat dat bereweide scbollen vallen u\> den negesten schwert-
macb, u. a. ^Jtöjei, Cin. &e\äi. a. a. C, t)ielt bie leitete ^Jtad)Tid)l jelbft
buTC^ ben ipäteren Gobelinus Persona (VI, 47, Meibom I, 247) fär ^inlänglid^
beglaubigt.
*) 5Bgl. Ötimm , 3ift. a. ö*iK ff- unb ^Ji^Idj . lo« ©fidjrtl^e ^eet«
getoäte, 3abrbäd)et für bie l^anbedfunbe ber 4>tr)ogtt)ümer SCbleöteig. ^clfiein
unb l'auenburg I, 3. 83ö ff.: et ^eigt ben .;Suifl'nnient)ang mit bem 'Jteitetbienft
Qudj bet 2äcbf«fd)en dauern unb bemerft übet bieien £. 3.M ,*UJan wirb an
bie ^Jad)rid)ten eiinnett, naCb »eldjen .Oeintirt) I. feinen Stamm übetbaupt
ben iKeitetftieg getebtt baben loQ". JBfftimmt foldje ^tadjiidjten l^abtn Wit
nun fteilid) nidjt; aber mancbed »fift barauf bin, baft .(leintid) füt benfelben
Sotge trug, unb baju fonnte eine joldje ilUrfügung anetbing* beittagen. 5)gl.
aucb I,eibniz, Ann. II, S. 'M\). 2L<o« 4*attbolb, iKiri.^iiipfm I, S. 141, biet«
übet unb übetbaupt über bie ftiegetifdjen %norb; nticb* fagl, tu^t
auf untidjliflet «uifaffung ber illetböltniffe. 'Jlurt, i)t I, S. 225, ttnft
JU febi on 'Jiof^bienft bcr l^ltaffallrn; l'über, 2ie beutldje i^olitif A. C^^inrid)« I.,
S. 19, an fcbtDergeiüfteteii 'J<o^bienft. lieber anberc jpätere (^rjdblunfl'n f* b*
ticüxi 14.
102 3nnetc SBcttjältniffe. •
QciDcfcnM. @ö ^ängt uieücicf)! niid) hiermit ^uiiimmcn, bofe in bcn
Dcjeftiqtcn Crten !:^^fcrbebcftänbe genannt werben -).
daneben ift lüo^l, nie Don bcn ^cr,^ogcn'*) unb anbeten ©rofeen,
ouc^ öon bcm .ffönig auf eine ^Jionnli^aft ®en)irf)t gelegt, bie ,^um
^icnft bereit unb i^m perfönlid) ergeben ttior, unb bie er burc^
ä^crlei^ungen Den l'onb unb onberem nn fxij fnüpjte, toie eö eben
mit jenen lÖierjeburgevn gcfc^a^): freie !i^affallen unb ^JHnifterialen
ttjerben ^ier üerbunben genjefcn fein. 2)orf) feine^Snjegö fie allein
mad)ten bie ©treitmad^t auö, mit loeldjer bcr .Rönig bann feine
Siege gemann.
3ßa5 eine gan^ fpäte 3fit ^on ber 6infüf)rung befonbercr
Uebungen für bie 9teiter, förmlid)er !riegerifrf)er Spiele ber 9iitter,
burc^ A^önig ^einric^ berid)tet "^ ), ift ofjue alte SBei^rünbuug
2öaö ^einrid^ mirtlid^ t^at unb einrichtete, f)atte rtoi^l ,^unäcf)ft
') S)ie? löfet fidj au^ ben ^ioc^tidjten be? Widukind fc^lie^en. ^un^t,
Tiad)bcm et bon beti ßtntid^tungcn in Söejictjung auf bie ©tobte geiptod^cn,
fogt et nut I, 3ö: Tali lege ac disciplina cum cives assuefaceret , rcjjente
irruit super Slavos etc.: na(^t)et c. 38: Hex autem cumjam inilitem haberet
equestii proelio probatum; ebenbajelbft finbet fid^ bet Segen jajj bei inermes
unb be^ miles armatus, bet nut auf leidjtete unb fc^ttete 9lüftung bc,^ogen luetben
fonn; ogl. c. 36: cum .!'0 armatis (aud) III, 45. 46). 9lui batin jt^eint ein
ÄMbetfptud^, bafe ^iet biefe bem übtigen ^cet, bcn legiones, entgegengefteüt
roetben, roä^tenb c. 38 tuo^l bie le^rio Thuringorum leicht betoaffnet ift, nadj«
t)Ct abet bal übtigc ^eet armatus Reifet (videntes exercitura armatum). ^od^
ift !)iet bet 3lu?btu(f rool)! in nief)t oHgemcinet S^ebcutung ju net)nien, toie c.36
fte{)t: tota nocte illa armati erant Saxones. Sögl. ^Jiijjtrf), 5J/inifletialität ©.
41, bet aud) bie 9iQd^tid)t be^ Widukind III, 2 ton ben Sodjlen in Sttol)«
^ütcn auf Ieid)te JHüftung bejietjt. 6^ ift, njie Vii^ic^ on bet anbetn -©teile
anbfutet, tual)ifrf)cinlid^, bafe ^eintid) bas allgemeine ?lufgebot ju 9{ofi biencn
lief}, obct lüenigften^ au§ bemfelben eine leichte JHcitcrct bilbete; tjgl. ^ift. 'S-
XLV, <B. 39: ein betitteneS 2<ol{öt)ecr. 3d) fann aljo ®iefebted}t ni^t bei=
ftimmen, ttjenn et fogt, bafe .^eintic^ bie milites, ba^ feien bie Saffoüen unb
SJlinifteiiaten, in tHeitetfampf übte, obet »nenn ßöpfe S. 99 gat nur on Sjoffaüen
benft (bem entiptfd^enb äöattenbotft übetfe^t: eine im 9icitetgefec^t geübte 5Hittct=
fci^oft); miles bejeidbnct !)iei geioife nut bie ftiegetifd^e 2)?ann|d)aft übettjaupt,
toie I, 32: rudi adhuc militi et hello puhlico insueto; III. 8: ne miles
in rapindendis liostium spoliis aliquod pericnlum incideret (SOattenbad^ :
bie Äticgei), unb aud) milites: I. 3.'3 (preda urbis militibus tradita); I, 36
(unusquisque vero militum predicat alium); I, Sx (bis optimis verbis erecti
milites; t)Ott)et producens exercitum. exhortatus est); II, 26, u. o. Sgl.
Äöpfe 6. 24. Untid^tig toia £. ©iefebtedjt, äüenb. &t']ä). I, ©. 14ö, untet
milites immet ba§ töniglidtje Jttieg^Dolf im ÖJegcnfa^ jum nationalen ^cet
Petfte^en, toie ^Vidukind I, 21 untetjc^eibet : subpeditante ilii fortium militum
manu, exercitus quoque innuinera multitudine.
2) ©. oben S. 99 m. 1 bie ©tefle au§ bet Utfunbc füt itönigin aJlat)tf)ilbe.
') ©. übet 3ltnulf unb iöutdiatb oben ©. 44. öö; Don Öifelbtedjt öon
yotl^tingen fagt bie Vita Gerardi tn einet SS. IV, ©. 231 ^. angefütjttcn
©teÖe: quaedam scilicet ])raedia subtrahens sibi militantibus, quae non
pauca exjjcnderat beneticii gratia militibus.
*) Widukind I, 22 öom .^etjog: eorumque ^mnem possessionem militi-
bus suis divideret; tjgl. II, 3 üon bet ÜKetfebui^et l'cgion, oben ©. 100 9{. 1;
Vita Mabtbildis antiq. c. 4, SS. X, ©. -'»77 : suis condiena donans militibus.
^) ©. bie Stelle be? Chron. pictur. im ©jcuti 13, eigen genug geiabe
mit SSejie^ung auf bie ©täbte. Wan fonb too^l eine aOgcnieine 5<eftätigung
in beu SBotten be§ Widukind I, 38 Don ^eintid^ felbft: In exercitiis quoque
©«nagtofcn. 103
auf Sac^jcn unb It)ürinc^en iBqugM: biefc ^anbc ju fc^ü^en, fa^
er Dor allem ali jcine "^lufgobc an. "Jlbcr cd mar nidjt auejct)lif6li£^
auf bicjc bcic^ränft. !Ead Seijpicl Don y^crsfelb jcigt, bafe luad
tiniTicorbnct loarb tücnigftenö aud) füt bic benoc^batten Sränfijd^»
V\i't)d)cn (>icgent>i'n Oicltung ^attc unb ()ier 33ead)tung fanb.
^n eac^fen unb I{)ürin9en ftanb feine anbcve i^bt^exe ©ctüolt
neben bem 5?önig. bcr \o in allen lüic^tigeven Jlngrlcgen^eiten unmitteU
bar l()ätig fein fonnle. 'Hudf jelbftänbige ^JJiarfgvafen g^ah eö nic^t:
bO'J mue ^cx^oqt^um war \um i^eil auf @runb ber marfgraflidjcn
©enjoU erröactjjcn , unb biefp nidjt tüiebcr^evgefteüt njorben ' i. &ö
fanb |i(^ auc^ ju 'Einfang faum 3tauni für i\)xe 3öir!jamfeit: bic
8Iat)if(f)en i^ölferfc^often roaren roieber im SeftB üoUcr Unabl)ängig*
feit; bie 3!)Qiien ^abcn i^re niten @rcn;jen überfd) litten. 2)aQegen
^at bie Stellung ber ©lafen in ben Wren^gaucn eine er^öfjtc Wiä)=
tigfcit erlangt: i^nen lag ber Sd^u^ be» l'anbeä rb^i. Cefter ücr=
einigten fic mcf)rere öoue in i^rer ^^anh , unb einzelne gelangten fo
,Vi bejonbcr'3 t)ol)cm ?ln|e^nM. 3)er @raf X^ietmar, luelc^er l'efjrer
unb SBrauttuerber beö jungen ^einri(^ mar, unb bem bic Befreiung
beffelben öon Äönig Äonrabe S3clagerung in (Mrona ^ugefd^rieben
mirb, ^atte, mie eö fc^eint, bie ©rafjc^aft im ^iorbtfiuringogau'^);
fpätcr erfodjt er einen großen Sieg über bie Slaoen'') — IJÖeiter
füblicf) toaren mehrere (^renjgauc unter Sicgfrieb Dcrbunben ' ), beffen
ludi tanta eminentia superabat omnes. nt terrorem cacteris ostentaret ^bri
fir }ri(it itui toai aud) jonft befaiint ift unb XDai namrntlid) eine Stelle be§
Nitharil III, 0 etgiebt, baß \ol<i)t aBoffenipiele tttel hütjer üblidj »oten,
ioät)tcnb bic bfftimmte ^iijbilbung bot lutnicte einet Ipäteren S'ii flnflct)ött.
Söijl. ^rcutö 22, namenthd) übet bic C^tbit^tungen bti 16ten 3Q^it)uiibett8
unb it)ten G^influfe auf fpätete Jatflellungen.
'i Äöpfc 3. l.>; iogt, iebenfaU* ju be^iönfenb: „auf «odjien oßein'.
-) %l. &id)t)oin II, Jl 21 Ib, B. 19. — Uebet bie anoeblidje ÜJtünbung
b(t '^otbmatf unb bet Viatfen Uleitlen unb Vfauft| buttq ^intid) {. ben
Qltuxi IG.
^1 St^on Stenzel, I)e marchionum orijjine £. 9, ^t in biefem Sinn
@tcn): unb fRatfgtafen unterschieben; bie 9{i(^tbead)tung bie!e# Untetfd)iebe^
idjabct ben Untetjucbunaen t'eutfcb« übet bic{cn @ea(nftanb. ^l. fetit £. S9.
111, S. 37:3.
*) So (ann man nidjt vooi)l oon einet Wenge fleinetec Stenjgtaffc^ften
^piec^cn, tt)ie lönniae*, Stootsre^t S. '•i'^O, tljut.
f.. .., , -.--,, ^ j^ 24.
i 1, :^J. Sücnn 4?f«nemann, Öeto S. 7, i^m nad) bem ?lu«'
biud bi* .' ^;n(l bie ifcUung eine* legatus b«-'!/-!' in jfj ^qj XDottl nid)t
bcT Stnn bct ayotfc: addituraue legato collega ig. — feutii^, Ö:to
S. 4^ VI. '«^ t)Qlt il)n für benlclben bet 987 in f , .1 be# 9Jotbtljuringo-
gau» ali &xa\ etldjeint. Xagegen ne{)men ä^eticbe, («iaue 8. lU, unb ^tiat--
monn, Wero S. 12'«. on, baf^ r? bcr ÖStof Ibiommot jei, ber nad) Ann. necr.
Fuld., SS. XIM, S. 191, ' Horb, lai Necrol. Meweb.. ß. 243
nennt 5. Id««i Ortohr. ol« - "c* ThiHmw ef*m99.
■1 ■ ~ • ': U'i;: :■••:■ i^rnonnt:
com 1 J : 1 1 li . . . in
Iriii, t; i'iif. pom 1. ,\ : • ■ ■ ' ^ l"l 'i 4. Acigt , ,iau
bfi:; 'i'4C.v"':fatb angcb > ' '''• "■»• " • in
104 3nnere «etliäüniffr.
©teÜiing üon 2Bibutinb jpäter olä 'lej^atio' be^eidjnet luirb'): et
t)Qtte n)al)ric^einlic^ jcinen ©i^ ^u ^JJicrjcburg - ) ; mit ^einrid) ttjor er
üerjd)njägert ; ben bcften ber ©adjjen, ben näd^ftcn nad^ bem ^lönig
nennt i^n 2öibutinb ■'^) ; nad) i^cinrid)ä Job njorb i^m eine ^ei\
long bie 53ern)Qltung beö Säd)fifd)en Sanbeä übertragen. — 3n
Jfjüringen mar ein Oiraf ^Jlcginroarb Don bebeutenber Wad^t: er
bejaö bie ©ratjc^aft*) in nid)t loeniger alä üier ®auen.
j}örni(id)e 'i)JJnrfgra|)d)afteii fini) auc^ na^ ben ©iegen .C)ein=
Ttd^S über bie 6IaDen nic^t aufgerid^tct njorben. 9iur einzelne
5Ränner njaren mit einer ^ö^cren militärifd)cn (SJettialt an ben
©renken ober bei ben unterttjorfenen 6lat)i|d^en ©tämmen auägeftattet.
2)arauf ift fpäter ^urürf.^utommen.
2)ie ©ren.^üert^eibigung jüblid^ in fronten unb Saiern lag gan^
in ben ^önbcn beö C>f^',^^^9^ 'Jtrnulf. SJejonbere ^JJiarfgrafen t)at eg
aud) l^ier in biefer S^ii nid)t gegeben: bie ®ren;\grafen tt)oren o^ne
^tueifel ^unäd)ft bem |)er^og untcrmoi-fen'').
2)ie .^er.^oge, nddjt öeinric^ anerfönnt Ratten, behaupteten öielfad)
grofee Sclbftänbigteit. ^^lomannien — mit 'Stusna^me be§ 6l|aB —
unb 33aiern jüblid) ber jDonau t)ot ber .Qönig, fooiel erteilt, nid)t
betreten, unb in ben inneren l'lngelegenfieiten i^rcr 2anbe Walteten
bie ^er,^oge unabhängig genug''). S)od) lüoren bie 55erf)ättniffe nic^t
ber SIrt luie man in früherer") unb njiebcr in neuerer S^it ange=
comitatu Sigifridi; bom 25 ^uni 934, 9}r. 36: Sigifrido dilecto ac fideli comiti
uostro ... in pago Suevia in comitatu ipsius Sigifridi curtem unam Groninga
(ba8 Jpätete Äloflet ©röningen); »gl. SGßerfebe <B. ><b. lieber ben Sw'fiff'/ ob
ber in ber legten Utfunbe genannte Siegftieb betjelbe fei, |. b. ©reut? 16.
') Widukind II, 9: lllo quoque tempore defunctus est Sigifridus comes,
cujus legationem cum sibi vendicasset Tbancmarus ... et regali dono ces-
sisset Geroni comiti etc.
2) Sögt. ßnodöent)ouer ©. 99; aSintet, gfotfc^ungen XV, B. 649.
") Widukind II, 2: Sigifridus vero, Haxonum optimus et a rege se-
cundus, gener quondam regis, tunc vero affinitate conjunetus (j. Qxcuxi 17),
eo tempore procurabat Saxoniam, ne qua hostium interim irruptio accidisset
nutriensque juniorem Heinricum secum tenuit. liebet bie iöebrutung beS
?lu§brucf# f. ben 6rcur^ 16.
*) Utf. Dom 1. 3uni 933, 9lt. 35: in i)ago Westergowe in comitatu
Meginwarchi; boju bie ©. 103 ''R. 7 ongefübtte Utf. Dom 1. 3uni 932; anbete
beflelben JagS, 9it. 33: in pago Languizza in comitatu Meginwardi;
9it. 34 : in pago Engilin in comitatu Meginwardi presidis ... in pa^o
Nabelgowe in comitatu item ejusdeni Meginwardi. Sögt. 2Betfebe ©. 4ö. 65,
beffen Jöebenfcn gegen bie 93eteinigung biefer @oue mit ntd^t ct^eblic^ fc^cinen.
2luc^ bie tietjd^iebene ©d^ieibung bc§ 9iamenS toiib nic^t bagcgen angeführt
toeiben fönncn, jumal 5it. 33 unb 34 nur in fpSteten ß^attulaten übet»
liefert finb.
^) lieber bie t)on fpäteten ?lutoten in biefe 3*it gefegten Stnfänge bet
aWatl Cefterteic^ f. gfcutS 17.
**) ajgl. ttegen SSaietn oben <B. 56. ^ie ©ädjf. 2öettdbronif, c. 148, ©.
158, fnüpft on baS tRedjt übet bie SBtfd)öfe: Darvan hevet de hertoge van
Beieren sinen hof unde bot in den vorsten an sineme lande.
') Sgl. j. SB. bie Söotte ^ubctoigs, Opp. miscella II, <B. 597: Cum
jeus Heinriciis auceps juris publici Germanici formani ederet, quo quisque
StcQung ju ben ^txiOQtn. ^05
nommen ^otM. 91ic^t blofe eine Cbcr^oi)eit beä 5?öniflä bcftanb, cö
\iat aud) nid)t an einer ^intuirfung bej|clfaen auf bic i'onbe unb bic
•t>er;|oge jelbft gefehlt.
"Jlrnulf oonSaiern Iciftct -Oülfe bei einem .^rieg gegen bieiöö^men-);
er erjdieint mit einer 33itte bei bem Äönig, nimmt t^eil an einer größeren
S3crJQmmlung ,^u ^Jlain^^). fieinrid) fteÜte mieber^olt Urfunben auö
in ben ^Ingelcgcn^iten S^oirifc^er 8tiftcr^); n)af)rfct)einlic^ bei bem
3uge nad) 5öö^men betrat er ben Soben bed Sanbeö-^). — ^n
'Jilamannien Derjügt ber flönig über ein (^ut, boS it)m, o^ne ^ß'eifel
ald t'oUtem, eigentt)ümlid) gctjört, unb übt anbcre ^o^eitöred)te; bic
^injc<3ung ber 33iid)öfe liegt ^ier in feiner ^anb. 25er ^er.^og
33urd)arb feiner feitv ert^cilt eine i^erlei^ung, tuie c§ ^ei&t, „mit ber
Örlaubnid |)einrid)ö unfereö .<?önigö " "). 2)a jener geftorben, inirb
ein ^erjog eingefe^t, ber bem Sanbe frcmb " ), feine Glemalt eben bem
Äönig öerbantte unb fd)on beö^alb in größerer 3Ib^ngigteit ftef)cn
mu&te. 2ßenn mand)mal aud) in ^einvit^e Urfunben ber 2;itel
ivr^og gegeben roirb, roie eö cin,^eln aud) früher, felbft unter Äon»
rab, gefc^n^, fo finbet fid) nnbereiüo aud) nod) immer bie alle Sc«
,^cid)nung (^raf für ben ^n^ober ^cr,^ogli(^er 9ted)te: namentlich bei.
@!felbred)t öon i^ot^ringen unb ^ber^arb uon ^i^anfen"*), n)a^rfd)ein=
lid) ouc^ bei 93urd)arb t)on '^llamannien unb ',?lrnulf t)on Saiern
ift es ber ^yaÜ. — 3n ^^anfen unb Sot^ringen ift ^einrid^ tDiebcr=
■^olt erfc^ienen unb f)at fein !öniglid)eä 9ied)t in Doüem Umfang unb
nad) allen 8eitcn t)in geübt'*), ^n '^lam\, '*Ble^, i^erbun, tjiellcic^t
nuc^ in bem fernen ^llntroerpen tlnb ^JJiün^en in feinem 9iamen
princeps sui territorii domiDus permaneret, quamvis fidem dedisset Germanico
iin|)erio. Hojus ctiam novo systemati accessit. 6. bagr^fen @trube, 9{rbrn<
flunbfn IV, ©. 1 ff.; ^I^üttet," Utfprunfl ber üaiibfSt)o{)eit, in ben Söetttögen
;(uin T. Btaaii' unb n^üTftenTrd)! @. llo ff. Ueber bie ilnfid^ten bon ^biQip^f
Wiejfbtfc^t u. a. f. nodjljft 3. 111.
M 3n boUfm ©cgenjo^ bogegen infint Sonnig?*, ©tootlred)! ©. 374, ttjeil
.^fintid) bif •^leryoge mit Öetoölt ,}ut ^Inetfcnnung feinet Jpettft^aft gebtodjt,
bie 'JlTJftodatie fei butd) it)n gebänbigt, untettootfen.
■-) e. na(^i)et ®. 120.
*) ©. oben S. s<) unb unten ju 927 : ber ^etjog Ijeifet tidelis et
dilectuB ober venerandus dux.
*) 6. ejccut» 18.
*) 6. unten 3. 12f;.
•) Utf. 5Butcbatb#, aöpfe 3i»tici) <c. ^>: cum iicentia Heinrichi regia
scribere jussimus.
^) S. oben 6. 91.
") DD. 23, 6. •''>9: Eberhardus et Giselbertus ejzregii comites; übet
efbetl)otb f. oben ®. ."VI. 60, SButdjatb S. ÖO, ?ltnulf unten ju 930; einmal,
DD. 19, 3. 5r): ro^atu comitum nostrorum AmulH et Ileberbardi. ifluRet
«tnulf t)eim ©ieielbted)t dux in Utfunben öon 931 unb 935, 30, ®. 6.'.; 40,
8. 73, n)o ftübet (Martene Coli. 11, 3 41)^balbett gelejen vaaxb. 0ut(6acb
taitb ali dux neben bem ilönig genannt Wailmann 'Jir. 7S'>; Neogart
mx. 713.
**) 9)al. Qud) Bessel, Cbron. Gotw. S. 148 ff., gegen bie %nftd)ten l'ubc*
h)igd unb feinet 6d)ule.
106 3nnete Set^ältnifje.
flefcf) lagen ') : bie 33crbuner \)dbm ^a'^Iveid^e ^Qd)prä9un9en cr|af)rcn-),
roelc^e für i^re groBe S5cliebtf)eit ^cugen^).
"^06) fiot^ringcn ianbtc ber Äönig, tt)ic öorl^er 6erid)tct, in
Qu6crorbentlid)em Vlujtrng einen feiner ©ro^cn, um bcn ^rieben ,^u
ftd^crn; lOQ^rfc^cinlid^ t)atte biefer !^ier eine obere ©crittytöbovfeit ^ü
üben unb aurf) anbere fönic^lid)e ^Kecf)te tt)n()r,ymc()inen ^ ). Q'm jpöterer
©d)riftfteller nennt i{)n *:pfal,^9rai. — 5Jlnn l)nt gemeint, auct) jonft
bie Ginrict)tung, bofe t)iit)ev geftellte ^Jiänncr unter bem alten Flamen
ber ^^fal.^grafen bei ben ein.^elnen ©tämmen neben bem -i^er^og bie
red)t eigentlich föniglic^en 'Kecf)te tt)al)rnat)men , auf ^einri(^ ^UTÜrf=
führen ^u tijnnen. 2)od) l)at ber 'JJame fic^ in S3aiern unb XHla»
mannicn üon früher ^cr in Ükbraud) erl)nltcn, ol)ne bafe bie Stellung
ber 5)Jänncr bie i^n fül)rcn genau [ic^ erfennen lie§e: fie lücrben
aud^ alö 5?ammerboten be,^ei(^net unb treten fo ben alten .QiJnigö»
bot(?n an bie ©eite^''). ^Jiit bcn Functionen bie biefe f)atten löfet ficö
njo^l jene <Scnbung nac^ 2ott)ringen Dergleichen, oben l)ier wirb aber
ein ©otfrteb aU ^j.'ifali^graf ^einrid)ö bqeid^net, ot)ne bafj öon it)m,
feiner ^ertunft, feinen SBefugniffen d\x>a^ befannt loäve; nur fo üiel
ergicbt fid)/ ba^ er am 9it)ein gebot, mit 5Töln in i^erbinbung ftanb*').
Srft unter |)einrid)ö 9lad)folgcr ift eö bann ^u ber 'Jluebilbung einer
^nftitution gcfommen, tüeld)e beftimmt roar in ben einzelnen ^er,^og»
tfjümern bie füniglid)en 9led)te ,^u öertrcten.
hieben ben tüeltlidjen ®ro§en nehmen bie 23ifd)öfe fortluä^renb
eine ^erüorragcnbc Stellung ein. i^einric^ ^at i^nen nicljt foldjen
6influ§ geftattct mic feine näd)ften 35orgänger. tlber er fte^t mit
') Slonnenberg, 2)ie S^eutic^cn 9Jlünjcn ber Säd^j. unb f^rtänf. Äaijctaeit
©. 300. 69. 89. 100.
2) Tonncnbctg ©. 89. ^iejc finb eS tueldje Clouet, Hist. de Verdun I,
©. 301, Slnlofe gaben ton bem leidsten 3Jlünjfu§ ju ^ptec^en, noc^ bem ^cin«
ttd^S aJlünjen gejdjlagen feien, ^tne eigene ^Hbbnnblung über fie üon Maxe-
Werly in ben Mem. de la societe des letttres de Bar-le-Duc 0. 3. 1881 füt)ren
bie 3at)teSber. ber ®efd)id)t§tt)iff. IV, 2, S. 21 an.
3) ©. oben ©. 90: comes palatii nennt i^n Sigebert 938, SS. VI, ©.
348. Sgl. batübet ben (Sjcut« 11.
*) Siel JU beftimmt fptic^t SJötjet ©. 16. Uebet bie angeblich pfal3=
Qtäflidje Stellung Sicgftieb« in ©adjfen f. öjcutS 16. ®. Ql). gtoQiuS, ^Jro«
öinjialpfaljgtafen <B. 116 ff. unb 12-5 f., meint, Sltnulfö Stubct 5iettl)ülb
in Saictn unb einen iöetnolb in ?llamannien in pfal.^gräftic^et Stellung m
finben; aQein bod^ ot)ne auöreid^enben 3?elcg. Söettt)olb tottb alä dux be»
jeic^net; f. oben S. 51. 3enet Setnolb etfc^eint nut al% @taf in einet ©tteit»
\aä)e, bei bei aud) bet ^eijog SJutd^atb betbeiligt ttiat; Neugart I, 6. ."^«0.
'') Sgl. ie^t T. 58®. VII, S. 167. Seitbem l)at SBaumonn, SietteU
ja^tSfditift füt Jiyüttemb. ©cfdö- I, S- 2-5, übet bie 'JBfaljgrofcn in ©c^tooben
ge^onbelt, bie et am (*nbc bei 9., ÜJlnfang bei 10. 3at)tl). füt etblic^ im Sefi^
bet äöütbe aniict)t unb einet ^'J'"''^'* oinbiciett bie et '3tlat}olfinget nennt.
Sgl. ^. Vir. ©tölin, ©efd). 2öüttembctgl I, ©. 129. löl.
•*) Flodoard, Hist. Rem. IV, 42, ©. 593: Godefridus principis Heinrici
comes palatii. @t bemädjtigt fid) bet villa Waslecia (SBeffeUing) am 9lt)ein,
ftet)t mit bem Äölnei (Stjbijc^of äüicftieb in Serbinbung (tiunc ad se venire
j^etiit). 9ln einen bet 3)ie^et 5Pfaljgtafen bie im 10. 3a^tt). botfommen unb
lid^ ben Sutggtafen bctgleic^cn (I. S®. VII, ©. 44. 167), ift alfo nid^t ju benfen;
Dielleic^t "^atte et eine äi)nltd]e ©teOung in jtöln.
SteOutiQ a« ben «ijc^öffn. 107
i^nen in gutem (Jinocrnc^mcn. 2)em Solberic^ Don Utrecht übcr=
trägt er bic (vr\icf)ung beg jüngftcn feiner Sö^ne 93runo, ben er
oieiicicf)t felbft ^um geiftlicf}cn Stonb benimmt ^otteM: er unterftü^t
aud) baö iBcftteben be^ S8i)c()of'3, jein üon ben ^Jovmancn Der»
ttJüfteteo 5öiöt()um roicberl)eT|uftellen unb ]n ^eben. flnberen ertf)eilt
er i^eflötigungen i^rer ^rei^citcn unb t)ergebroc^ten Siechte: ftnb
foIcf)c aud) ineniger ert)alten unb ol^ne 3^pifft aud) weniger gegeben
ald t)pn anbcren .Königen, unb ^at i>einri(^ im ganzen ben f)eT^ogen
freiere ^onb gelaffen in bev i^erfügung über geiftlic^e ©tifter ju
n)eltlid)en 3^ücrfen-), bod) f)oben ein,^clne S3iöt{)ümer — i^erbcn,
.f)amburg, 'l'abcrboni , SBür^burg, Utred)t, ^oul, (für, ^reifing —
unb me^r npc^ 'Dlann= unb ?}rauen«.Hlcif!ter — ßoröei, $)ertorb, -öeerfe,
."pcräfelb, 5ulba, ©t. 'Jllban bei ^iain,v Sßerben, ©taöelot, 6. ^krien
(u 'Jladjcn, S. 'Barimin, Gre^Spin, Sangaöen, Kempten, 6. Alorin^)
— mancherlei 3?crleif)ungen auf^umeifen. Unb tt)enigftcn'3 in einem
J^aü ift ber .(?önig njot)i nod) xoeWex gegangen alö feine ^l^orgonger,
inbem er bie nnan^ieflen "Mcdjie ber @rntfd)aft in Xoul bem 33ifc^of
ber Stobt üpüftönbig übertrug*), ^n ©ad)fen erbaute er mehrere
.Qirdicn') unb gab aud) bie 6intt)i(Iigung jur llebertvagung einer
') Ruotger, Vita Hrunonis c. 4, SS. IV, ©. 2-^5. %!. Liudprand IV,
l-'»: quem pater sanctus, quoniai» Nordmanni Trajectensem destruxcrunt
omnino ecclesiam. ob ejusdem recuperationem eidem volait militare. Taä
^ci^t abtt luoM nidjt, irte Leibniz, Ann. II, £. 434, u. n. etfläten, ft l)otte
itjn für bo5 5»i«tbum beftiinint.
•) Sigehanlus, Mir. S. M;iximini c. 12, SS. IV, £. 232, etjä^U, toi« bie
Utöndje intolerabili afflictione a Giselberto* depressi regiam clementiam
adienint, quidqtie incotnmodi a diice patorentur conqnesti sunt. Nihil
tarnen tanto labore suscepto proficientes, indijrnationem magis praedicti
ducis . . . emenierunt.
») SBgl. bif Ufbftndlt bft Utfunben in ©reut« 18. 3»"" ^Beftätigungen
füt ^ilbMbfim an bie JBildjöfe Set)atb unb Itjietljatb toerben ettoä^nt in
einem ölten 2}crieic^nis bft l^tiDtlegien , axii A^iofmonnS Antiquitates Hild.
mitflelbeilt im 5l?atetlänb. ?lrd)iD I82i<, S. 2«>4. Ter aober 2 beS il)ietinat,
£. 740 ^i., fübrt an: Hie in nova Corbeja aram S. Viti niartyris auro et
gemmis variis miritice omavit bortatu Mathildis conjugis sue.
*) DD. li>. S. .">2: concessimus ecclesiao sanctae Dei genitricis Mariae
ac beati prothomartyris Stephani, uuae inlra Tullensis civitatis niuros sita
videtur et cui tempore praesenti Gauzilinus jiraesul venerandus praeef^se
dignoscitur, omnern exactionem coniitatus ejusilein civitatis, annualis vide-
liret seti septimanalis theionei quaestus pariterque vectigal quod vulgo
dicitur rotaticum. Ö» gebt toobl nod) weiter, fptidit toenigften« beftimmtet ali
eine 33etleil)ung «ubroig b. it.. butd) weldie genjobtt warb moneta civitatis
et telonium cum iinmunitate comitatus: i. ^iontag, Weid). b. ftoateb.
J^Tfiheit I, 2, «. 49. — lÜtel mebt würben bie JlHotte bebrüten, bie eine *b«
\d)x\h bin^ufügt unb bie etft Sidfel bejcitigt bat: totumque dominium com
jiirisdictionis honore et potestate, bie man bod) foum, \v\t '.i^cfrlrr, 3-
». -K(« II, S. W2. wiH, nur auf bie ^errfdjoft übet bte bethcbenen ,S?Q'
üctttdge belieben (önnte, bf n»" '^i'!-»- nfUrhinn.. nU fpdtete Interpolation
et<4einfn, roonod) X. 2iW. \ if*.
••I iUon «Jetieburg unb v '♦« 9i. 1. TbietrotrI, 10
fäbtt fort: et lempla Domino ob reiiieiiiuui aniniao dcvota mente fabrica-
Vit. Vito .Mahthildis ant. c. 4, SS. X, g. 577 : cum siimnio triumphatori
Kegique coelesti agens scmper gratiarum artiones, ecclcsias multis reparari
108 3nnfrf aJetI)ültniffe.
alteren Stiftung nnd) CueblinburgM. Seine ®emQ£)lin 9Jta^t()ilbc,
bic fiel} burd) frommen Süonbcl auö^eid^nete-) unb fpäter ^u neuen
^^loftergriinbungen ben ^Inlofe ^ah. oertrat mieber^olt bie 2yünfd)C
ber ®eiftlid)en •* ). 5iber aud) üon ^^einrid) felbft rühmen bie <£d)rift=
fteücr ber 3cit fird)lid)cn ©inn^). ^ladj äfulba fam er. um bort
nm ©rob beö ^. SBonifa^ ^u beten"'). C^ine feiner Urfunben fpric^t
t)on ben Sünben, um bcren millen bie ^eimfud)ung ber .Reiben über
bie ©Triften oerfjängt fei"). — J)qö 'diedjt, bie 5öifd)öfe gn ernennen,
fjielt ber 5?önifl feft unb ntodjte bei üerfdjiebenen Gelegenheiten boDon
©ebrauc^: nur in ä^aiern roor eä auöbrürftic^ bem ^er,^og ;|u=
geftanbcn. .^einrid) mar tvoijl bebaut-, ergebene 5Jiänner in bic
wichtigeren «Stellen ^u bringen: SBigfrieb bon .Qöln, befonberö 9tot=
bert uon Girier , ber ein 33ruber ber Königin 5Jia^t^i(be mar'), er«
fd)einen alä treue 9lnt)Qnger in 2ott)ringen ; in il^erbun unb 55k^
trug er Sorge, SJifc^öfe bie i^m feinblid) maren ^u befeitigen, anberc
an bie SteÜc ^u fe^en^). 6in etraaö fpäterer Sc^riftfteüer fagt'').
fecisset iupensis etc. öine öeriüitrte ^Jod^tidjt bon 20 in Sllamannien üon
^cintic^ erbauten ßird)fn giefat Engelbusius, Leibniz SS. II, S. 1072.
M Vita Mahlhildis nnt. c. 6, SS. X, ©. 577; Dgl. unlen.
2) 9}g(. Widukind IIl. 74: De cujus laude si aliquid dicere cupimus,
deficimus, quia omiie argumentum ingenioii nostri superat virtus tantae
femioae. Quis enim digne possit explicarc ejus vigilantiatn erga cultum
divinum? etc. Hrotsuit, De laudil)U3 Ottonis v. 22 ff., SS. IV, S. 319:
Conregnante sua Mathilda conjuge clara,
Cui nunt- in regno non compensabitur ulla.
Quae posset meritis illam superare supremis.
SJaju bie beiben ^ebeu-jbejc^teibiingen ber Königin.
8) S. bie Utf. DD. 3. \:i. 18. 24. 38. 4l'
^) Non minoris claruit religiositate quam armorum virtute, fagt Widu-
kind I, 30. Sgl. c. 33. 39.
■*) DD. 4, ©. 42 : ad venerabile coenobium . . . causa orationis veni-
entes.
«) DD. 13, S. 50: nam nostris crebrescentibus peccatis multimodis
paganorum castigationes quibus cbristicolas at'äixerant sentimus. Tlan
btau{i»t natütlid^ nic^t an ©iinben beä ßönig^ pctlönlic^ j^u benfen. 'Änlafe
ju biejet JRebettjenbung gab ee root)!, baß e* galt in biefet Utfunbc ?5tiöilegien
}u beftätigen, quae ab (.»thnicorum infestatione exusta sunt.
^) S)ie 2te »iecenrton ber Gesta Trever. c. 29, SS. VIII, g. 168, fagt:
quod soror ejus imperaturi in matrimonio juncta fuit. 2)ataiif geflüfet l^iett
tt)n Brower, Ann. Trev. ©. 451, für einen Sötubet ber .ftoifertn 3loelt)eib,
Sot)n rHuboif II. non iBurguitb, unb bted h)iebert)oIt noc^ @örj, IReg. öon
Zxitx ®. 3. aber Albricus 921, SS. XXIII, 6. 7-56, nennt il)n frater
Mahtildis regine Alemannie, unb bafür erflären fid^ Gundling, II. A. 3.
213 9i.; Scheidt, Orr. Guelf. IV, <B. 384 «lt., unb ebenfo mit «ütffic^t auf
eine Stelle be« Ratherius, Conclusio deliberativa c. 27, Opera 3. 208, »o ei
Ijcifet: Ne concessum nostris diebus illi suo atque (= atque suo) nepoti
(^runo), primatum scilicet dignissimo, divinitus solum neque fortuito jam
praedicabile saeculis omnibus Privilegium, quo scilicet uter eorum die ordi-
nationis propriae alterum meruit ordinäre . . . non laudando ipse videor
extenuare, bie Herausgeber Ballerini, a. a. O. 9i. 22.
«) 3. oben 3. 82 unb noc^ljer 3. 117.
®) Brunwilarensis fund. acta c. 3, SS. XIV, 3. 126: Numquam enim
ad disponenda regni negotia, cum magnifice posset, propria concentus erat
industria; sed ut in bis agendis rata suorum forent cousiiia, semper ea con-
firmari voluit episcoporuni auctoritate canonica.
itit^en« unb iReit^SöerfQinmlungcn. 109
baß .^einric^ nid^tö o()nc ben 9lnt^ doii 93ifd)öten unternommen.
S^at man aurf) feinen ®runb eö gcrabe^u in än^ctfcl \iy ,\ie^cn,
fo ift boc^ nid^t befannt, bafj irgcnb einer bejonberen ßinflufe
a^eüht t)at. ^Jur 5iifd)of '^Ibalrcarb öon 5.^erben jd)eint fid) manc^=
mal am |)of aufgct)alten ]u t)abenM. 3)o|jcIbe er^ö^lt öon bem
X'iugöburger Ubalrid) feine !L'cbcn§befd)reibung-). 'S)ie beiben C^r,^«
bi}d)öte, bie bad "^Imt eineö @r,^fan,^(erö betleibetcn , ber ^Jlain^er in
2)eutfc^en, ber Trierer in i^ot^ringüdien ^Ingelcgen^eiten , Derttjcilten
regelmäfjig nid)t in beö »Qönigä Umgebung; boc^ irirb beä ^iain^er in
mehreren Urfunben befonberö gebad)t''). -- ?i(ö ^Jiotar fungierte bie löngftc
3eit Simon, ber baö '^tmt fd)on unter .R'onrab inneget)abt; ^nei ''Tflal
rviib er aud) ald .Wandler be.^eic^net. '')lad) i^m tritt ^-Poppo (j^olcmar)
ein, ber bcibe litel fü^rt, aber nid)t, irie jener nur in ein,^elncn
flauen, fid) anberer ,^ur ©ntnjerfung ber Urtunben bebient"*). —
^Jc^rere ,Rird)ent)erfanmilungen tpurben unter ^iitmirtung be§ J?önigö
abgehalten, bie erftcn in 6oblen,] unb 2)uiv3burg nur öon einem
Keinen Xt)eil ber Sifd)öfe befuc^t, eine fpätere ]u (Srfurt, an tt)eld)er
6r^bifd)öfe unb 58ifc^öfe au§ aÜen 5proöin,^en mit ^luöna^me Söaiernö
tt)eilna^men''). 3)ie (^eiftlid)leit biefeö Sanbeo öerfammeltc fic^ um
biefelbe 3ett befonberS unter ber \Hutorität if)re§ ^er.^ogä.
3lud) 93erfammlungen ber @rof5en beS 9ieid)§ überhaupt ijaben
me^rmatö ftaltgefiinben : ^u ©cel^eim, 2öormg, 5)iain,5 unb Erfurt"),
bie mciften auf ^i^önfifdjem , feine auf Säd^fificm 33oben').
2)agegcn berief ber .Rönig öor bem letjten .Qrieg mit ben Ungarn
bad gefammte 93ol? ber Sad)fen ,^ur ^Sevatfiung"). SDenn in ben
Urtunben ber ©etreuen gebad)t mirb, unter beren i^ermittelung
ober 3"ftinimung biefelben erlaffcn , fo finb ,^unäc^ft bie geiftlid)cn
V) Adam II, 1, SS. VII, 3. 306: cujus tur.c vita probau, fama illaesa
et fides in palatio erat cognitissima. Gt ftfd)fint in Utfnnben .f)cinricl)S ü.
'J22, DI). 3, 3. 41 (episc. Adalwarti, qui lejratus fuit ad nos missus ab
abbat« ven. Folcmaro fratribusque Christo in Ncva Corbeja militantibus);
92^J, oben ®. x9; etl)ält felbft eine iöfftötiflung 931. — .\dani I, 5(!, 3. 308,
\a%t oiid) tom ^ombnrflft Unni: Conrado et lleinrico regibus familiaris
et reverendus permansit.
«) (Jerhard. Vita Oudalrici c. 3. SS. IV, 6. 38'.t: curtem regis adiens.
Bolito niore servicio ejus subdebatur, usque dum rex Ileinricus praesentem
vitam finiret.
") DD. 11. 12. 17.
*) Sickcl DD. 3. 37. ^uc^ grflcn feine CfintDenbnngen , iPeitrflgc VII,
3. 72 ff., mufs id) an bet ?lnfid)t frfll)olteu, boft ^<oppo nur bie «ofeform
für (Volcmat ift unb ben nur einmol üorfommenben ^totor biefe« ^iomenl
(DD. 2.'i) für benlelben Ijolten.
") Oben 3. 64 unb nod)()er j. 3. 929. 932.
•) Oben 3. 50. h9 unb nod)t)er j. 3. 927. 932.
') «Pfll. «nta, Ter iTeutfdie 'J{eid)«to(\ in ben 3 911-1125, S. 89, b«
mit 5Red)t bemerft, bofj, |o manflelljoft bie "Jiodjridjtrn finb, fie bod) mit 6id)er!)ett
etfennrn loffen, bnfj bei öllen roicftligeren f^rogen ein Sufammenfletjen »on flönlg
unb (dürften ffottoefunben itai.
") Widukina I, 3H; convocato omni populo.
1 10 3nnere JUer^Qltuijjc.
unb lücltlic^cn ®vofecn gemeint, unb oud) bic ^cr^ogc luerben ba\ü
9ered)net ' ).
Unter bcn 2BeUlid)cn treten bie 3lnge]^örigen beö .^^onrobinifi^en
|)aufeö, 6bert)Qrb unb jcine äVttern befonberö I)ertjDr: im Sefitj
fer,^oglid)er ©tellung in thronten unb €d)lUQbcn, ,]Qt)lreid)er ©raf»
j^aften bort — aii\ beiben Seiten bcö 9t^einö üon ber 2di}n bis
^ur ßauter-) — unb in Sott)ringen nn'^men fie eine l^erüorragenbe
©tcÜung ein; bod) erjdieint ber Aiönig burd) )ie nirgenb^ beid}vänft:
i^m, ben ]"ie evt)obcn, Rängen fie in Jreue an''). — 33on ireltlidjen
^ofbeamten .^^einridjö lüirb feiner genannt.
|)einvid), fngt SlMbufinb-*), begünftigte feine 8tammgenoffen, bie
©Qd)fen: fein namhafter ^J^iann, ben er nid^t ,^u 3lmt unb Stürben
erhoben. (r§ ift ttof)! Uja^rfdjeinlid}, bofj er fie oud) aufjertjalb Bad)=
fenö mit ®rQffd)aften unb fielen bebadjte. 2)od^ läfjt fid) im ein,^elnen
nid)tö ber 'Jlrt nndjnjcifen-^). 2)ic Sad)fen aber befnmcn bur^ bie
.g)errfd}Qft be§ mädjtigen .^önigö ein er^ö^tc§ ©elbftgefü^l: ftül^ er=
"^oben fie fid) über bie anbcrcn Stämme'').
^m meiften t)Qt .^cinrid) in ©od^fen öerlreilt. ^ier fanb er
ben fidleren SBoben für bie |)errfd)aft bie er fül^rte. i^nbem er alle
Oiemalt ^ier unmittelbar in ber ^oanb behielt, bagegen bei ben anberen
©tämnien bie .^icr^oge, roenn audj mit üerfd)iebcnem 3ied)t'),
') DD. 11, ®. 48 iBctben ol^ fideles ctft ber Grjbifdöof unb 2 SBiidjöfc gr»
nannt, l)injUQffü(it: et aliorum fidelium nostrorum; 13, ©. 50: ein ^ijc^of seu
et caeteris fiilelibus nostris; 2, 2. 40 mit 5 ©tafen; 17, 2. 53: ber (*rjbifcftof
unb ein ©rof ^otto; 23, £. 59 ein Söijdjof unb bie ©rnfcn (^erjoge) ©bet«
l)Qtb unb ®ijelbti'd)t. fjüx aUiirjburg mlerccbiertc ber ©rof 5J3oppo, DD. 6. 7.
ISin nieiteret Sinii »irb bejeic^net in ber Urf. für bic übnigin *ö/ot)tt)ilbe,
20, S. Aß: episcoporum i)rocerumque et comituni peticione: tigl. 12, S. 49:
caeter(*rumqiie regni iiostri priinarioriiin.
2) 'Sq\. über bie ö5rQfjd)aften in ben ^änben uetfd^iebentr ÜJJitglicbcr bei
Wonrabinifdjen |)qu?c3 ©tein, R. .Ronrab S. 307 ff. Q% finb ber Chigerisgau,
!i'at)ngau, äüetterou (mit 'Jiibbo: unb Äin.^iggau), ilunigeefunbra, Cbcrrtjcingou,
9ial)gau, üJormlfelb, ©peicrgau; in 8ott)ringen *IReienfelb; bie fic^ freilid) nid^t
oüe gerabe in ben 3flt)i;''" .^cinrid)« nad)tt)cifen (offen.
^) 3. über bo^ (^in;\elne bie üerjdiiebenen 3at)re. auf bai 23ert)(iltni5
lint befonberö @iefebred)t 1, S. 219, oufmerffoni gemacht, gel)t aber bod^ ent=
ft^ieben ^ü toeit, njenn er fogt, bie jfonrabincr fdjcinen mit .^einrid^ gleid)fam
bie ^crrjdjaft ju t^eilen.
-*) \Vidukind I, 39: Cumq^ue esset in exaltando gentem suam sedulus,
rarus fuit aut nullus nominatoruni vlrorurn in omni Saxonia, quem praeclaro
munere aut officio vel aliqua questura non promoveret.
'') S^ie iiyorte brr folgenben 5iote »cifen aber tt)oI)l barouf 'bin.
*) Widukind II, (i: Saxones imi)crio regis gloriosi facti dedignabantur
aliis servire nationibus, quaesturasque quas halmerunt ullius alii nisi solius
regis gratia habere ronterai)serunt. S3gl. Vifa Mahthildis ant. c. 4, SS. X.
S. 57Ö: Saxones rege ditati tali potiuntur honore, quibus nunquam tantae
primatus subesse solebant causac.
''} U}on einem beftimmt erblid^en JRed^t, tote Hb\)n toitt, ®te beutfd^e 5)30=
litif Ä. ^einridjg 2. 11. 15, fann feine 5Rcbe fein, i^üx fe'br unfid^er f)Qlte
id^, bo§ bie ^ofämtcr, ftel^e bie öerjoge bei ber 2öal)t Ctto§ übten, ibnen
Don ^einric^ übertragen feien, ^bcnfo »enn er fagt: „^euixiä) ftanb baöon
ab, in ber ^crjogc yanben nod^ anbcrc al^ bic iJö^ftfn u"^ l"ne eigenen
3Jlinifterialen fidt) burd) ben Ircueib ju Pctbinbcn*.
Stellung bei jtönigä überhaupt. m
oncrfannte, o^ah er ber Stellung beö .Qönigö, überhaupt bcr 3}er=
faffuiiii beö 9tcicf)ö einen in niond^cr Se,^iei)ung anbeten G^arofter.
5)Qd .Qönigtf)um ift nid)t met)r eine \o allgemein unb unmittelbar
cingreifenbc .(^ertjc^ergenjalt , njie eö baä nad) ber 5luftaj)ung 5larl8
imb feiner näcl)ften 9lac{)tolgcr fein foDte. 5lber cä fe{)lt borf) öiel,
bafe eine oollc Selbftänbigfeit ber Stämme unb it)rer SSorfte^er ,^u=
gegeben unb nur ein loie« met)r föberatiüco i^er^ältniy an bie Stelle
ber alten ftaatlid)cn ^Bereinigung gejct5t märe ' j. 2)aö entjprid)t
tueber ber Vlutjajjung A^inrid)» unb feiner ^fi'Qfnoffen , jott)eit fic
erfennbar ift, noc^ ift e« bcr 3"f^önb meld)cr fic^ au« bcn I^at«
fadjen ergiebt. 2Baö befannt ift, genügt um bar5ut()un, ba§ eine
tüa^re !öniglid)e, ftaatlidic @ert)alt feftgef)alten unb burc^gefü^rt ifl;
ftnb bie 9lad)rid)ten über bie '^luöübung berfelben bürftiger alä ju
anberen 3fiten, fo liegt ber ®runb ^um 2^eil [xdjcx nur borin, bafe
übert)aupt nur eine mangelf)afte .Qunbc unb biefe ^auptfadjlid) nur
über bic_Säd)fifd)en unb £otl)ringifdjcn ^i^er^ältniffe unö ,^u geböte
ftetjt-): fet)ltcn glo^oarbö '^luf.^eic^nungen, fo mürbe aud) l^ier üieleö
im 2)unfel liegen, maö bem Sad)fen 5©ibutinb unbefannt blieb ober
feinem ^ntercffe femer lag. oben bie überraiegenb Sädjfifc^c "-Jluf»
faffung biefeä ^JlutorS l^at ba()in gefüf)rt, ^einrid^ ^auptfäc^lic^ al8
Säd)fifd)cn ?5ürften erfdieinen ,^u laffen'*). ^^Iber er mar mc^r aU
baö, im Dollen Sinne 2)eutf(i^er Äönig, feine .^errfd)aft ein mal^reö
3^eutfd)eö 9teid)^i.
Unb biefey 9teid) leitete er mit .Qraft unb ^iöfjigung. ä^or
allem nd)erte er bcn ?^ricben , machte bem 9tnubmefen unb bcr @c«
n)alttl)ätigfeit bcr t)orangegangenen Reiten ein (^nbe, l)anb^able 'Stedjt
5o ^l)iaip*, florol. Sktfoffimg S. 13: ,6« toar alfo bai jReicft eine
oontoDftation oon fünf i^ölfctn unter bcn 'Jlufpicien eine« ber ^etjoge, beS
^^er^og^ üon 3ac^jen, rtelt^et ben ßönia 2itcl füt)rte*; faft hJöttlid) rttebetljolt
iPeittäge 2. 111; Wicjcbreclit I, 3. 215: ,5:qS JHeic^, toie eö ^eintic^ griinbete,
eticbetnt foft nur niie ein Staotcnbunb" (ftüt)et: ,olä ein lofct Staatenbunb*).
ilöl)erd iöf^fidinnng o. o. C S. 17: .ibunbe^floot mit einem mon(ncftiid)en
^oiipt" („lynnbc-^ffont" logt aucb f^. ^Jü&er, Stämme III, 2. :{32) ift ebenfortenig
iutreffenb, bie ".flnttjcnbung jolc^et 'Jlulbtücfc mobetner ^politif auf ^onj ob»
tDeid)enbe t)iftorij(be ^ufönbe immet bebendic^. — 2öo* 'i^biKip* gt'bt, ifl
übtigena nur eine etioaS mobificiette 2lMebert)olung ber !i3ebauptungen Don
l'ubrnjig, Sc^ofliner u. o. Süunberlid) genucj bot ÖJfrörer, itW. III, 3, 3.
1191, für eine ä^nlid^e Suäfü^rung bai SJcrbienft öölliger 9Jeul)rit in ^nfprutft
genommen.
'-) toi bebt mit 9Jed)t ^ertor SUolfmar, ^einridj I., ber ®rünber beS
Teutfdjen JHeict)« (5<lanfenburg \H62) 3. 2.'>; eine 3cftrift bie fonfl toenig
eigentbümlidjeö entbält.
") ^Jiod) mebr ift ti in ber Älteren Vito Mahthildis bcr f^atL, too f«
beiftt c. 4, SS. X, ©. .'>77: quacque rejnia per circuliim bell" pntcns suo
siihjugaverat dominatui, scilicpt Sdavos, Danos, Hawarios, Holu-mos ce-
terasque (gentium nationes, quae Saxonico nunquam suhpsse videbantur
imppfio. — - lieber bie ü^e^eidjnung a[i rex Saxonum, Saxocicus, oui bie
^<t)inip^ Oirmidit legt, f. S|curd x. Kichenis unb Jocundus nennen ibn jogar
nur (lux Saxonum.
*) öonj unbegrünbet ifl bie 5Bef)auptung üon %'binip^, Äorol. iPerf.
S. 14, toenn in jener ^eit tom iHeid^e bie Webe fei, merbe junddbft 3ad)frn
ferftonben.
112 3nnete JBfrt)öltnifff.
unb ®crcrf)ttg!cit unb bcc^rünbctc ourf) ]o eine neue bcffcrc Orbnunq M.
Vllö (^evcd)t unb V'Qlc'f^ milbc, flug unb njcije rüt)men ben ilönig
bic ©d^riftfteller ber ^ftt-). SD^on mag e8 ^croort)eben , ba§ in
feinen Uv!unben fein 33eifpicl einer Gonfiöcation , bie fonft fo ^äufig
tuegcn Untreue üorfam, fid^ finbet.
^•eft unb cntjd)Iofffn , aber o^ne Uebcrt)ebung unb 2eibenfd^Qft
tritt ^einric^ auf: baö 3^^^ bod i^m üor ""klugen ftef)t, bie (Sinigung,
') S. bie atetlc bes Cont. Heg. oben 3 42 m. 2 unb Widiikind ©,
100 m. 1. ?luBetbcm Kuotgei, Vita Brunonis c. 3, SS. IV, <B. 2.>5: Nimis
longum est prosequi, quomodo memoratus rex ... ad illam tarn grat^e
pacis serenitatem pervenerit, cum ipse omnia regni spacia et continuis fini-
timorum incursionibus et gravissiiiiis inter eives etiam et lognatos dissen-
sionibus concussa et atrociter vexata repererit . . . Sed po8t aliquantiiluin
temporis tantus timor per gratiam divinani invasit extraneos, ut nihil um-
quam eis esset tormidabilius , tantus amor colligavit domesticos, ut nihil
umquam in quolibet potentissimo regno conjunctius videretur; c. 5: fundato
et ad unguem pacato imperio. Sigehardus, 5lir. S. Maxiniini c. 11. SS. IV,
S. 232: monarchia regni potitus, subditos quidem justicia, pace et de-
mentia modestissime gubernavit. 3^aju bie ethjoä fpätcte Tatftcüung in bet
Fund. Brunwilarensis c. 3, SS. XIV, £. 120: ad Komani statum regni re-
parandum omnibus spebus in eum coliatis, ad nutum siiperni Regis gloriam
adeptus est regiae majcstatis, quatenus generaliter omnibus valeret prodesse,
quod in eo specialiter effiilsit justiciae ac pietatis insigne. Defuncto enim
Arnulpho imperatore piissimo , quis mala enumeret oninia quae per 19
annos ... ad ejus usque duraverant tenipora, cum pro caeca amhitionis
gloria uliique saevirent rapinae, caedes et incendia? Quae crudelitatis
pestilentia ita irrepserat im]>roborum pectora, maxime cum eis quodlibet
audendi increvisset licentia, . . . ut bonos juxta ac malos non abhorrerent
interficere, ceteros metu terrere. Quae rabies ferina ita regis pruden-
tissimi cohercebatur disciplina, ut, paulatim crescente bonorum gloria,
penitus improborum aboleretur memoria. — Sluf bie ^Qnbt)abung ftrcngen
)Sied)ii weift oud^ bie ÄQijerc^tonif ^in, v. 1Ö857, ed. üiJQBmonn II", ©. 44ö:
sie vorhten in immer mere.
Ja richte der keiser here
vil harte wisliche;
iDoä Der kunige buch niuwer e, ed. '»BJafemann, bei SanieU, Conb= unb 2et)n=
tec^tSbud^ I, ©. CCII, hjeitct au«füt)rt: Die vürsten und die herren vorhten
in sere: si muosten nach rechte richten. Wer vür in kom umbe schulde,
der durfte in niemand umbe bitten, da horte weder guot noch vriuntschaft
vür : er rihte nach rehte. Do waren die herren reht, do muosten die andern
ouch reht sin. Do stuonden diu laut mit vride.
■-) Widukind 11, 3: Rex quippe Heinricus cum esset satis severus ex-
traneis, in omnibus causis erat Clemens civibus: I, 39: Et cum ingenti
l)olleret prudentia sapientiaque. Cont. lieg. 936, S. 617: praecipuus pacis
sectator. Vita Mahthildis ant. c. 4, SS. X, 3. .577: Pauperibus largus, viduis
patrocinabatur et oitpressis, suis condigna donans militihus, ceteros pietate
et pace modeste regebat. Sigehard, Mir. S. Maximini c. 11, SS. IV, <B. 232:
vir clarissimus Heinricus . . . monarchia regni potitus, subditos quidem
justicia, pace et dementia modestissime gubernavit, imperii (beißt biet iDobt
nur oßgemcin .^ettjd)Qft) vero apicem virtutibus et gloria omnique honestate
singulariter decoravit. Jocundus, Transl. S. Servatii c. 27, SS. XII, S>. 10<J :
jostus quidem per omnia, bonus et clementissimus. 2tud) ein jpäteter Qf^on-
.^i^fijt^et "ilutor, Kobertus Autissiod., SS. XXVI, S. 228, jagt: Hie vir paci-
ticus fuit, justiciae cultor et injustorum deletor. Unb getnbeju als rex paci-
ticus bejcit^ncn i^n bie Ann. Lobienses, SS. XIII, ©. 234.
^etntic^d @emaf)lin unb Ainbec. 213
Befreiung unb £icf)erung bc3 Steic^ä öcrfolgt er ru^ig unb njci& cS
^u erteilen. 6r ftrcbt nirf)t naä) ettclm ^u^m unb ®Ian^. 5lbcr
er giebt nidjtö auf Don bem ttjoö i^m old ''Jiac^folger ber nlten
Könige gebiif)rtc, ouc^ ben anberen 9{eid)en unb -öcrrfc^ern gegenüber.
So_ erfüüt er alle '.Hufgabcn bie i^m fein ^üuigttjum fteÜte, nad)
aufeen wie im Innern. 2)eut)^(anb ]di) fe(ten einen gleid^en, nie
einen njürbigercn, cinfid^tigeren .RönigM.
%udi perfönlirf) jdjmücttcn ^einricf) atle ßigenj^aften beö tüc^=
tigen ^Uknneö: grofe unb hdftig öon ©eftalt, mar er ein eifriger
unb glücflic^er ^äger, im Söetttampf allen überlegen; beim ^Jiai^le
j)eitcr; aber nie gab er bie föniglicf)e 2Bürbe preiö: Siebe unb 6f)r=
furd)t ^uglei^ flößte er feiner Umgebung ein-).
3^m ,^ur «Seite ftanb 5)Zal^t§i(be , eine ber an.^ie^enbften ®c=
ftalten unter ben ^fürftinnen bie auf 2)eutfd)em SBoben ertoadifen.
Sanft unb bef(^eiben n)altetc fie im ^aufe; fromm unb ber Äird^c
ergeben, fanb fie i^re SBefriebigung in guten 2öer!en, trie fte biefe
empfahl ; babei rtufete auc^ fie bie föniglic^e SGßürbe too^ ^u magren ;
ifjren ßinflufj auf ben ©ema^I benu^te fie gern, um i^n gur 3)HIbe
unb (^nabe ]n belegen •^).
'i @nt|d)teben uiu^red)! ift toas neuerbingS au? 9?i^f4§ Sßotlefungen,
X. &. I, S. 3ti8, mitgcttjeitt ift: .^cinttc^ fei feinc^loeg? bajii gefommcn für
eine Xeutfdje 5Jlonatd)ic i)altbare ©runblagen ,?u jcljQffen; „er ftatb, o^ne mit
einet flaren, cntfrf)lof|fnen *l?oIitif an bie ?iufgabeii Ijetangetrcten ju fein, bie
feinem ^aufe geftcllt waren, feitbem e? bie oflfränfijd^c Ärone empfangen l)atte".
Söiel öotfid^tiaer ift bai Utt^eil in bem ?lufia^ ber, oud^ auä bem ^lad^lafe,
•Öift. 3- XLV mitj^et^citt ift, fto e# l)eiBt <B. 12: „^einrici^? ^Jieuorbnung ber
Jcutidien 5l}erl)Qltniffe üoU^og fid) un^n)eifell)aft in einem betoufeten ober un»
berou&ten ÖJegeniajj gegen bie unibct|al'monatc^ifc^en ©ebanfen ber Äarolinger,
Ulm I^eil nad) bem ^Jufter norbgermanifc^er Sorbilber"; boc^ mit bem 3"'
fatj, baß gleich noc^ .^leintic^^ lob ba^ fo Dict gepriejene ©cfü^e ber neuen
Crbnungen an allen (*nbcn unb immer toieber öijn neuem auäctnnnbcrbtad^,
»ie offenbar angenommen Juirb, of)nc Otto? Sd^ulb. ®an,^ anber? itöpfe,
Ctto I. 2. V.t, beffen Urt()eil id) gern t)ier anfüt)re, ba er fid^ auf hai tin-
getienbfte mit bicier Sc\t beid)äftigt t)at: „2Ba? it)n bei aller Türftigfcit bet
Ueberlieferung üor bieten fcnntlidj an^,Kicl)net , föar jener reine Idjöpfcrifd^c
yebenäat^em, üon bem fein gan«? It)un burc^n)et)t ift . . . 3n ber einfachen
Jöeldjeibung auf ba^ ''JJöc^fte , bei fold)cm ;i][nl)olte in menig gän.ienben gotmen,
lag feine ftiUe Wrofee . . . fein größter iHul)m bleibt, bai teutfcfte ^Jieid^, unfet
Xeutic^lanb, politijd^ begrünbet xü l)aben". 5ügl. ouc^ Sugent)eim, S). &. II,
3. 22: „In i^einame bcö ©rofeen, ben er mit me^r JHec^t fül)ren Würbe oU
fo manche .öerridjer".
-) Widukind I, 39: accessit et molcs corporia regiae di<;nitati oninem
addens decorem. In cxercitiis quoque ludi tanta eminentiii superubat
oranes, ut terrorem caeteris ostentaret. In venatione tarn acerrimus erat,
ut una vice vel qtiadraginta aut eo amplius feras caperet; et licet in con-
viviis satis jocunmis esset, tarnen nicliil regalis disciplinac minueliat; tantum
enim fiivorfm pariter et timorem militibiis infundebat, ut etiam ludenti non
crederent ad ali<|iiam lasciviam so dissolvendum. Grandis quideni vir ^ei^t
er bem Ekkehard >anK. Casus c. ÖO (®. U)4).
') Widukind III, 74, Dörfer ®. 108 11 2. *)iad) «ufjäljlunfl iljrec
frommen Äderte: Talia opera licet valde bamiliter diebus ac DOctibas
exerceret, tarnen nicbil de honore regio minuebat . . . Krpo si omnes vir-
tutes ejus velim narrare, bnra deticcret. !0g(. Vita Mahtb. aoU c. 5, SS.
0af)T6. b. btf4. «Btl«. - UOaik. ^cinri« I. 3. «ufl. 8
114 3nnetc sycttjältttiffe.
^einric^ öerliet) i^r alg SBitt^um mit ^uftin^ntung bcö erftc^ebor=
nen 6o{)nc8 einmal, foüicl befannt, im ^dt^x 927 roaä er an Gigen^
l^um ;\u Dueblinburc} , 5|3ölbe, ^iorbl^aufen unb 2)uberftabt befaf} fo=
lüie bcn ^inä auö iffiofleben unb ©ubenäleben V). ^illö \mi äa^tc
fpätcr bie 33er)c^reibunfl erneuert marb, trat an bie Stelle biefeg
3infeö baö ®ut ©rona-). ?tber oucf) anbere ©üter 'i}at ftc cmpfan=
gen unb über atled fpäter ,^u ©unften geiftlid^er Stiftungen üerfügt.
J}u yiorb'^aufen mürben ^mei i^ter Äinbcr geboren^): fpötct ^at fie
meift t)ier i'^re 2age oerlebt.
günf Äinber^) l^at 3)k^tf)ilbe geboren, Otto, ©erbcrga, ^abemi
ober ^abemig"'), ba .^einrid) nod^ <5^t5''9 '^^''^' ^einric^ unb Sruno
roätjrcnb feiner föniglid^en ^Hegierung '') / ben legten ^u ber 3cit, tric
X, ©. Ö77, hjo bie äüottc, loie 3affe in bct Ucbcticljuug nndjiueift, mein
au? ber Vita Kadegundis be§ Venantius Fortunatus abgcic^rtcben finb unb
ba^ (^injelnc be§t)alb lüoljl feine grofte ?lutorität t)at. 3lü^ bicjer Vita jc^öpft
njiebet bie jüngere unb malt lüciter an§, c 5, SS. IV, 3. 287.
') ©. ben Sluäjug bet Urf. öom 3. 2)iai 927, au§ ^offmann^ Ant. Walkenr.
DD. ©. ö6: rex assensu filii Ottonis quicquid propriae hereditatis in
QuitiliDgaburg , Palithi, Northusae ac Dudersteti halmit, cenbus item in
villis Wafilieba et Gudisliebon . . . M. conjugi . . . donavit. ®egen bie
(Sd^t^eit erftärte fid) SBerjebc, ®aue ©. 63; aber gicfel fie^t au^cr ber fpäteren
Söejeidjnung .^einric^S all Auceps im JRegeft feinen @runb ju jtoeifetn.
-') DD. 20, S. 56: legall moderatione, asstantibus fidelibus nostris,
cum consensu et astipulatione filii nostri Ottonis et episcoporum procerum-
que et coraitum peticione, dulcissimae conjugi nostrae Mahthildae potestativa
manu tradimus et donamus, quicquid propriae hereditatis in praesenti
videre habemur (fo) in locis infra nominatis. ILiec enim sunt Quitilingaburg,
l'alidi, Nordhuse, Gronaa, Tutersteti, cum civitatibus et onmibus ud prae-
dicta loca pertinentibus, in jus proprium concessimus . . . eo modo et ea ra-
tione, si nobis superstes extiterit et in sanctae viduitatis pudicitia perman-
serit, praedicta loca ei concedendo tradimus etc. Cb unter Gronaa auc^
ÖJronc bei ©ötlingen ober einer ber oben 6. 24 9i. 3 genannten Orte ju Xftx--
ftet)en, ift nic^t beutlid). Grona ftel)t Vita Mahth. ant. c. 9, SS. X, B. 578. —
Gine Urf. Ctto I., DD. 228, ©. 313, nennt aU res quas usque huc dotali
])OSsidebat jure cortem Quitilinga cum ecclesia in honore s. Jacobi apostoli
consecrata in eodem loco . . . cum villis sie nuncupatis — 11 ^Jiamen —
et in aliis iocis inde exaratis vel inantea exarandis, in einer anbern, 172,
©. 254, toirb eine vilia Spileberg al% I^eil ber dos ber Königin crtoäf)nt.
3) Vita Mahthildis sec. c. 22, S.S. IV, 3. 298.
*) Albricus, SS. XXIII, S. 761: Hie habuit filios tres, Ottonem, Hen-
ricum et Brunonem et filias duas, Gerbergam et Hawidem. lieber anbere
Äinber bie man i^m fälid)li(^ beigelegt j. ben @rcur§ 7.
^') S^ieje übergef)t ganj bie Vita Mahthildis ant. c. 6, ©. 577 (bie jüngere
nennt an ber entfprec^enben SteQe c. 6, 3. 287, übert)oupt nur bie Sö^ne).
Widukind I, 30. 31 nennt if)ren 5Jamen nic^t, unb ebenfoloenig Flodoard
938 ft-, too er bon i^r fDrid^t. S^erjelbe finbet fid^ bei Rodulfus Glaber I,
4, SS. VII, 3. 54 (^aböiba); in ber geneal. 2afel, SS. III, 3. 215(.t)abeh)ig);
bei Albricus (.g)alt)iba); gleichzeitig aljcr in einer Urfunbe ^einric^ä non 935,
DD. 37, 3. 71: |)abenjt (eine anbere bei Eckhart, llist. gen. 3. 129 91. 30,
ift {el)r terbäcfttig; »gl. (S j:cur§ 7).
«) Sügl. Liudprand IV, 15. ^einrid^ toirb 922 in ber Urf. DD. 3, 3.
41 genannt: una cum prole et equivoco nostro. — SBruno wäre nad) Chron.
regia Colon. 3. 26 im 3. 928 geboren. 'S:od) füf)rt bie Eingabe be§ Ruotger,
Vita Brunonis c. 42, SS. IV, 3. 271, bafe er in feinem lobeeja^r 965 faum
baä 40fte ^o^r überjc^ritten, auf ba? ^o^r 925; j. Byaeus, Acta SS. Oct.
^eintic^l föema^Un unb Jtinber. 115
ed in feinem Sebcn ^ifet*), ba ber ^aitx baä 3c^törte ttjicbcr Quf=
baute unb jein 2.?oIf burd^ bie 3üflel ber ©erec^tigfeit in fidlerem
unb cmjünjc^tem ^rieben regierte.
Solche ocr^iiltni^mQBig rul^igc Sa^re rooren bie nad) bem testen
Einfall ber Ungarn.
V, ©. 702: Schulze. De Brunonis ortu S. 6: '^ciffer, .^ift. ftit. SBettröge jur
öefd). »tuno S. 16; Äöpfe, Otto I. S. 14 «R. 3.
') Ruotger, Vita c. 2, S. 25-5: natus eo tempore, quo pater ejus
Heinricus rex gloriosus, perdomita barbarorum saevitia, represso etiam
intestinae cladis i)ericulo. diruta magno studio reaedificabat et volentem
populum justic'iae firenis in tutissima et optatissima demum pace regebat.
£aä Ihfte paßt freiließ auf Stuno? ©cburt^ieit nic^t jum beften, trenn man
ntdjt mit i^eiffer ben ni(^t eben tütjmlidjen gfrieben mit ben Ungarn Ber=
fielen miQ.
8*
927.
S)te§ ^aijx namentlich §Qtte einen frieblic^cn G^orafter.
3m grüfjling üerroeilte ber Äönig in SBeftfoIen. i^n (Sfjen ev=
t^cilte er am 18. ^är^ auf 35ertt)enben ber 5?önigin 5)h'^t^ilbc, bie
i^n begleitet ^u ^abeu fd^eint, unb be§ 39ijd)ofg Üntüan üon 5paber=
born bem .^lofter ^etforb, beffen ^ribilegien bei bem ßinfall ber
Reiben, b. 1^. o'^ne ^l^eifel ber Ungarn, jerftört rtjaren, eine Urfunbe
,^ur Sicherung feineä ganzen Sefi^eö^). ^^(uc^ 6ffen erl^ielt n)a^r=
fcf)einlic^ bamalä bie Seftätigung einer Sc^enfung ^er^og Ctto§'').
'Jim 3. '^ai tvaih bie 2)otaIur!unbe für bie ©ema^tin auägefteÜt,
in n}eld)er ber ^nftimmung beS älteften ©o^neä Ctto ßth)ä^nung
gefi^a^^). 2)iefer ^atk baä 15. Sa^r, ben Termin ber ^ünbigfeit
nad^ bem 9ic(^t ber ^arolingifc^cn .Könige, erreicht, unb öieUeirf)t nur
beö|alb ift je^t bie S3erlei^ung erneuert ober in erh^eitertem Umfang
gemad^t.
') DD. 13, <B. 50: Mahthildam dilectam conju^rem nostram una cum
Bodarbrunnensis aecclesiae episcopo, videlicet Unwano, seu et caeteris fide-
libus nostris de sanctis Herivurdensis monasterii monialilius interpellantem
coguovimus, quatenns illarum praecepta regia (oben S. 77 51. 2) renovari prae-
cipereraus. Ueber bie 5Bebeutunfl bet Utf. tjonbclt, flegen a33ilman§, ÄU. I,
S. 115, unb iJicfet, US. I, S. 308, ausfüt)rlid^ Sirfei, 3Jlittbei[ungen I, <B.
229 ff. ©egen ben ^in cmpfot)Ienen Sliisbrurf appennis für eine Utf. biefcr
3lrt bnt fid), tuie id) meine mit 9{ed)t, ctflärt Säumer, 3- ^^^^ SQtigntjftiftung I,
®. 120. Pancarta fommt nur im SQBeflftänfifd^en Dieic^ öor. — £et Ctt oer
SluSfteHung njttb Astnid gefdjtieben, rtia§ jdjon Leuckfeldt, Antiqq. Halberst.
S. IM, unb Leibniz, Ann. II, S. 377, auf offen (ionfl Asnide in Utfunben)
belogen; ebenfo 6tt)ntb, Reg. @. 112, Stumpf unb Sicfel, UJöbrenb Samet) <S.
120 unb 33öbmet S. 3 unrichtig an ?lltfiebt badeten. — X\e Utfunbe bom
13. 3lpril(927), bie biefe iiiix anreihen, mufe s" 928 gehören; f. nad)bet ©. 120.
-) Urt. Ctto I. DD. 85, S. 167: curtem ab avo nostro Ottone duce
Beki dictam illo traditam et a d. genitore nostro Heinrico rege fortitu-
dinis causa eandem iterato tributam. SDßenn bie 3teße aud) nad) Sidfel? Sin:
nal)me ^u einet gtöfieten ^ntetpolotion gehört, fo ift bod) gegen bie ^Rid^tigfcit
bet ^ia^tidjt fein ^öebenfen.
^) 2. oott^et £. 114 9i. 1. Uebet bie ^JJJünbigfeit mit 15 3af)ren narib 9?ibuQ»
tifc^em JRed^t f. 2. Sß®. III, S. 282; VI, 2. 215. Uebet einen Säc^fifc^en
Jetmin ift nid^tS betonnt; 5Riöe, ®efd^. b. 3). Sotmunbfd)aft I, 2. 214.
3u|ammfn!unft hti Äönig* mit ®taf Heribert. 117
S)Qnn nahmen bic Sot^tingijc^en 'Jlngclegenfjeiten ^cinrid^ in
^^(njprud). S)cr ®raf .^cribcrt, in beffen Öefangenfd^aft fid) .»^önig
Staxl befanb, jetjt and} mit 5?önig Üiuborf ent^loeit, lüeil biejer eine
©raffc^aft, bie jener für jeinen So^n erbeten, einem anbern üerlie^en
l^attc, fd)icfte Wefonbte an |)einrid): eö fci^eint, bofe er bei biejem
einen Stürf^olt juckte. S)er Ifönig lub i^n ,^u einer 3uföntmenhinft
ein, bie etroaS fpäter ftatt^otte, unb bei n)eld)er bie beiben dürften
©efdiente Quötautd)ten M , auc^ getui^ S^erobrebungen trafen, bic
frcilid) nid)t nä^er befonnt geworben finb, bie ober tt)ol^I S5e,^ug auf
bie 58efreiung beö ßarolingerö ^abcn mod^ten, ,yi ber f\^ je^t bcr
®raf oerflanb: eben bie ^einbfc^aft gegen JRuboIf trieb i^n ba^u-).
Siüxs üor^er, am 1. "^läx^, toax ber 5öijrf)of äßitger öon ^JJle^
geftorbcnM. 5)iit i^erwerfung einer SBa^l bie baä 8tift getroffen,
übertrug .^inri^, tt)ie eä f^eint chen mä^renb bcr ßufömmenfunft
mit Heribert, bog 5^i§t^um bem Senno, einem Ganonicuö jn ©troS=
bürg, ber in bcr (>elle bc§ ^. 5)ieginrab in ^tlamannien al§ 6in=
ftebler gelebt M: bei i^m mochte ber 5?önig auf üöllige Grgebenf)cit
rechnen.
i!?iut^ariu8 , ber baö SBiät^um 5llinben mit ber 'ilbtci Sorfd^
ücreinigte, ftnrb bcn 27. Suli"'). 3n beiben 3i^ürben folgte i^m
Gbcriö. 1'lud^ in bem fernen ^^rient fanb bamalä ein S5ifc^ofe=
tt)e(^fel ftatt: ein S3crn^arb crfjielt bic Söürbe, bcr tual^rfc^einlict)
auä ^i^anfcn flammte, aber fc^on nad^ einigen ;^a^ren ftarb'').
'Jim 18. Cctobcr mar ^einricl) an einem Ort ©alcae: c8 ifl
M Flodoard 927, S. 377: Ileribertus conies legatos suos trans Rhenum
dirigit ad Heinricum. Quibus reversis, evocatur ad coUoquium Heinrici per
eosdem. Ad quod properans . . . muneribus Heinricum honorat et hono-
ratur ab illo. 3}gl. bie Hist. Rem. IV, 21, 2. 579.
-') Flodoard a. a. C, betglid^en mit Richer I, 53. 93on bet JBetbtnbung
mit .£>etiuid) Ic^roeigt biejer.
3) Flodoard a. o. O. unb Caul. epn. Mett, SS. XIII, ®. 306. S)er
Cont. Rei:. I, 3. (WC, giebt irrig bai 3a6r 925.
*) Flodoard a. a. £.■ Ibi etium Heinricus episcopium Mettensium,
contempta electione ipsorum, cuidam, ut ferebatur. Dei servo dedit cogno-
mento Bennoni. Cont. Reg. o. a. C : Cui Henno ex ordinariis Strasburgen-
sibus, in Alpibus quondam heremiticam vitam ducens, successor eligitur.
Johannes, Mir. S. ülodesindis c 46, SS. IV, 3. 2:i7: Uenno quidam in
hereraitia» conversatione dudum famosuR, bona intentione Heinrici tunc
regis . . . subrogatus. Vita Johannis Gorz. c. 40. £. 848: cum . . . Benno
quidam neuere Suevus, in heremitica apud Turegum vastam solitudinem
aliquando vita famosus, zelo utique pio optiroi tunc principis Heinrici . . .
succossjisBet. Sgl. Hartmann, Ann. Heremi 2. 35; Mabillon, Acta V, 6.
122 ff.
'') Ann. necr. Fuld., Ss. Xlil, 3. 193. 5:cn log babeu bai Necrol.
Merseb., 3. 23S; MoUenb., Schannat Vind. I, 3. 140; Visbecc, Boehmer
Fontes IV, 3. 498. 3m übrigen f. Chron. Laurish., S8. XXIII, 6. 198,
beffcn y^ronologie aber gonj üerwirrl ift.
«) gr finbet fid) in ben Ann. necr. Fifld. 932, SS. XIII, 3. 194, mit bem
lobedtag 14. 'ilov., too bie ''Jloit burd) tounberlic^en 3titl)um an bcn iBt{(i)of
Don ^alberfiabt benft, bai Gegiftet abcc bai 9li4)tige giebt.
118 927.
tt)af)rfd)einlic^, bau boviintcr Sa(,^ an ber 5tönfijd)en Saale üeiftiinbcn
iDcrben niufe ' ). "äu] 3Scriüenbcn eineS ©rafen ^einridj, üielleic^t bcä=
felbcn ber aud) jotift iDicber^olt in be§ Äönig« Urfunben genannt
luixb, ber aber nnr t)icr fein iöcrnjanbler fieifjt, ttjirb einem S5afjatlen
beS ^er,^og8 vHrnnlf ein S^nedji be» ÄönigS gefc^enÜ-).
%m 1. 3)ecember beö ^al^xeö ftarb ber 6r,^bijci)of .öeriger oon
5)^aing^). %n feine ©tefle trat .^ilbebcrt (|)iltibrad)tj, feit einigen
Sauren 'Jlbt t)on i^ulba. Ot)ne S^icifcl ift oon .^einrirf), n)enn nic^t
bic (Ernennung, jo eine SBeftätigung ausgegangen: ^ilbefaert empfing
aud) mie ber 33orgänger bic 2Bürbc beö ©rjfan^lerS für bie 2)eutfd}en
5prot)in,^en mit Vluöfd)Iufe eineö Htjdl^ Don Sol^ringen.
(*ä {)ängt Diclleid^t t)iermit .^ufammen, baf? ber Äönig fic^ um
biefe 3eit na(^ '^ain] begab, .^ier an bem 6itj beö erftcn unter
ben 2)eutfc^en Gr^bifd)i)fen fd)eint er 2Beit)nad)ten gefeiert ,^u iiahm
unb ücrnjcilte bort an ben folgenben jtagen^), mand)erlei 35eftä=
tigungen unb SSergünftigungen ertt)eilenb: bem ©tift St. Vllban ein
©ut im ©au .ßunigegfunbra , bem Äfofter .Kempten bie alten ^i^ei-
^eiten, bem 33ifd}of Oon 2ouI bie finanziellen 9lcd)te in ber Stobt
bie ^ur ©rnffd)aft geljörten. ©eh)i§ maren biefe geiftlid)en ©rofjen
1) ©0 Stumpf ©. 4. ?lu§erbcm famc in Sraqe bie föniglid)e *45ffll3 im
ötjafe, über bie t)ouptfäd)li^ Wilda, De libertate ftomana ®. 4, t)anbelt. —
l'oinet) 3. 129, ber bifje Urfunbe nocfi ni^t fanntc, benft bei ber öom 9. 3uni
931, ebenfalls in Salze auggcftetlt, an gäd)fijd&e Drte. SJod^ ift ber ®raf
^etnrid^, ber in betbcn genannt wirb, hjot)! cf)er in iflblid)en ©egenben ju
fud^en. @in folcher toirb nod^ genannt in ber angeführten Urf. bom 9. 3funi
981, einer Dorn 25. ^uni 934 unb neben anberen (trafen jdjon 30. yioö. 920,
f. oben ©. öl. Sgl. auc^ S. 32.
2) DD. 14, ©. 51 : interventu fidelis dilectique comitis ac propinqui
nostri Ilenrici cuidam venerandi ducis nostri Arnolfi vassallo Kerunjg nun-
cupato quendam propra juris nostri servum Noppo nuncupatum m per-
petuam proprietatem donavimus.
^) S)a§ 3af)r geben Ann. necr. Fuld. a. o. D.; Ann. Corbej., SS. III,
®. 4; Ottenbur., SS. V, S. 4; Herim. Aug., SS. V, g. 113; Marianus
Scotus, e. .553 (barauS bie fogen. Ann. Wirzib., SS. II, S. 241): unrichtig
926 Cont. Reg. S. 616; gar 924 Ann. Hildesh. öon jüngerer ^anb, Lam-
bert, SS. III, S. 54. 55, unb ein jpötcrer fiatalog, SS. XIII, S. 315 (aui
bem 'cessit' ber Ann. Hildesh. Iioben Serarius, ed. Joannis I, S. 423,
u. a. auf eine 9lbbication in biefem 3al)r gefdjloffen, an bie gar nid^t au
beuten ift). Ten Jag Kai. Decembr. nennen ber in ^fiainjer ©ingen gut
unterrid^tete Marianus unb bas Necrol. b. Mariae in Monte Fuldensi,
Boehmer Fontes IV, S. 455 (nic^t 3. Kai. Dec, luie 2ßiQ, Siegeflen ©. 98,
fd^reibt). anbere 2lnna^nten, Lamey S. 141, ber a»Di?d)en Tläx^ unb SlpriL
rechnet; !Woo^er, Onom. S. 62, ber, e§ ift nid)t re^t beutlid^ in nield^er 5Be=
beutung, 5. 9loü. 926 neben 927 aufführt, toaS ®am§ bem rid^tigen S:atum
tlin^ufügt; i^ottl)aft, Bibl. II. S. 353, ber ben 19. mäx^ l)at, »erben bamit
^injöQig. ajenn Marianus ^ilbebettS ^Jiad^folgc erft 92s feijt, \o gejd)ic^t ba§
moqt nur roegen be§ engen 5Rat)men8 feiner d^ronologifd^en 3luTaeid)nungen.
tttm 27. S^ec. 927 erjdjeint .^itlbebert juerft aU (Srjfaiijler, am IK Dctober
*) S. bie Urff. Dom 27. 28. unb 29. See, DD. 13. 16. 17. ?iae t)aben
fie baS 3- 928, unb Jbötjmer, Reg. 3, t)at bie§ früt)er angenommen. %a aber
ber 3al)tf8anfang ftets öom 2.5. SDec. gercd^net ttjorb, fo fann über bieg fein
3ioeifel fein; unb fo auc^ fdjon Samet) S. 123 unb fpäter SBöl)mer (bagegen
aSia, Reg, S. 98, nod^ 928).
'JieidjöOftfomtnlung in ^Jloinj. 119
unb mit i^ncn onbcrc anmefenb. ^ill3 SBcrmittelcr aber tücrbcn ber ^cr^og
"Jlrnulf unb bie trafen (Sberf)arb unb >^aiio cienannt'). 35ßnr au^
jener, tt)ie man nic^t Ameifcln fann, perfönlic^ t)icr cx]d)\emn, fo
beutet e^i auf eine (irößere iHctc^Soeriammluncj. 9tur bie 9lut/|eicf)=
nung eineä fpäteren Sd)rif tftellerd - ) ^ot aufjeibcm oon einer joldjen
^unbe erhalten, fie aber, ol^ne ,Stt)eifel irrt^ümlid) , auf Cftern ftatt
auf äÖeif)na(^tcn oerlec^t: unter J^eilno^me üieler fei ^ier öerfdjiebencä
,^um heften bed Meitt)^ qeorbnct loorben. 6in SBeleg me^r, trie
mangelt)aft unb ^ufällig bie Ueberlicferungen ftnb ttield^e üoriiegen,
unb njie tocnig fie ein ''^(djt geben, über bcn ganzen Umfang unb
bie Sebeutung ber 3:()ätigfeit i^einric^ä ]n urt^eilcn.
') DD. lö: qualiter dilectus ac fidelis dux noster Arnolfüs adiit
celsitudinem nostram; Iß: rogatu Eberhardi fidelis ac dilecti comitis
atoue propinqui nostri; 17: ob interventum fidelium nostrorum, Hildiberti
viaelicet Moguntine ecclesie ven. archiepiscopi necnon Ilattoni dilecti comitis
nostri. — ?luÄ bet etften Urfunbe wie ber frü^etn öon 926 auä) auf 23er=
ttjenbunc? 3ltnulfö für .ftctnoten aii^cjeftent, f. oben ©. 89, folgert 3;am«
berger IV, 3. .'')21, ber .^erjog ^abe fic^ aU ^err ober ©d^irmDogt ber ?lbtei
bemä^tigt.
^1 Trithemius, Ann. Hirsaug. I, S. 68: Anno quoque praenotato (927)
Heinricus rex Romanorum potentissinius conventum principum indixit apud
Magontiam ad f'estum dominicae resurrectionis , ubi comparentibus multis
plura pro uiilitate imperii sollemniter constituta fuerunt. ^i märe inte^
refjant ,iu toifjen, tootjer 3:ritt)em biefe Ütodjrid^t fjat, bie auf eine gute üueHe
{)inlofift. ^. *JJ{üaer in feiner fleißigen ©d^rift über bie Cueöen STrittjemS
il871) übergebt bie Steße.
»28.
3fm ^i^ül^jal^T ücrtoeilt ber .^önig tüieber in Söcftfalcn. 3"
2)ortmunb ift am 13. 5lpril eine Urtunbe auögeftellt, in ttjeld^er er
auf 3]eriüenben ber ©emai^lin 9Jla^tf)tIbe einer ^Jiinifterialin eine
©(i)enfung madji^}.
'än^ bieg ^df)x treten bie Sof^ringifdjen Stngclegen'^eiten in ben
S3orbcrgriinb. S)er ©raf JBojo , ^önig Slubolfä 23ruber, ber ^ier
S^efijjungen l^otte, ftc^ ober fd)on immer ber 3!)eutfd^en ^errfd^oft ah=
geneigt bemiejen, ^otte fid) geweigert, ^ird^engut, bog er fic^ Qn=
geeignet, ^erauä^ugeben unb bem ^Hed^t ©enüge ju tl^un. ©egen ij^n
jjog bieämal ^einrid^ mit bebeiitenber 5Jiad^t über ben Sll^ein, im
äuni ober 3fu(i, Belagerte eine ^efte, ^^urofoftum genannt, an ber
W.aa^ , bot aber jugleid^ eine frieblirfie 5lu§gleic^ung an, toenn Sofo
fid^ untcrmerfe. S§ fam gu einer 3ufanimenfunft, bei meirfjcr biefer an\^-
neue eiblic^ 2reue unb ^i^ieben gelobte: ba§> ftreitige l'anb gab er
l^erauä, erhielt bafür aber anbereö alö ßntfd^äbigung. ^^Iluc^ mit bem
^er^og ®i|elbred)t marb er öerjöl^nt-).
*) DD. 18, ©. 53: per interventum Mahthildae carae conjugis nostrae
Williburgae fideli nostrae ministeriali etc. Die Urf. t)at bo? 3a!)r 927;
oUein bem cntjpridjt nid^t bie ind. 1; unb nomentlid^ bic @tn)Qt)niing bes
^ilbebert aU archiepiscopus unb princeps capellanns maäjt eö un,^n)etfe[[)nft,
bafe fie in bie« 3at)t qet)öten muft, toie aud) Stumpt unb Sicfel (bet nur an
ungenaue Schreibart benft) annei)inen; n)ä{)rcnb iöö^met S. 3 unb (Srt)arb,
Reg. ©. 122, on 927 fefttjieltcn. 2o fdllt auc^ bie SÖermut^ung l^amet)!, <B.
121, fort, ba^ i)iet bie Sufainnienfunft mit .^etibert 927 ftattgefunben.
-) Flodoard 928, ©. 378: Heinricus Germaniae jjriHceps cum multi-
tudine Germanorum Rhenura transiit, et supra Mosara veniens, obsidet quod-
dam castrum Bosonis comitis nomine Durofostum (5Pett! l)ält e» für ba«
25urfo8 be§ Regino 898. ©. 608, rtelc^es (Srft)art in bie öJegenb bon 2)ottredöt
feljt, unb öcrmut^et einmal 2;oocrem, jpäter S;elft, bcibe» toenig toa^tjc^cinlid)),
pro eo quod Boso ad legem venire nolebat de quibusdam abbatiis et terra
episcopatuum , quam potestitis auctoritate ceperat et pertinaciter Heinrici
praecepta spernens detinebat. Mittensque ad Bosonem, pacem spendet, si
ad se venigit. Qui, acceptis obsidibus pacto securitatis ab Heinrico, venit
ad eum eique fideliUitem et pacem rogno juramento promittit, terram quam
vi ceperat reddit, data sibi alia recorapensationis gratia. Pacaturque tam
ipse quam Ragenarius cum Gisleberto et aliis Lothariensibus. — 3)ie 3fit
ergiebt fic^ auS ber fotgenben ^iad^ric^t über bie SBeinlcjc im Stuguft. —
SBermä^lung Jp- Öiielbied^t« mit Si. ^einric^s lochtet. 121
Heribert unb Wraf ^ugo uon 5iQ"cien, i^önig 9lotbertä So^n,
Ratten auä) eine 3»]önimenfunjt mit ^einrid). 2)od) fc^eint biejci
i^ren ÄMinjdjen nid)t cntjprod^cn 311 f)aben. 2)cnn gleic!^ borauf tjcr*
f^anbigtc fid) .Heribert mit ^Kiibolf. .^hrl, bcr met)r nur ^um Sd^ein
ber Cyefangenfdjaft entlofjen unb ,^u feiner 5i^eit)eit ber Seluegung ge=
langt njar, mnrb micber feftget)alten ; er empfing etmoö fpäter üon
iRubülf ben ^^iöcuö ^Ittigni) ,jum Unterhalt, bef(^lo§ aber im fol=
genben ^ai)x fein unruhiges 2cben ^u $Pcronne in ber ©ettJalt Jpe=
ribert^').
SÖQ^renb ^einrid^ fid) in ^iaaftrid^t auft)ielt, marb ^ier unter
feiner unb feiner Oirofeen 3uftininiung ein ^tbfommen gefd)loffen
,^n)ifd)en ^er.^og Öifelbrec^t unb bem 6r,^biät^um Jrier über ben
lange ftreitigen 23cfii} bcr ?tbtei beö ^. Scrüatiuä: ber ^er^og foÜte
fie 3pit feineö l'cbcnö alä ^recarie behalten, nad^ feinem Jobe
aber biefelbe fammt einer S3iUa, meldte er je^t bem ßrjftift frf)en!te,
aber ,^um ^Jüefebraud^ mieber ert)ielt, an biefeä fallen, hai^ aufeerbem
aud^ nod) anbere ßntfc^nbigung empfing-). 33ier (trafen unterfd)rie=
ben bie 'Jlcte, öon benen SBaltger unb jt^iebrid) fdjon früher genannt
fmb, biefer o^nc ^roeifel ber ^lt)nt)err ber fpäteren ©rafen Don ^oI=
lanb'M, G^riftian befannt baburd^ bofi er ben ®ifelbred)t in bie ®e=
tüolt bee i^önige gcbradjt ^aben foU M.
Um eben biefe 3eit mag man geneigt fein bie SSerbinbung .^er»
,^og 03iielbred)tä mit ber 2od)ter ^einrid)8, ber ©erberga, ^u fetjen**).
6in fpQterer Sdjriftfteüer " ) bringt auäbriidlid^ ben ^rmerb ber 5ibtet
5öifUfid)t gehört hierher bie 0ci4id)te in ben Mir. S. Gorgonii c. 12, SS. IV,
©. 242, tt)0 bos .Rloftct Öotje fic^ wegen ent,^ogenet 55cfiljungcn on ben 23ofo
»enbet unb mit einet Älage btot)t, looraiif biejet etttiibctt: Ad quem? Num
ad regem? In veritate mihi rex pru niinimo est. Dux Gillebertus sie mihi
est acsi servus meus vilissimus. .Johannes, Vita Johannis Gorz. c. 104 ff.,
SS. IV, S. 3G7, fejjt e^ in bie ^'^eit Otto I. unb Dctänbert bie 2Dotte, h)ol)l
ot)ne 9lutoiität.
') Klodoard 928. 929 a. o. D.
"} llrf. ton bieiem 3ot>^ ober ol)ne lafl, *JJlittelrl). U'ö. I, 6. 233, roo ti
{jcit'f H<M ronvcnientia et hujus rei pactum coram domno nostro Ueinrico
gl' ; et coram iilius ))rincipibu8 statutum et ab eo collaudatum
;iU[ um est, suis proceribus consentientibus.
,3 üben e. 60 9t. 3.
*) 3. oben S. 81. Der öiette ifl Folcoldus comes.
''} l*ine ö^eitbeftimmung geben oQein bie Ann. S. Maxiraini, SS. IV.
B. 6: 929. (iisalbertus dux (ierbirgc duxit uxorcro; baiau« Cont. Heg.
S. «jlfj. Xq fie aber bie ajftmnl)lung Cttod unb ben lob Raxl b. ^. 930
ie^en, »Döljrenb für beibed bai 3. 929 fcflftebt, |o idjeint audi l)ict ba« Dor»
t)etgel)enbe 3ot)t ongenommen ttjetben ju muffen. Widukind I, 30 bringt e*
o^ne näl)ete ,'^fitbfftiinmung mit bft ?lner(fnnun^ Wüelbreclit'S ali .Ipttjog \\u
lammen. liefe etft jc^jt jn jejjen, ift ober (ein Wtunb; »gl. oben 6. ^l. Sige-
bert, SS. VI. S. 347, giebt beibe» unter bem 3. 927, ber Ann. Saxo, S. 596,
nadi (lont. Keg. jju 929. Xafe Hieber 1, .\'} bie Süerbinbung noc^ uiel ftil^n
fe^t, ift gan,) o\)nt üBebeutung.
") Jocnndus, Transl. S. Servatii c. 40, 88. XII, 6. 105: HIc (ütsel-
bertus) accessit ad imperatorem , qui eo tempore Romano nrefuit imperio,
secundnm Ottonem (fo öerfcljrt genug flatt -tieinric^) . . . nliamque petivii
ejus et accepit uxorem . . . (juapropter in univeno regno magniticatui ett
122 928.
^u 'J}lnaftrirf)t mit bcr C")eiTatf) in i^crbinbung: ^ier, fügt er t)in^u,
f)Qbe ber ^er,^og feinen Si^ au^gcjdjtngen, um boö l'anb gu regieren.
3)ie |)etrQl^ befeftigte jebcnftillö boö fSanb, inelrfieö ben Sot^ringer
an ben ftönig unb ba^ tHeirf) fnüpfte, unb get)ört fo ^u ben ^JJlofe^
regeln tt)eld)e .s^einvitf) ergriff, um bic 2)cutfrf)e i>rrfd)aft fidler ,^u
fleüen.
2)agegen er^ob fic^, atö ber .Qönig biefe (Segenben uerlaffcn, in
5]le^ eine feinbli(f)c Partei gegen ben neu eingefeijten, ber Stabt unb
bem Sanbe fremben Sifd)of: in graufamcr Ü^cife njorb berfelbe beö
Sirf)tö ber klugen bcrnubt ' ). Unb tüenigftenö nicf)t gleich ^at bafür
Strafe genommen lüciben tonnen.
^n öilbeg^eim ift ber iöifc^of Setjarb am 10, October ge=
ftorbcn. 3^m folgte bcr i^erefelber '3Ibt t^iot^arb bcr jüngere-).
5n ber .^ineiten ^älftc beä 3^a^rcä \vax |)einri(^ mit bem 5lrieg
gegen bie 6Iaoen befc^äftigt, ber für Sac^fen in oieler Se^ie^ung öon
entfcf)eibenber 93ebeutung tvax.
"Kud) ^ier finb bie '!}iad)rid)tcn meiere ,^u geböte fielen mangel=
^aft; cö fe^It nnmentUci^ fo gut ttiie gan^ an fid)eren 3fitt)et'tim=
mungen^). 2)ocI) fter)t e§ feft, bafe eine neue Gr^ebung ber biö bo=
^in untermorfenen Stämme unb eine grofjc fiegrei(^e ©d)Iarf)t miber
biefelben im folgenben ^a^xe ftatf^otte-*). So fann maä äBibutinb
er,^äf)It roenigftüiö nii^t fpäter faden ^). (S^er iräre e§ möglirf), bafe
vehementer et honoratus. Quicquid desiderabat, socer suus non denegaliat.
Trajectum habere voluit et accepit, ut in illa regia sede nianens, impera-
toris vice digne et libere universatn rejxeret terraui.
') Flodoard 92s, ©. 37«, gcflen (*nbc be3 3al)reg; Cont. Reg. B. 616
unttcf)tici ju 927. Sögt, bic Mir. S. Glodesindis c. 46, SS. IV, ®. 2:57:
infanda et nimis lacrimabili servulorum quorutidam factione; Vita .Tohannis
Gorz. c. 40, 3. 348: eoque . . . a pristine sanctitatis et heremo qiiaesitae
laudis dignitate defervente . . . a nefandissimis servulis in abditis excecato.
-) Ann. necrol. Fuld., SS. Xlli, ©. 193, mit bem %alnm 2. Kai.
Octobr. Dagegen 6. Id. Octolir. f)aben baä Xecroi. Mers., ©. 243, unb
Hildesh., Leibniz SS. I, ©. 766. Ueber bie «Rangfolge ]. Ann. Hildesh.,
SS. III, ©. .54; Chron. Hildesh., SS. VII, ®. 8-52.
^) Sigebert, SS. VI, S. 347, jejjt bie (Sinnaf)mc 33ranbenbutg3 in» ^aijx
925, bie Untertoerfung ber 25alemincicr 928, bic ber 3iöf)men 930; bcr Ann.
Saxo, <B. 596, öcrtf)eilt bie erjätjlung be§ VV^idukind unter bie 3[al)rc 927
unb 928; bie Ann. .Magd., SS. XVI, e. 142, nct)mcn für bie SJefiegung bcr
teöeöer unb Solemincter ba» 3at)r 926, ber 33öt)mcn 927, für ben legten
ufftanb ber Sloücn 930 an. Unter ben ^feueren rüfjmt fid) Schaten, Ann.
Paderb. I, S. 263, bie 33cgebent)citcn 3ucrft unter i^re ^abi^c gebracht s^i t)aben.
?(nberc folgen rtiQfürlid) einem ober bem onbcrn jener ßijroniften, bie meiften,
toie %bel, maxt iöronbenb. I, S. 322; 3toumer, Keg. B. 26; «eutfd^, ö5cro
©. 5 ff.; ©c^ofarif, 2loü. 2l(tertt)ümer II, S. 526, bem Ann. Saxo: ober fie
fe^en, »te Leibniz, Ann. II, S. 391, aüe^ jum ^. 929. — Ut)lanb, Schriften
I, ©. 473, bringt bie Gr^Qt)lung (Sftcbarbä Don (SangaUen oon einer .gelben»
tf)at be» Äonrab Äurjpotb, ben er Henrici regis niilitem nennt, mit biefen
firiegen in äJerbtnbung: fie ge'^ört aber, fomeit fie ^iflorifd) ift, et)et in bic
3eit Otto?; ogt. ÜJJeti'er n. Änonau 5. IS«.
*) 5. nad)(-,cr S. 127 ff.
■') Sine JPeflätigung bcr '!}lntid)t, bog ber Ärieg 928 begonnen, glaubte ic^
gefunben jju l)aben, als ic^ nad) 33oüenbung bcr erftcn 3lusarbeitung bie »on
UnterioeTfung bei ^eoeUet unb Salemincier. 123
fc^on n)Q()renb bcr ^a^rc Dorf)erM bcr 5lnfang gcmQcf)t tuorben mit
bcn ^^)ü '"^ic ]ux .pcrftcÜung 2)eutfd)er Cbcr^ofjcit bei ben benac^»
barlen iftcn füf)rten. Sc^on in ben crften ^Q^ten ^cinric^ä
ift oon ]Oid}cn .kämpfen bicOtcbe-'). 5)amQlö galt eö ober offenbar
^unäd)fl nur bic lHbtt)et)r feinblid)er ©infäüc. Unb bann fdjeint ein
etiUftanb in biefcn kämpfen eingetreten ^u fein; ober eö blieb ben
©rafen an ber i^xemt bie ^ad)t überlaffen. l^Vljt fagt Söibutinb^):
^einricf) unternahm Den Eingriff, ba er nad) bem ^rieben mit ben
Ungarn bie Bürger an 3"J^t unb bie neuen Crbnungen gemö^nt
botte. JiJot^ringcn fc^ien beruhigt, fo bafe ber .Rönig nac^ biefer Seite
^in mit oollem ^ltad)brucf auftreten !onnte.
4>löt}lid), cx^ätjlt ÜMbufinb*), übev,^og ^einxidf bie ©tooen meiere
^eüeller genannt merben: in üielen treffen ermübetc er fie; enblic^
im rau^fien 2Ö3inter, nad)bem er ein Sager auf bem 6ife aufgefi^Iagen,
no^m er if)re Stabt S3rennaburg ein, unb mit ber ©tobt gemann er
baä gonje Öebiet.
2^ie öeoeller finb ein 2^eil bcr SBil^en an ber oberen ^a'otl.
Sie unb i^re Stabt Srennaburg, baS fpäterc S3ranbenburg , tüerben
fjier ^um erften ''Jllal genannt''), um bann noc^ lange ©egcnftanb beä
•Qampfd ^miicfien 35cutfcf)en unb Slaoen ,^u fein. 3if)re Untermerfung
mar für bic öftlid)en Säd)fifrf)cn &aue, 93elra, 5Rofibe, 91orbt'^urin=
gogau, Don bcfonbcrer 33ebeutung.
35cr 3wfl' matjrfc^cinlirf) im ©pätfommcr ober öcrbfl begonnen "),
enbctc im SBinter mit bcr ©inna^me ber fcften Stobt.
golfe aus feinem angeblid^en Chron. Corbeiense in ben S^raunfd^Jo. ^In]. bed
3Q^r3 1752, B. 1408, Qn9efül)rten SteQen Iq3 (mit bamoU butd^ bie Wüte beS
•giettn ?lmtmann ä^ebefinb brieflich mit(^ett)eilt): a. 92s. Slavi Hevelli victi.
a. 920. Heinricus rex Pragam in deditionem accepit. Slavi juxta fluvium
Albiam victi. ^Jadjbem bic Uned)tl)eit bet 6f)tonif etteiejen, ift bie« Ijinfdllig,
ba fc^lDetlid) f^olfe anbereö Woteriol tjietfüt Ijotte. 2oc^ mag e* aU eine
ftüf)er jii bemfelbm JRejultat gelangte dombination not^ immer 9lnfüt)tun8
oetbienen.
') 6ine iolc^e fTÜt)ere 3'Jt rtütbe fic^ ergeben, toenn roir bic 9iad)ric^t
bet -Ann. Augiensed, SS. I, <B. 69: 927. Hiems magna nitnis, mit bcr @rjäl)Inng
be« Widukind öon ber asperrima hiems CJi. 4) öerfnüpfen looQten. S^oc^ »et-
mag ic^ barauf (ein entidieibenbed Weioic^t ju legen.
«) S. oben S. 42.
■) Widukind I, liö : Tali lege «c disciplina cum cives assuefaceret etc.
*) Widukind I, :< ■ r..i,..r>t«> irruit super Slavos qui dicuntur Hevelli,
et niultis eos preliis t,: mum bieme asperrima, castris super glaciem
Sositis, cepit urbem ^ 'ir Brennaburg fame ferro frigore. Cumque
la urbe potitus omnem regionem etc. — 2öol Cruflius etjätjlt, Ann. Suev.
I'. II. \Äh. III, 2. 96, unb nodj Neu^art, Episc. Const. 1, 6. 211, toiebet»
bo !Monn üon Scbmaben bflbe qifr C>ülfe geleiftet, addnctis 10
ni. ft equitum, ftammt aui ben lutnietbiic^etn : i. (^vcutö 22.
j .i;i;. -liuoel, ^ülorf Sötanbenburg I, 6. :$22; ^a.. ' ~ 26.
tit Hevelli nennt bann Adam II. H, SS. VII, B. 812. au-
dar' - ' !im II, 11) ift offcnbor ber Teutjdje ^JJome; bti Uu.vi. v^"iiicfte
(<; iiphahis, ,\ol)tb. f- WcrfUnb. Wefd). XXVII, 3. 127, jagt: Ssgor-
zti..... ,,.. imnc Urandenbur;.' appellatur: Leibniz. .\nn. II, 3. !V.*2, meint
burc^ Stüdüberfe^ung.
«) 3o alaube td) je^t tcegen bti llufentbaltd in ^lain) Ünht 927, in 9Brfl*
falen im gftüpja^t 92>< unb loegen bet Cotbringildjen «ngelegenbtitfn im Sommer
124 928.
Unmittelbar barauf, loie luenigftcn« 2Bibutinb an^ubcuten fd^eint,
tuanbte [id) ber 5?önig jüblic^ flehen bog öiebiet bcr 2)Qlemincier —
©laoijd^ i)iefi eä Gilomaci, tric '%i)ietmai berid^tet — . 8c^on früher
l^Qttc ^einric^ mit i^nen gcfämpft, bic bie gcfät)rlid)ften 5tad)bQtn ber
2:t)ürin9i|d^en ©aue luarenM. ^e^t belagerte er it)re 8tabt ©ana.
9lm .^tuan^igften Jage tüorb fie eingenommen. Unb !^ier ttjoltete öoües
Äricgäred)t: alleö in ber ©tabt roarb bem ^eer ^ur Seilte, bie cr=
toadöfc"^ 33eüölferung erfc^Iagen, .Knaben unb Wäbd)en alö «Sclaöen
hjeggefü^rt-). 2)ie ©tabt ift ma^rid^einlid) ^erftöil; unb beSftalb oieI=
leidet gar nid)t meiter nad^jun^eifen ; bod^ !ann man ben Dcamen in
bem fpöteren äa'Eina, jmifd^en 5)ieijjen unb Sommatfc^, mieberfinben^).
— Cb bie Unternehmung noc^ in biejeS 3a^r ober in ben 3tnfang
bc8 nöd^ftcn gehört, bleibt ungemife.
b. 3. annehmen -^u müfien ^tül)et \ä)\f:n c§ mbglid^, ben üxitq in ben 9lnfang
beä 3a]^teS ju je^en unb bie 'asperrima hiems' in ben ctften Hionaten ju
jud)en; unb Dem folgt SBiggcr, 5JJccflenb. 3tnnalen ®. 25. '^oä) ift bann auc^
für bie 'multa praelia' bei Widukind fein red)ter Dtaum. @e ift olfo roai)x-
|d^einlicl)et, bofe ber Ärieg im ©pätjommer begonnen ttjarb, fid) im SBinter
fortlegte, Ujo fid^ bann bie ©reigniffe bee ^. 929 unmittelbar anfc^liefeen.
ij Thietmar I, 2: provintiam, quam nos Teutonice Daleminci vocamus,
Sclavi autem Glomaci appellant: c. 3: Et haec provincia ab Albi usque
in Catninizi (Gtjemni^) fluvium porrecta.
2) Widukind l, ob fäl)rt fort: signa vertit contra Dalamantiam, adver-
8US quam jam olim reliquit ei pater militiam (f. oben S. 14 '"Jt. 3), et obsi-
dens urbem quae dicitur Gana, vicesima tandem die cepit eam. Preda
urbis militibus tradita, puberes omnes interfecti, pueri ac puellae captivi-
tati servalae.
3) Gundling, H. A. ©. 167; Leibniz, Ann. II, ©. 392; Widenburg.
Orr. Misn. ©. 1.5; SBcrfebe, &ane 9Jad^träge ©. 283; SBöttiger, ®efd). Sod)=
kni I, ©. 30. 3:en giufe Gana, atabne, nennt Thietmar VII, 15, <B. 84:3.
Vlnbete Jöetmut^ungen fiel^e bei Seutfc^, @cro S. s. grütjer Würbe Grona ge«
lejen; Ekkehard unb Sigebert (öon jmeiter ^anb) t)aben (irana; im cod.
Dresd. ftef)t Kietni . unb barauf grünben fic^ üerjcbiebeue ßrflärungen. Grona
toarb Don einigen für ®rana bei (filenburg an ber 5)lulbe oebalten; Söerfebe,
©aue S. 15 ; anbere 3tnfic^ten jäblt auf ©öpe , Ueber bie gfcftc @rona in ber
©loö. Supanie .^lomaji (ls34), S. 16, unb glaubt felbft (©. 18), jtoifc^en
Äüliren, Üuppa, SBermiborf unb Sod^fenborf bic'Jiuincn berfelben gefunbcn ^u
l)aben. 5öei Kietni f)at man an ßötben gebadet; Leibniz, SS. I, g. 216 m
bcr 9Zote; in ber Praef. 5ir. 23 iebod) jrteifelt er fc^on boran.
029.
91qc^ bcr Untcrtuerfung her ^oeUer unb S)Qlcmincicr, fä^rt
2Bibufinb fort, rücfte ^einrit!^ mit gefnmmtcr ^eeredmoc^t gegen
^rag, bie Stobt bcr S3ö^mcnM.
Diefcr 3u9 ^ot mefjr ald bie öor^erge^enben bie ^lufmerffamfeit
aud) entfernter 'i)lnnaliften auf fic^ ge.^ogen: an ber ^ofel unb in
'iUamannien, öor allem aud) in Saiem ift er in bie Sofirbüd^er ein=
getragen, freiließ ?\u t)erfcf)iebenen ^a^ren, balb bem üor^ergel^enben,
oalb bem folgenben-). Gine Sal^Burger "Jlufjeic^nung nennt bog
gegenroortige, unb bem entfpric^t bcr oÖgemeine 3"fanimcn^ang ber
2)inge.
3n Söf)mcn f)crrfc^te 2i)en]el ( SDenceälauä ), ein So^n beö 3>ra=
tidlot), Üieffe beö Spiti^neu, ber ^uerft bie ^errfc^aft über ben ganzen
Stamm ber 35öf)men gettjonnen .^u l^aben fc^eint. Sc^on fein 3?ater
3)orinjot) (jotte bie 2oufe empfangen, unb fcitbem tuar baä cf)riftlic^e
Sefenntnid, menn auc^ nod) im ßampf mit altem ^eibent^um, ^ur
©eltung gefümmcn**). Uöen^el felbft ttjat bem (?^riftent^um eifrig
Widukind I, 35 : Post haec Pragam adiit cum omni exerdtu, Boe-
niiorum urbem.
*) Cont. Reg. d2H, S. 616: Heioricus rex Boemos hostiliter invasit et
Fraestair '" : superavit lie* 3^^^ öert^eibtgcn Hobner, Ad Hagecium
II, 2. exo 6. H 9i. 10, unb lomef, 1. «itiungeber. bet syöt)in.
«rfflHcliui. I;aftfn 1><62, £. UM. - Herimannus Aug. V. S. 113:
'<:',n, Ilcinrii miam petit; öfl(. hai Chron. Suev., SS. XIII, 6. 67.
Xatoue Dctitl,; .. .., .Minimni hn[h in hieffm 3at)r, balb ju l>31. unb fo
Quc^ bie .\nn. S. iüidl \. S. 771, bie ober ^iifllfidj eine
anbfte Ufbetlicfftung y.: luiis rex et Arnoldus diix Hoetnos
vincuDt. ^ef)nlid) ba« .\uct. (tarst., eb. 5. ö6-*>: HaiDricus rex cum Arnolfo
•luce Boemanos vicit. iüal. ouC^ Coli, bist, Mon. B. XVI, 6. 592. —
äUo^l nut ein f^titlti bet 'nudgobe tft ti , toenn bie Xeutfd)e Ueberje^ung brt
Kölner G^tonif, Eccard Corp. bist I, 3. 948, jagt: in dem zwclfthen jare
do gewan der vorgenamede Koninch Heynrich das Bremenlant.
») JBol. aunet i?alatft), (iJefd». tion Söbmen iPb. I, namentlich JÖübinfler,
Süx Ätitif altbübmürfjet «eirfjidjle ls.'.7, :: ' ~ " r. 0e|(^. I, «. 305 ff.
liebet bie 'JJa c^tic^ten, fteldjc bie loufe be? in bie ^.'ieit .^etntic!^«
ic^en, unb anbete jpötete lagen()afte (^)df)luiujiii \. w^aixi 19.
126 929.
ergeben. 6ine 3fit lo"9 u"tcr her Seitung ber ^]lutter 2)ra^omir*),
bic man, ober mit trcnig ©rimb, für eine 8d)ioefter beö dürften ber
^eücller erflört f)at-), fc^eint er je^t bie ^errjd^oft jelbftänbig gefül^rt
3U tjoben.
(Segen i^n, ben SBibnünb .^önig nennt''), richtete fic^ ber 'i)In»
griff ^einrid^ö. '^ad) einer '^(ufjeidinung '^at auc^ ber Saiern^erAog
^(rnulf an bem l^uc^c t^cifgenommen. @r unb ßber^arb, t)ier ogne
3tt)eifel ber 5ränfifd)e A^er^og, ttjcrben qI§ gürbitter in einer Ur!unbe
für ha^ 5IIoftcr i?empten genannt, bie ber .^önig wol^rfd^einlid) in
biefem ^ai)x am 30. 3iuni ^u ^hbburg auöfteüte^). 6r befanb fic^
bamolä im ©ebiet beä ÜtorbgauS, ber unter bem SSairifd^en ^er,^og
ftonb, unb man borf annet)men, ba^, fei eä auf bem 3"9f "öq
SBöfjmen, fei eö auf ber 9lücffe^r, bie beiben ^er^oge ^ier mit bem
Äönig vereinigt maren. 5Jiit ber 5}iac^t alfo beg geeinigten 9fieid)§
l^at |)einric^ bie Cberf)o!^eit bcffelben über Sö^men ^ergefteüt.^^ 2)er
^erAog untermarf firf), leiftete bie .^ulbigung-^) unb öerftanb fid) ,^u
fitibut, toic ein foId)er frül^er ge^a^It tüorben*^).
1) ©0 bie aUflaüijdjc Vita, bei mUo^iä), <Bla\). öifal. II, ©. 276. einen
S;eut|d)cn Äönig nennt [ie gnr nicfct. Gumpold, Vita Venceslavi c. 4, SS. IV.
®. 214, läfjt üntic^tig 23)encc§laul erft unter Ctto jut IHegictung fommen.
Jomet t)Qt, nac^ einet 2)iittl)cilun9 in ben 635. ber 23öl)ni. @e|. a. q. C
<B. 104, ben lob 23rQti»laö§ auf 921, bie Sormunbid^aft ber 'üxaiiomix auf
bie ^eit üon 921—923 bered^net.
2) Dobner, Ad Hagecium III, ©. 541. Seine 5üetmutt)ung, baß babutd)
Sööt)men in ben ilticg mit .^einric^ gejogen, t)at feinen 23}ettf). 2)ie 9?a(^tic^t
beg Widukind II, 4, bie 2)obncr mit biejem flrieg in SJerbinbun^ bringt , be:
Aie^t fid) gar nidjt auf bie 5öö{)men; f. Äöpfe, Ctto I. ©. 55 ff. — i^atacfp
I, ©. 204 ff. fd^Iiefet fid^ ganj an 3:obner on.
^) Widukind I, S-"): regemque ejus in deditionem accepit; de quo quae-
dam mirabilia praedicantur, quae quia non probamus silentio tegi judicamus.
Frater tarnen erat Uolizlavi. £en Tiamon fc^eint er nidjt geftufjt ;^u linben,
togl. II, ;{; bod^ giebt il)n Thietmar an ber legten ©teüe II, 1 unb ^ier Sige-
bert 989, S. 347. — S^ic bcrfc^iebcnen Sieben bed SBcnjel unb Cosmas luiffen
alle ni^tg üon biefem 3ufl-
*) DD. 19. 5Die Urf. t)at bag ^a\)x 930, bem auc^ bie ^nbiction 3 ent
fpric^t, unb id^ I)afae be«t)nlb früt)er ^ebenfen getrogen fic mit bem 35öl)men«
irieg in ^üerbinbung ju bringen, roic e? fc^on Neugart, Episc. Const. I, <B. 311,
t^at, ber bicfen be5t)alb in§ 3- 930 je^te, tnai miebcr mit ben ^tod^rid^ten
Söibufinb« ni(^t ju bereinigen ift. 9Iud) über bie i*age öon Nabepurg fonnte
man .^loeifeln; boc^ erflären fid^ i^idex, Urfunbenlet)re I, 3. 195; iHiejler, ®eft^.
Söoierng I, S. 332 unb Sidel S. 54 für ^Jiabburg, unb bicfer t)at beg^alb aud)
bie Urf. ing ^. 929 gejcljt, jumal eine jtoeite bon biefem Jag au§ bem 3. 930
toor'^anben ift. ©ie 'ju bcrbädjtigen , Wie Song, ©enbfd^reiben ©. 35, wollte,
ift gar fein ©runb, ba ba§ Crtginal bortiegt; auc^ ba? Tatum tootjl nidjt
anjujWeifetn, loie gidfcr a. a. C II, ©. 272, meint.
'') ©0 ift hjoql ta^ 'in deditionem accepit' ju berflet)en; bgl. Sibple ©. 161.
2oc^ toürbe id^ nid^t gerabeju bei bem Sanbe bon Se^n fprec^en.
*) Widukind fät)rt fort: qui quamdiu vixit imperatori fidelis et utilis
mansit. Igitur rex Boemias tributarias faciens, reversus est in Saxoniam.
Seutfd), ®ero ©. 8 m. 10, 9Battenbacf) unb Äöpfc, Söibufinb ©. 16, be=
3ie^en bie erflen SBorte auf Jöoliölab, loobei jener ou§ Widukind II, 4 einen
jlneiten Ätieg ^einrid)? mit ben 25ö^men annimmt, rooran offenbar nid)t ju
benfen ift. ^od^ toirb biefc Grtlärung ben 9]orjug berbienen, ber ©a^ biel=
leidet, roic in ber 3. 2luigabe beä äöibufinb angenommen ift, al» noc^träglic^cr
3c^lQc^t gegen bie ©loöen. 127
?lud) anbete Slaüifdje 3?ölferid)a|ten. jagt bcr Säd)fii(f)e ^ifio--
tifer'), feien üon ^einric^ tributpflidjtüi gemotzt: er nennt bie -liJil^cn,
bic JKebaricr, auBerbem bie weiter nörblirf) feB^aften 31bobriten. ^'on
Äriegö^ügen bee .Röiiigd gegen bie je Stamme ift fonft aber nict)tö be=
fannt-). ;^um Ü^cil mögen bie ®ren,^grafcn ^ier t^ätig genjejen
fein, 3um j^cil aber genügten inellcic^t_ bie Grfolgc, rt)eld)e |>cinrirf)
baüongetragcn I)attc, um aiid) anbete Stämme ,yinäd)ft ^u ber '^ln=
erfennung einet geiüiffen ''^lbt)ängigfcit iinb Jtibutpflid^tigfeit 5urürf=
,^ufüt)rcn, rcic fic unter bcn 5?atolingern bcftanben Ratten unb nur in
ber letjten ^fit liinfäüig gett)otben tnaren. (Sin c::ä^|*itd)cr @raf Sem«
^arb crfd)eint in einer Ijöl^cren, njefcntlid) militärijc^en Stellung für
bie ^^roDinj ber 9{cbaticr^).
'Jlber aläbalb erhoben fid) no(^ einmal biefe Sölfer. @6cn Don
bcn Üiebarietn, bic njciter im i^nnern fc^^aft traten, im ©ebiet bee
je^igen ©ttcli^, unb befannt burd) ein berühmtes .^eiHglf}um"^), ging
eS aui. ©ie überfielen bie Stabt äßaliiäleüii, lüa^tfc^einlic^ 2Bal5=
leben ,^n)ifd)en SBctben unb 'Jlrneburg, na{)men [le ein, fingen unb
töbtcten bie gan^e (Sinttjol^nerfc^aft, tt)ie 2iHbufinb bemerft eine un=
^ä^ligc Wengc"'), ^um X^eil tüo^l folc^et bie ^iet eine ^uf^u^t bei
bem Ginfall bet 'i^einhe gefud)t Ratten ''•). 2)abutcb angetrieben, etl)obcn
f\d) alle elaöifd^en 23öl!crfd)aften ') ^u neuem getüaltigcm .Rampf
3unäd)ft gegen bie Oiebarier unb i^re üiad)batn, wie eö fd)eint,
toirb SSern^arb mit einer größeren ^eerec^mad)t auögetüftet''), ber Gitaf
3nfa| ju betrot^ten fein. — Ueber bie 9ttt bcr ^Ibbängtgfeit SBöl^mens ift
früher t)iel öet{)anbelt; t)gl. S^obncr a. a. C B. .">ö,s— :)G2. '6* (ä^t ftd) ober
übet ba5 \va^ äüibufinb* berichtet nicbt hieicnttid) binouSfommen. Si^cnn
5)ctnice, 3)erfaffung3rec^te ber Defierr. ^Dionorcbif I, ®. 70, annimmt, ^cinrid)
^abe iööl)mcn unb feinen ^erjog nidbt onber^ bebonbelt ol^ 5Jaicrn unb Sd)toa»
ben, fo n)ibrtfptid)t bem fdjon bic Itibutpftid^tigfeit, bie ouf eine gonj anbete
?ltt bet 'äbtjängigfeit t)inn)eift.
V) Widukind I, 8«): Cumque vicinae gentes a rege Heinrico factae
essent tributariae, Apodriti, Wilti, llevelli, I)alamanci, Boemi, Redarii. et
pax esset etc.
*) Uebet einen ongeblic^en ,S"9 flfflfn bic '•Äbobritcn f. unten ju 9.S1.
") Widukind I, SH: Hernbardo, cui ipsa Hedarioram provincia erat
fiablegata: er bei^t glrid) batauf Icgatus. iltgl. C^icutd 6.
•) Uebet bie St^c bet iHebatiet »gl. beionbctS l'ifd), 3abrb. für 9Jlerflenb.
III, S. 1 ff.; übet 9»)etta ^itfd), ^tinxidi II. S^b. I, S. 259 ff.
^) Rpdarii dcfoc^Tiint a fide, et congropata mnltitudine, inpetum fece-
runt in ' " i Wallislevu, << • eam, captis et inter-
fectis (I ejus, innumc: icet multitudine. Wal-
lis! . irniiunii Thictmar I, 7 ctuuuuni, erflntten Meibom, jum
W: unb bie mriflcn 3piitcren ali J^allcrelcben; an ein SWeUs
Icl ..ww im \iiJn-h.'i"'r-iirt)fn beult Kalke, (od. tradd. S. •*>2. ül ;
an I etinuftt Ann. II, £. :{!♦<», unb bafür entfd)eibct fic^
m. , i l'i'bfbur, ,, A]\r> f. ^^t. «e|(ft. III, a. 2r,s, unb fo \?. Wiefc
btecbt, u !). I, 6. l;iö, unb anbete 9ieuete.
") - iibac^ jut Uebetfefeung.
') i^uo Ucti* omnes barbarae nationes erectae, iterum rebcUore au&ae
sunt, ^ie barbarae nationes finb bie beibnifc^en 6laPen unb nut biefe,
f. Äöpfe, iüibulinb ©. 81 ff.
") .\d quarum ferocitatein reprimendam traditur exercitus cum pne-
sidio militari Bernliardn . . . additurque legato coUega Thiatmarus. S. oiefe«
128 929.
X^ictmar, tt)Q^rfrf)einnd^ aud bem ^Jlorbt^uringogau, t^m bctc^corbnet :
fic joHen eine Stobt Simfini, iDQ^rfdjeinlici^ Senden auf bem rechten
Ufer ber (SIbe, etmoö nörblid) öon SBalSleben ' ), belagern. S^m 6nt=
fa^ rürft ein bebeutcnbeö ^en ber nun bereinigten Slatien ^eran:
Don ^unberttaufenben ift bie Siebe njclc^e l^ier gefod)ten unb gefallen.
2öibu(inb giebt eine auäfü^rlic^e , bod) nid)t in allem gang beutUd^e
3iefd)rei6ung ber ©rf)lad)t tt)eld)e folgte. ''Um fünften Jage ber S3e=
lagerung, ben 3. ©eptember, er^ä^It er, mnrb eö im Säd^fijc^en
Sager betannt, bafj bie ?^einbc nagten unb einen Ueberfall beabfic^=
tigten : gefpannte 6rtt)artung erfütlte bie ©emüt^er ; einige irünfc^ten,
anberc füri^tetcn ben i^ampf. 2)ie Sefe^lg^aber aber geboten, bie
5iac^t unter ben Söaffen ju bleiben ; fte mar finfter, unb ein heftiger
Stegen f)inberte bie ^einbe an i()rem 35orl^aben. Somie ber 5Rorgen
tagte — e§ mar ein ^teitag, ber 4. September-) — , fdjirften bie
©ad)fen fid) ,^um .'Ingriff an: eiblic^ gelobten alle ben ^ü^rern unb
einer bem anbern treue§ 3iifflfn"i'^"^f''^t^" ^" ^^^ (Sd)lad^t^). 2)ie
brecht a. q. C übetjflst exercitus cum pniesidio militari „ba§ ^cer mit bem
ilriegäDDlf " ; SJ. (Siefebtcd^t I, <B. 227 tetftet)t ben J^eetbann mit ber Ätieg§=
mannjd)aft bie in ben ^lotfen ftanb, eine ^Injcicje im l'it. 6cntt.=S8latt 1864
Vh. 42, <B. 990 bie Sejo^ungen ber Bürger. *Uitr fd)cint e§ ber ©egenja^ ber
geh)ol)ntid^en Streiter unb ber Sc^njergcrüfteten , bie nact)t)cr aU legiones unb
armati unterjc^ieben «erben (.$peer unb iJieitcrfc^aar, jagt äüottcnbad)). — 2öa§
Sffiiganb, ©ejd^. tionßortoel) I, <B. 112, anfütjrt, e§ ergebe fi^ au» ben alten 3laä)--
ric^tcn be§ jtlofteri, bafe ©cf)U^t)örige hti ©tiftä im |)eer geh)efen, berut)t auf
einer ?lu§[egung bei 'de nostris' in ben Ann. Corbej. (f. nac^l^er S. 130
bl. 4), bie fid) fc^h)crlic^ reditfertigen Idfet : cS be^ie^t fid^ auf bie Sac^jen
übert)aupt.
') et jubentur urbem obsidere quae dicitur Lunkini. Thietmar I, 6,
©. 737, ünb ba# Necrol. Merseb. , <B. 240, fd)Teiben Lunzini. gür
l'cnaen crftärt fid^ fdjon Meibom, jum Widukind ©. 683; togl. Leibniz,
Ann. II, (5. 399. 3tnbete backten an Sörfcni^; ^af)n, einl. II, ©. 29 9i. 1;
Dobner, Ad Hagecium III, ©. -593; ober an ^üdien ober nod) anberc Drte;
f. Leibniz a. a. 0.; ®ebt)arbi, SlDg. Sßeltf). LI, ©. 329. 9ln bte (Jlbe fe^en
bie ©d^loc^t bie Ann, Corbej., f. nod)^cr ©. 130 31. 1.
2) ©0 bie Ann. Corbej.; ba§ Necrol. Merseb. unb Thietmar t)aben ben
folgenben 5ten (Nonas Sept.). — Sin falfc^c» ^ai)x 930 geben bie Ann. Quedl.,
SS. IV, ©. .54, bie l)ter mcift um ein 3a^r tiorau» finb.
^) Ut ergo jussum est, tota nocte illa armati erant Saxones, et primo
diluculo, dato signo sacramentoque accepto, primum ducibus , deinde unus-
quisque alteri operam suam sub juramento promittebant ad praesens bellum,
äö. GJttfebre^t I, S. 811, bcmerft, nad) einer Erinnerung 3Battenbod)§, bafe
bie SBorte 'sacramentoque accejjto' ni^t ouf ben gmpfang be» 3Xbenbma^ll
bejogen »erben bürfen (unb ic^ glaube baran fefttjaltcn ju muffen, auc^ nad)=
bem Sßattenbad) felbft in ber Ucberiehung ju ber früberen örflärung ^nxüd-
äete^rt ift); er bergleidjt mit 9ied)t III, 44: Primo diluculo surgeutes, pace
ata et accepta, opera sua primum duci, deinde unusquisque alteri cum
sacramento promissa: sacramentoque accepto ttiirb bem jiace accepta bicfer
Stelle entiprcd)en. 5Jlan fann aber nic^t mit @iefebred)t, S. 228, überfe^en:
,i)a id)n)uren oüe, i^re 5el)le fid) toergebcnb, Urfeljbe einanbcr"; bie Urfet)be ift
bo^ etroa? toefentlid) anbercä; Ijier »erfpri^t man fid) nur tt)cd)fellh)eife 5rie=
ben unb ^ülfe. 5ögl. T. 93®. VIII, ©. 188. — 3u einer »e;iiel)ung auf ben
3tDmiid)en Sienft= unb gfol)neneib, an ben Sit. 65ÖI. a. a. C. gebaut «irb,
fe^e iöi feinen @runb.
3c^la(§t gegen bie Slotien. 129
Sonne ging aufM: c8 trat ein ^euerer Sag. 5)lit erhobenen fyelb»
^eid)en-» rücfle man niid bem Säger öor. 3wci^ft njogte 93ernf)aTb
mit einer Keinen «Sctjor ]\d) tioran. 6r fanb, bafj bie ^cinbe ttienig
Steiterei, aber un,^ät)ligeä ^i'feöolf Ratten: bieä, biird) bcn näd)tli(^en
9legen ge()inbert, ging nur öon ben -Heitern gc^tpungen ,^um .^anipf^).
2)er njarmc ©onncnftra^l , ber auä ben nafjen .^fleibern ber geinbc
biegten Dnnft aiifftcigen liefe, bie <5arf)jen aber '^ell umglän,^te, er»
füllte, jagt ber .{liftorifcr, bicfe mit ^Jiut^ unb JiNertrauen auf @ott,
ber feinem i^olf gnäbig fo fein 'Jlngefid)t .^utraubte^). VlU^ ba§
3cic^en ^um Eingriff gegeben, ftürmten bie (ad)aren, meiere ber 5elb=
^err anfeuerte, mit lautem ®ef(^rei nuf bie ^einbe-^). 3!)ie bid)ten
Waffen berfelben ließen fid) nic^t burd^brec^en ; aber ^ur Sin!en unb
Olec^ten tt)ütf)ete ba§ Sc^mert. ^odj aud) auf ©eiten ber Sac^fen
fielen oiele, unb fie njurben ber ©egner fo nic^t ^exx. 2)a forberte
S9ern^arb .^ülfe üon Ji^ietmar, ber bie fd)lt)ergerüftete ^Hannfc^aft
unter ftd) t)attc. S}iefer liefe einen ©rafen mit 50 Stcitern ben 6lat)en
in bie Seite fallen*'): bn f)ieltcn i^re f^ufeftreiter nidjt ftanb: bie
Steigen (öften fid^ auf, unb c§ fam nun ,]u irilber ^fuc^t unb 5lieber=
mc^clung. 3^er 23erfud), bie bena^barte ©tobt ,^u erreichen, mifelang,
ba 2^ietmar ben 2Öeg abfd)nitt; fo trarb bie 5Jicngc in einen nab«
gelegenen See gebröngt, unb faft bie gan^e 3a¥' t)erftd)ert Söibufino,
fanb il)ren Untergang: feiner ber gwfeftteiter fei entfcmmen, nur
roenige 9leiter'), '^an ^aht öon 200000 bie gefallen gefprodien:
auc^ bie jeW gefangen, mürben am folgenben 2age gelobtet '*). Sine
') Orto autem sole etc. ^utc^ Tritcffel)ter ftonb ftüf)ct Otto (autem>
etc. 'tod) t)at md)t (^unbling,, loie '4Jt)inip3. Söcttriige <B. 120 'il, jagt, fid)
babutcf) ju ber SBetiaiiptung wtleiten loffen, Ctto, .£)einric^* ©ot)n, ^obe an
bem .Wampf tf)filqcnoniinen.
■-) erectis sit^nis procedebant castris; „bie n)cl)cnbcn Jahnen öotan", ift
eine ^u mobetne Ucbeticttiing Wieiebrec^tä.
') quia barbari noii plures haberent equites, peditum vero innume-
rabilem inultitiulincni , et nocturna pluvia in tantum inpeditam, ut vix ab
equitibus coacti ad pugnam procederent. \i. Wiejcbtcc^t meint, bod (Jufeöolt
fflbfl iei butc^ ben iHegen etlc^öpft, äÜ. fvJif jfbrec^t, im ü)Jatj(^ auf bem ft^lam»
migen Jöoben getjinbfrt.
*) I>ätur sole cadente in humida vestimenta barbarorum, fumum ascen-
dere fecit usque in ateluni, speni tiiluciamoue prestans l)ei populo, cujus
faciei claritas atquc serenita^. rircumtulait illos.
"') Igitur dato signo, et exhortante ie^nones legato, cum clamore ralido-
irruunt in hoste».
") iegatus collejram, ut legionibus auxiiio esset, expostulat. Die vero
prefectum i um .'.0 arinatis lateri hostili inmiKit ft ordines conturbavit.
') ('um erjro per onines agros < : , ad urbem vicinani fugere
temptabant. Collega autem hoc eis i ••, proximum mare ingressi
sunt, et ita factum est. ut omnis illa iiitiu.i nmltitudo aut gladio consume-
retur aut in muri mergeretur. Nee peditum uMus superfuit, equitum rarissi-
mus. deponiturque bellum cum casu omniuni adversariorum. Unter bem
*mare' fonn Joot)l nur ein See, in ber ''Mite oon l'en^c" nur ein (leinerer,
öerftanben hjetbcn. iWaflenbort) meint »ein Woor";^bod} wüfjte icl) nidjt, bafe
ti in bleiern Sinn grbraudjt hjirb; JHnumcr, liv^. S. 27, oerfteljt bie t^lbe.
S Nam fuere <|ui dicerent barharorum ducenta milia cat'sa. ( aptivi
omnes postcra die, ut promissum habebant, oi)truncati.
Oatjrb. b. bt((<). Mtfi^. — 'bia\%. ^rinri^ I. 3. Üufl. \i
130 929.
Qnbcre Dloc^ri^t nennt 120000 örfd^Iogcne, 800 befangene ') ; unter
biegen toieUeirfjt ein '»JJIann bcm @efd)Icd)t onc^cl^örifl baä t)ier bi^r
i^cr bie |)errfdjQtt fül^rtc-). 2)aä Säd)[i)d)c .i^ccr feierte jubelnb feinen
©ieg unb feine ^ü^tev. 51m folgenben Xao, rüdte eä oufö neue üor
bie Stabt, bie ftd) nun ergab : bie ^JMnner mußten bic liijoffen nicbcr=
legen; äi^eibcr aber, .Rinber unb .^ncd)te fammt allem ®ut hjurben
für ben 5?önig alg .Rriegö^beute genommen''). So, mit graufamer
Strenge hjarb biefer .Rampf gegen bie «Stauen gefül^rt: man tannte
teine Sd)onung, nur Ü^crnic^tung ober Äned)tfd)aft. — ?lud) auf
Säc^ftfc^er Seite fann ber i^erluft nid)t unbebeutenb geloefen fein,
benannt ttierben ^mei ©rafen ^iuti^ar, bie ä^orfa^ren beö 0jefd)id)t=
fd^reiberä l^ietmar, bie geblieben*). — Dant unb ^ubel empfingen
bog §eer, ba eä mit feinen ^ü^rern in bie -öcimat ,^urüdfet)rte : mit
üeiner 5Jiannfd)aft l^atten fie ben glän^enbften Sieg babongetragen-^).
') Ann. Corbej., SS. III, S. 4: A. ab i. d. 929., ind. 2., 2. Non. Sept.,
feria 6., Oriente soie facta est pufrna valida juxta flumen quod vocatur
Alpia contra Sclavos, in qua prostrati sunt de paganis 120 milia, captivi
vero 800. 2'atau^ tüoljt bie Ann. Quedl., ©. .54, bic nur t)tn3ufügen : prope
Lunkini. ?lurf) ba? Chron. breve Brom., SS. VII, ©. 391 : Heinricus rex . . .
Sclavorutn centum viginti milia secus Albiam occidit. ^d) benfe, nid^t bie
800 hjutben nicbevgetjaucn, tnie 8. ©iefcbtedjt <B. 18f; unb 2B. ®ie?ebred)t
©. 268 fagcn, fonbern t% blieben ber GJefongencn |o luenigc, hjcil man fie
töbtete.
^) Widukind II, 21 : Fuit autem quidam Slavus a rege Heinrico relictus.
qui .jure frentis paterna successione dominus esset eoruni qui dicuntur He-
veldi, dictus Tugumir. 3)0« 'relictus' ift berfd^icben öctftanben; ügl. i*. @icfe»
brecht, Süenb. (^efd). I, S. 144, bet eS auf baö iicbenlaffen ^ugumits
im ®egenfa^ ;iu bem iöbtcn anbetet GJefongcnen bc;iief)t; ebenio .£)einc«
mann, @cto S. 136; tnö^tenb fiöpfc, äBibufinb S. 149, mit iRcdjt nut ju
»elfteren ft^eint : üon .^cinttd^S ä^it ^et nod) öotljaHben. 2;a| et in ©ad)ien lebte,
nic^t in Staubenbutg, ift nid^t ju bejtneifeln, ba e? I)eifet: Unde quasi occulte
elapsus: ob übet in fötmlic^et Öefangenfc^aft, toie lümmlet ©. 103 unb 2Bat:
ienbad^ fflgen, liegt loo^l nid)t in ben SBotten Söibufinb*.
^) Postera autem luce movent signa urbi praefatae; urbani vero arma
deponunt, salutem tantummodo deposcunt ac merentur. Inermes i^itur urbe
egredi jussi ; seivilis autem conditio et omnis pecunia cum uxoribus et
filiis et omni suppellectili barbarorum regis captivitatem subibant. 3luf bie
männlid^e 58cDölfctung t)ict fonn bog 'obtruncati' in ben ©. 1-30 5i. x angcfül)ttjfn,
fcei Widukind an ben Scftlufj bet ganjen Stjäljtung gefteEten äßotten fidt)
bod^ nid)t be,iict)en, ba man il)nen 'salutem' jugcfidjett; inotauf baä 'ut prp-
missum habebant' bei ben anbeten geljt, ift fteilid) auc^ nidt)t bcutlicl). ©iefe--
bted^t S. 812 fict)t je^t bic 2Botte 'aU fpätcten 3»Mafe an-
*) Ann. Corbej. a. a. C: de nostris vero duo duces Liutbarii, quidam
vero vulnerati, alii autem prostrati. Widukind: Ceciderunt etiam ex nostris
in illo prelio duo Liutbarii et alii nobiles viri nonnulli. Thietmar I, 6:
ex nostris autem duo abavi mei uno nomine, quod Liutheri Bonat, signati.
milites optimi et genere clarissimi, decus et solamen patriae, Non. Sept.
cum muftis aliis oppetiverunt. Necrol. Mers. , £. 240: Non. (.5.) Sept.
Liutharius comes cum multis Lunzini obiit. lögl. übet bie beiben ©tafcn
fRaumet, Reg. S. 28, unb i'appcnbctgä Stammtofcl, SS. III, (S. 723. — @anj
ot)nc beftimmten ^3lnt)alt ift es, rtenn i^alh auf fie an dotbei gemod^te Zxa»
bitionen bejicf)!; SJtaunfd^to. ^ilnj. 1748, B. 156.5; Cod. tradd. 2. 621.
■') Igitur legatus cum collega et aliis principibus Saxoniam victores re-
iBe^anblung bet Slotoen. 131
e^ ifl feitbcm , ]olanc^t Jpcinrirf) bie |)crrfc^aft fü^rt, oon feinen
kämpfen mit biefcn Slaucn tüicber bie IRcbe. 3!)ie frf)h)crc 'DUebet*
löge ^Qt auf geraume :ieit \i)xm Süibcrftonb gebrod)en. Sie fügten
fid) in bie 'ilbpHgigteit rocldie i^nen auferlegt matb.
?lber fo geioältiam unb blutig aud) bie .Kriegführung n)ar, eine
öollftänbige Unterwerfung biefer 33ölferfc^aften unb öintjerleibung
i^rer Gebiete in boe 'dteid) ^leintidiö in ^olge ber genjonnenen Siege
t)at boc^ nirf)t ftattgefunben. 3öo^t mufeten fie bem jlönig Tribut
,^a^IenM. '.Über fie bef)ieltcn regelmäßig if)re eigenen dürften-).
■Öat öern^arb eine f)ö^ere militärifd)e Oicmalt nic^t bloß gegen
bie iüebarier, fonbern aud) in bem Sanbc berfelbcn ausgeübt, unb ift
bicfe c»t)ne :^tt)eifel nad) bem neuen Siege beibehalten ober felbft er=
meitert : ba^ biefe ©ebiete in eine f örmlici^e 5Jiarf öerrtanbelt hjorben,
lQ§t fid) hoä) nic^t behaupten: eö ift unbegrünbet, menn man bie
■ülnfänge ber !)lorbmarf, ober gor ber borouö fpäter ermac^fenen
5Jiorf 33ranbenburg, in biefe 3^'tm gefeijt i)aV^).
£b jener Sicgfrieb, ber mie SSern^arb alS SegotuS be,^eid)net
rtirb, neben biefem weiter füblid) an ber ©aale eine ö^nlid^e Stellung
einnahm unb unter beibe bann bie C^iren]()ut üertf)eilt mar ^ ), ift aud)
nic^t beutlii^ ^u erfefjen: jcnet h)itb etft genannt, bo öon Seml^otb
nic^t met)r bie 9iebe ift.
(Sbenfonienig loBt bie fpötere 5Rar! ^iei^en fid) auf ^einric^
^jurüdfü^ren. 2i^ot)l ober ift ha^ ßonb ber 2)alemincier, über boö jene
^JJtarf ui fpäter ausbreitete, nod) onberä be^onbelt olö bie ©ebiete
ber meiften übrigen Sloüifc^en S^ölfcrfdiaften. 3)ie Stobt mar öoü=
ftänbig .^erftört, bie SBeüöIferung getöbtet ober in bie .Qned)tfd)aft db=
geführt, ^aben jene an bem neuen .Hompf t^eilgenomracn , fo mirb
berfelbc nur meitereS il^erberben über fie gebrad)t ^aben. ^n ber
f^olge gefd)iet)t i^rer faum nod) 6rmät)nung. 2)agegen morb in i^rem
Sonbe an geeigneter Stätte ein fefter $latj, ^JJicifeen, gebaut, ^ur
Sidjerung ber i^roberung unb a(8 Stü^punft für weitere Unterne^»
mungen'*): unb roo^rfd^einü^ führen fpötere (5inrid)tungen ^um
versi, honoriBce a rege sunt suscepti satisque laudati, qui parvis copiis di-
vina favente clementia ma^niticam perpetraverint victoriam.
'i Adam I, •">>^. SS. Vll, ®. ;W4 : Heinricns rex ... Heliemos et Sora-
bos ab aliis rcRÜtus doraitos, et cetcros Sclavorum populos uno srandi
praelio ita pcrciissit. tit residui. ((ui ferc pauci remanserant, et regi tribatum
et I>eo christianitatein nitro nroniittercnt.
*) Widukind II, 20 ttjerbrn ad triginta fere principes barbarorum ßf
nannt; nad) c. 21 fonb lugumit (|. 2. 18<i *Ji. 2) in iBtonbenbiirg nepotem
suum. qui ex otnoibus principibus gentis supererat unb offmüiu bie ^ftf
ic^nft t)flttf.
^) 3. ffrcut« 1»5.
*) So »öcincinann, ©ero S. 8 ff., befffn ^ludfü^tung ofletbtnfl« mont^ie«
oniptcdjfnbf ()at.
'1 Thietnuir 1, "^i Hie montcm unuin .juxta .\lbini |)08ituin et arbonim
donuif lt.. tun, ociiiiiiii Hill cxcolult , ibi ct iirl>i'm f;i>i(iis. tl»' rivo quodatn.
'. -m rtuit. tl ' iiposuit; quam.
,11 liiis et iui{ ^ munit. Saft
biee ntd)t mit beui Anu. baxo in« 3- 922 gcU'^t lucibcu laiiu. erwirbt fic^ aut
9*
132 929.
6c^ufe befjelbcn, bic ?lnfiebclung Don Qb^ngiqen Sloöen om 5"&
bcd SBergcö unb bie 3?crpflid)tung bcnorfjbarter ©riinbbefi^cr iDec^jelö»
tocije f)ier ben S)ienft ^u übcrnef)men, aucf) fcI)on auf bie 3eit ^cinrid)^
,^urücfM. 33icncid)t t)Qt e8 quc^ einen ftanbigen 5^orfte^er gegeben:
bod) ift bicfer e^ct »ie ein i^orgänger beö fpätcren 33urggrafen olä
beä unter Otto I. eingelegten ^Jlartgrafen ^u betrachten-).
. 'Jlbom tJon SBremen berid)tet, bafe bic ©laöen not^ i^rcr 9lieber=
tage aucf) bie ?Innaf)mc be§ ß^riftentl^umS gelobt^). (So ijt ttjabr»
fci^einlic^, bafe ein;5elnc, bic in nähere 23e3ier)ungen ^u ben ©ac^fen
famen, bie d^riftlid^e jaufe empfingen. SÜenigften^ m ^Jlci^en tuirb
eö aud) eine Äird)e gegeben l^aben. ^tu^erbem joÜ ber Sifc^of 5lbal=
warb tJon SSerben in ber ^e\t .^einric^ö für d)rifllid)e 5prebigt unter
ben ©laben t^ätig getrcfen fein, h)a'^rfd)einlid^ in ben nörblid)en
©cgenbcn, bie feinem Stift am näc^ften lagen ^): bie 93efe^rung eineö
.Qönigö ber '^Ibobriten, bie ctlrag fpäter erhjöl^nt mirb, mag aU fein
2öerf angefe^en ttierben"' . ?lber üon toeiteren 9Jlaferegetn ^ur S3e=
fc^rung ber ^eibnifc^en 25öIIer, Don ber S3egrünbung fird)Ud)er 6in=
rid[)tungen bei ben untertt)orfenen (Stämmen ift nic^tö befannt: njcbcr
2ßibufinb nod^ 2f)ietmar, ber aU 33ifd)of ^u ^erfeburg biefen S3er=
^ältniffen ein befonbereS ^ntereffe ^umanbte, miffen etlraä ber 'äxi gu
berichten. 6vft gan,^ fpäte, jeberSBegrünbung entbe{)rcnbc ©r^ä'^Iungcn '•)
legen .^einrid) auc^ bie Stiftung ber erften S5i§t^ümer in biefer
©egenb ober einen gemiffen ?lnt^eil an ber '-Jlufriditung be§ fpäteren
^agbeburger 93idtf)umö bei.
Gö h)ar nod) eine mefentlici^ anbcre Sefianblung biefer 9]er'^ält=
niffe, alä Otto eg unternal^m, mit burd)greifenber (Energie bie Sla=
üifc^en 33ölferfd)aften au^ ben alten ;^uftänben unb bem alten ©lau=
ben öollftänbig ^inüber^ufüliren unter öie ^errfc^aft be§ 2)eutfc^en
Äönigä unb in bie ©emeinfd)aft ber c^rifllidjen .Rirc^e. |)einrid) ^eigt
ouc^' ^ier ^Räfeigung unb 3utürf^attung : er h)ill nid^t me!§r, al§ für
ben nä^fien 3^ed< für bie Sid)erung ber eigenen ©renken unb bie
bem 3ufan"nfnf)fl"9 ^fi^ S^cgebentjetten öon fclbft; Leibniz, Ann. 11, ©. 392,
tierbinbct es unmittelbar mit bet Sefiegung ber 2:a(eminctet; ii. ©iejebred^t,
iffienb. ©efd^. I, S. 136, jefet e» au^btüdtltdj nod^ biefem legten Ätteg.
1) Sgl. batüber IKärcfer, SJaS 93utggraftt)um aWeifeen ©. 32 ff. ; ^itfd^ I,
6. 205 9i. 268 9i.
2) ©0 fd^on Leibniz, Ann. II. 6. 392, u. a. Sgl. Wläxdex a. a. O.
6. 30 ff- ; ^offe, Cod. dipl. Saxon. grfter ^aupttl). I, <B. 5. S^ogegen badete
nodö ^Rittet, Gleitete ^Uieißn. &t]ci). <B. 70, an bie Slnfönge ber 3JJarfgtofid)aft.
— lieber anbete angeblidje 3Jlarfgrafen j. ben ©rcurS.
^) ©. üorber S. 131 9i. 1.
*) Adam II. 1. ©. 306: Quem ferunt etiam doctrina et rairaculis ce«
lebrem Sclavorum populis eo tempore praedicasse, quo noster ünni ad Scy-
thas legatus extitit. Ta§ mürbe in etmoö fpätere ^ai)Xi fotlen. Slbalmarb
ftotb ober 933, Ann. necr. Fuld., SS. XIII, ©. 194; ögl. SBebefinb, ^oten I,
©. 105.
») SBfil. unten ©. 142. Der Ann. Saxo jagt 932, S. 597: Babtizatis
enim per ejus (öeinrid^e) diligentiam Apodritarum et Danorum regibus
(bie§ ou§ älterer Cueüp), divino cultui propagando etiam operam dedit.
8) ©. ercur§ 20.
93cimä^tung bti SotjneS Ctto. X88
^erftellung Deutfdjcr Cber^o^eit not^tueubig ift. '^I6er er legt ber-
gcftalt i)icx nie anberöiüo ben ©runb, auf n)c((i)cm nadj^er ^at luciter
gebaut tDcrben fönncn. Unb barum fal) eine fpätere 3fit l^äufig i^n
alö ben 33egrünber auc^ fol(f)er 3.^crl)ältniffe an bie ni(i)t unmittelbar
auf if)n ^urüi-fgcfüf)rt merben fönnen.
^n ben Ingen, ba bnö fiegreid)e |)eer nad) ^ad)]en ,]urürftcf)rte,
üernjeiltc «Oeinrid) ^u Cueblinburg. !r,\ev, in ©egennjart üon Si=
fd)öfen, ©rafen unb onberen ©rotjen, fteüte er am IC. ©cptember eine
neue Ihfunbe über ba5 Söitt^um feiner ©ema^tin 5Jia^t^tlbe auä,
burd) meiere einiges im Sefi^ berönbert itjarbM. 2)er 3"fti"tmung
beS älteften So^neä Ctto ift aud) bieömal gebac^t.
Ctto ^attc nun baä 17. Sebenöjal^r erreid)t. ©c^on um bicfe
3eit ift i^m ein So^n geboren, SBil^etm, ber fpätere &r,^bifc^of oon
9}lain], oon einer 8laoifc^en ^Riitter, oieüeic^t einer 5?riegÄgefangenen
au8 ben letjtcn ^clMui^"-
3)er iÖater aber forgte je^t für eine red)tmäßige 9]ermä^(ung.
36re i^eiex, fag^ Söibufinb, oerme^rtc bie f^reubc über ben eben ba=
t)ongetragenen eieg - .
örtt)ät)It njorb bie Joditcr eineö fremben, beS 3ingelfäd)fifc^en
ÄönigS. Sl^ä^renb bie j^ränfifc^en ^errfdjer afle fid) bie ©emaf)Iinnen
im eigenen ^>teic^ gefud)t, wirb jetjt ^um erften ^Jkl um eine frembe
^ürftin geworben unb bamit ein Scifpiet gegeben, bem bie ^?ad)folger
treu geblieben Tinb. 3.^erfd)iebene ©rünbe mögen ba;;u gefül^rt l^aben. 2)ie
' DD. 20, ®. 50 : f. oben S. 114 m. 2. %\i Utfunbe mit Leibniz, Ann. II,
6. 378, u. a. wegen ber 3nbiction unb bcä iKegiitungäjatiTeä inä 3f- 928 ju
fe^en, ifl offenbat (ein @tunb.
'-) AVidukind I, 37: Itaque recentis victoriae laetitiam augehant nuptiae
regales, quae eo tempore magnitica larintate celebrabantur. 'iiei fütjtt fci)on
auf bo« 3. 929. Unb bieg t)aben bie .\nn. Lobienses, SS. XIII, S. 234: Edit
re^ina vonit Saxoniam. (fbenfo bie Ann. Quedl., S. 54: Otto rex Editham.
fiham retris Anglorum, matriinonio sibi jungendam Saxoniae advexit. Ta
fie aber ben Steg übet bie £Iaüen etft 930 fe^en unb aucft jonft meift ein
3al)t Dotaus finb (.t)et,^og Cttod lob 913, Ä. Äonrabä 919, .ipeinrid^« ^i=
^tbung 920, fein lob 937), jo fct)eint e* et)et auf 92« .^u füt)ten. Unb bem
toütbe ti entlptedjen, njenn Widukind II, 41 beim lob bot (*bgitt) fagt: Saxo-
niam vero decem et novem annis inhabitavit; benn fie ftaib om 2<). ^an.
94f) (Ann. necr. Kuld. , SS. XIII, ,6. 197; ögl. Scbeidt. Orr. (Juelf IV,
6.897 *«.; flöpfe, Otto I. erfteiöeotb. 3. 103). «bet Widukind nat)m, loie «öpfe
bemettt, offenbat irrig an, it)r lob falle in« 3- •*47, unb machte batnad) feine
^erec^nung. Unb ci ift bedt)alb aud) (ein aenügenbet l^runb ^u Prrmutben,
fie fei etwo fd)on ein Jat)r Dotljet nad) Sadjjen gefommen unb Pou ben Sdjrift«
fleQern borauf iHürffidjt genommen; bgl. I.eibni/, Orr. Guelf. IV. S. :{9J 9^.;
Ann. II. 2. 104, ber bie "Oodjuit in« 3. 9:W fehl, aber bie Jöraut einige 3al)te
ftü^et nad) leutidjlaub lomnien unb am .^of .pcintidjö er.jogen loetben läfet;
eine ^.?lnnal)me für Ujeldje bie Cuellen (einen genügenbcn ".Hnbalt bieten; (iund-
ling, H. .\. ©. 129 ff., nad) bem fie 929 gefommen, 9'<0 üerl)eirotbet (aber etfl
94H geftütben) fei. lad 3a{)r 93<) geben bte Ann. s .Maximini. SS. IV, S. «:
Otto rex ab Ansfüs duxit uxorem, unb nac^ i^uen Cent. Reg. «. <'»1(), fe^en
aber t)in,)u: et ( arolus rex obiit in cu.stodia, \vai entfd)ieben p 929 gff)ÖTt;
unb auc^ fonft finb fie um ein M^^ uorau« (Cüifelbred)!« ^eiiatt) 929, {>ein«
tid)d Zob 937), fo bog in !2Uat)Tl)eit aud) butd) fie ba« 3. 929 nut bc
ftätigt n)irb.
134 929.
3}erbinbuiui mit einem alten Äönigöcjejc^Iecf)t !onntc baö ^2ln|c()n beä
eigenen .^aujcS er^ö^en, fonnte bagu beitragen bicfeä als ein baiiernb
mx .^errfcfiaft berufene« er)cl)einen ju lafjen: eö fonnte aud) bic ?ln=
tnüpfung näl)ercr 93c^icl)ungen v' ^^^ bamalo in blü^enber 6nttt)icfe=
iung ftei^enben Steid) bcr XHngeljac^jcn ber f^öiberung üon (Kultur unb
SSilbung im 2)eutfd)en 2anbe, bejonberö in ©adifen, nur bienlid^ fein.
^äuptfäd)lid) ^rotfuitM meife näf)ereö ,^u bcrid)ten. .^einrid^,
erjä^lt f\t, ]dj\die ©efanbte an bcn .Qönig 5lct|elftan unb bat für ben
6o^n um bie |)anb ber S^Wefter ©obg^be-) (©bgit), ber Zodjtex
beä Äönigö (^abwarb -h, Öerne marb eö benjilligt, ja ber .Qönig
fnnbtc nic^t blofe fie, fonbern auc^ bie Sdimefter ßlfgifo*), fo
1) Hrotsuit, G. Oddonis v. 68 ff., SS. IV, S. 320:
Heinrico placuit ...
Ut. vitae calidas sospes dum carperet auras,
Ipse suo primogenito regique futuro
Oddoni dignain jani dispensaret amicam.
Quae propriae proli digne posset sociari.
Hanc uon in proprio voluit conquirere regno,
Trans mare legatos sed transmisit bene cautos
Gentis ad Auglorum terram sat deliciosam, .
Demandans, ut continuo cum munere misso
Aedwardi regis natam peterent Eaditham,
Quae patre defuncto jam tunc residebat in aula,
Fratre suo regni sceptrum gestanto paterni.
2) go t)ot Aethelward (i. 9i.4); Edgitha Willehn. Malmesb. II, c. 112,
SS. X, ©. 45ü; Eadibt Utf. Ctto 1. DD. 3; Edpida eb. 24; Aedgit(dis) cb.
50. 69 (ögt. 74: Edgidis; 11: Aetigitis); Edgid aud) ber Cont. Itetr. ©.616;
Edgith Ann. necr. Fuld. , SS. XIII, S. 197. Hrotsuit bogegen a. q. C.
?(i)tcibt: Eaditha unb Eadit: bic Ann. Quedl. o. a. C. Editha, a. 946 unb bie
Vita Mahtb. ant. c. 6, SS. X, S. 577, unb post. c. 12, SS. IV, ®. 291,
Edith; Widukind II, 41 unb bic Ann. Lobienses Edid ; bie Ann. Hildesb.,
Weiss., SS. III. ©. 56. .■)7, Etheid; Liudprand IV, 17 fogar Otgith. SJgl.
no(^ anbete formen im 9?eqiftcr ^u SS. III. IV unb DD. I. S3et Otijreba,
Ekkehard Sanp. B. 121, liegt f^on eine IDertocc^llung mit ber 2d)tDeflcr
C^l. 4) t)or; 3)lei)er o. ilnonau 6. 307. 31bet aud) bie Säd^f. 233eltd)ron.
©. 163 W Odgeve, baö @cbirf)t Pon §. örnft, Satticft S. XL VII, Ottegebe.
3) Widukind I, 37 jagt unrichtig: Nam rex dedit filio suo Oddoni con-
jupem filiam Ethmundi regis Anglorum: Liudprand ü. a. C, nennt fie eine
iötubettod)tcr be§ ,RDnig«S ?let^elftan. S3gt. eine eigene ?lbt;anbiuug bon Gund-
ling, Gundlindana XXXVIII, g. 159.
■*) go Willelm. Malmesb. 11, 126, h)ät)renb et c. 112 jagt: Heinricus,
qui misit ad Athelstanum regem Anglorum pro duabus sororibus suis Ald-
githa et Edgitha. Hrotsuit erjnfitt, v. 112:
Necnon germanam secum transmisit Adivam,
Quae fuit aetatis meriti pariterque minoris.
Quo sie majorem prorsus conlerret honorem
Oddoni. nato famosi regis amando,
Egregie binas stirpis mittendo puellas,
Ut sibi quam vellet sponsam licito sociaret.
Aspectu primo sed raox Eadit veneranda
Jure placens cunctis habitu summae bonitatis,
Regali nato censetur consrrue digna.
Sögt. Aethelward praef. ad. Mahtildam, Savile SS. R. Angl. 3. 473a, ab-
gebtucft SS. X, S. 460 9J.: duas Aedelstauus rex tali ratione misit ad Od-
donem, ut quae ab eis placuisset sibi in matrimonium elegisset. Cui visa
melier Eadgyde. Sgl. Willelm. Malmesb. a. a. £. unb c. 13-5.
icrmaOiung Cnoi. i^runo noc^ Utrecht. 135
bafe bic ®a!)l unter beibcn freiftc^e. 9icid)e @cfcf)enfe begleiteten
fie. ißon bcni .(^an.^ler I^orfctuluä geleitet, rcciß ein ipötercr (fng=
lifc^er ^eric^t ^u er^ä^IenM, fc^ifftcn fic über bo^J ^JOieer unb ben
tH^cin aufrooi td biö Äöln, roo fie bic neue |)eimQt betraten, (vbgit - )
njorb bie ©emaf)lin Cttoä, bie ©rf)n)efler, fagt ein '^Ingelfäc^fift^er
5d)rifttleUer^), einem Äönig unttieit ber 3fupitei|d)en Serge oer=
mä^lt, nnrf) einem fpätcren 2?erid)t einem Öiroöen bcö ^alafteä.
'Jiä^creä läßt ficf) mit Sic^er^cit nic^t angeben*).
^ic ^i^crmä^Iung ift uiellcic^t in Cueblinburg felbfl gefeiert"*),
unb barauf be^og tief) bann bie ^Inmefcn^eit ber geifllic^en unb n)ell=
Iirf)en ©rofecn toeldje ^ieroer)ommc(t waren, '^tlä Sßitt^um roarb^agbe«
bürg fammt anberen Öütern gegeben**): jener Crt, fc^on in ßarolingi»
fd)er 3fit ald (^ren^punft gegen bie Slaoen Don Sebeutung, erf)ielt
^ierburcf) eine unmittelbare ilMd)tigfeit auc^ für baä föniglic^e .^au§. —
3m folgcnbcn v^al)v') gebar (vbgit einen Sof)n, ber ben Flomen beS
'Jl^nt^crrn be-3 05eicf)led)tö, $?iubolf, empfing.
Um biefelbe 3fit übergab ber Äönig feinen jüngften Pier jährigen
So^n SBruno, ber bem geiftlirf)eu Stanbe beftimmt mar, bcm S3if(|of
iPalbcrirf) Don Utrecht ^ur (^r^iefiung"*). S5ci biefer (Gelegenheit nai)x=
frfjeinlid) empfing ber ^ifd)of eine Seftätigung ber ^viöilegien feineö
Öod^ftift^ ■' ), beffcn Siti, üon ben 'Jlormannen ücrnjüftet. je^t fiel) au3
ben 9luincn ju neuer SSlüt^e er^ob.
■) 3)if bem Insmlph bfigtltgte Hist. Croylandensis monast, Fell SS.
R. Anpl. ©. 3><, obgebtucft SS. X. a. a. C, bie aber mancherlei 3"t^ön"t
einmiit^t.
-) ^xxiq nennt Willelm. Malm, an bet einen Stetle, c. 126, bie 6lfgiöo,
Wä^tenb et c. 112 tic^tig bic (fb^it^a f)at.
^) Aethelward a. a. C: cuipiam resri juxta Jupireos montes; bem ent«
ipterfjenb Willelm. Malm. c. 112. 12») : cuidam duci juxta Alpes; bagegen In-
gulpb: cuidam sui palatii magno principi.
*) Bd)on Aethelward etfunbigt fid) a. a. C. barfibet bei bet *üial)t^ilbe,
bet 9iid)te ber (?lgi'a (ügl. üappcnberg I, S. LVIIi. Ingulph a. a. C. unb
Willelm. Malm. <. l:!ö ervit)lfn, l'ubmig »"yürft üon iMauitanien ^abe eine
3d)tDener bti ^etbrtttan gct)eiTat()et, unb Gundlin«;. (>undlin<nana XIII,
3. lt»2, unb Leibniz. Orr. Gnelf. IV. 3. 893 'Jt.; Ann. II. 3. 4U3, nebmcn,
nad) bem iüorgang "Ä. lut^eene*, an, biefet ?ei bet l)iet gemeinte flönig, unb
uuor ber .ftönia Viibn'i.i von vHiirgunb. 'Äflein beibe Autoren unteric^eiben bie
Öemabün b vti pon ber ölfgipo; ne toirb Kdgiva genannt
unb »ar ii. an Höutg C^nbmotb Pon einet onbern Wattin
geboren. Icn vuoima n\x ceii .Wonig ber ^ihopence ju polten, l)ot auc^ er^b«
litfte 5»ebenfen; f. l'oppenberg I, 3. an>^.
'•) Ct)ne @tunb benft Scbaten. Ann. I'aderb. I, ®. 264, an 2Ber(a.
I Ann. Magdeb., SS. XVI. 3. 142, )u 929: eique urbem Magdeburg
intpi- rpt<>ra8 opes pro dote optulit.
• : beim lob ber Wuttet 946 16 3ol)t alt: Widukind III. 1.
• '. : Vita Pmronis c. 4. SS. IV. s. 2^': Ko tempore generosa
I •■' ruor balKM tterarum studiis im-
1. .....:,. ijio . . . 'l'r st. S^tuno ttjar i»?-'»
i;cL.;rcii. ^jgl. litt. CUl' 1. 1»1> •-. ? 1 t": u . . . Ikiunco rege ad profatam
coü.ttus est pfclesiani ibideni(|U' m ; itui Salvatoris nostri et beatissimi
i'oiir»"^soris ('iu> M 'rtii-.i ' " 'iis.
I)Ii j, r ~ 1 IV, !.'> lagt: quem patcr sanctat,
i|uniiiani Nur<.lniaiua 1 t.ij(H.u..ovu. ^<t. . r>nt omnioo eccietiam. ob ^utdeni
136 929.
Ginc S^nobc, tüeld^e j)u 2)ui§6ur9 abgegolten iftM unb Xüdi)x=
fdjeinlirf) in ben lUnfang biejeö ^a^ieä gehört, ^ot [id) mit bcr 5ln=
gelcgcn^cit beö S3enno tjon ^JOlclj befd)äftigt. 2)ie Ur'^ebcr beä fvieoclö
an bem S^ifc^of njurben mit fivd)lid)en ©trafen belegt -j. 6r jelbft aber
entfagtc bcr bifi^öflic^en äBürbe-') unb ,^og )\ä) lieber in bic fülle
Seile in ben 93ergen bcr 9Upcn ^urüd, Xüo er mit einem ©enojfcn,
bcr fid^ i^m fpäter anfd^lofj, ^u bcr ©rünbung beS Äloftetä Gin^
fiebcin ben Slnlafe gab. Sn 5Jie^ lüiirbe ?lbaIbcro, auö einer ber an=
gejeljenften gamiUen beg Sanbcä, ^um Sifc^of gemätjlt^) unb Don
bem ,^önig ancrlannt. — 3(ud^ anbereö ift t)ier üer^anbelt toorben,
üon bem aber nähere ßunbe fefjlt'^). 3lud^ bie 3:^eilnet)mer finb
nid)t genannt. 2)a& Äönig ^einric^ jelbft antüejenb roor, toitb nic^t
ongegebcn unb ift nic^t lüol^rjd^einlid^ •').
recuperationem eidem voluit militare. Hebet iöalbettd^ ögt. Äßpfe, Ctto I
©. lö, unb bejonbetg bie ^icr angeführte ©tabj^tift, über fpötere S^orfleHungen
(Srcurg 23.
') Cont. Reg. 927, ©. 616: synodo apud Diusburgum habita, omues
illius facti auctores excommunicantur, et Adalbero nobilis pro eo episcopus
instituitur. ''Bht 2öal)tfdöeinlic^feit t)at I'ertz, LL. II, ©. 17, Dgl. .551, bie
Uebetjc^ttftcn ju ben !öe|c^lüfjm einer ©pnobe, bie fid^ in einem ^UJünc^ener
ßober neben ben 'bieten ber Si)noben öon ^llt^cim, Goblenj unb Grfutt fanben,
auf bieje ißerjammlung belogen. S)ie erftc ^eißt: De Episcopis Einhardo et
Benedicto, jener ol)ne 3iDeiiel ber Sijdjof Don Speier, bcr 913 ebenfaßS gc:
blenbet rtorb unb befjen gaü jetjt aU 55täccbeni bienen mod^te.
-) Sie 6t)ronologic beä Cont. Reg. ifl entfc^ieben unrid)tig; Sennoä
Sölenbung fällt erft @nbe 928. 2;arum fann aut^ bie ©i)nobe nid^t'njotjl nod)
in bie» l^aiix gel)ören, rtie ^efelc 6®. II, ©. -591, mit anbeten annimmt, fonbern
929, wie Leibniz, Ann. II, ©. 390; Harzheim, Conc. II, ©. 600, unb Pertz
0. a. C t)aben.
') Jobannes, Mir. S Glodesindis c. 46, SS. IV. ©. 237: quo fungi non
potuit officio , sese ijjse abdicavit. Vita .Johannis Gorz. c. 40, ©. 348 : dum
sese postea in concilio episcoporum idem publice officio abdicasset. Flodoard
929, ©. 37S: Bennoni quadam abbatia concessa sustentationis tenore. 93gl.
Hartmann, Ann. Heremi ©. 39. aJJerfmürbig, bn^ bie 'Mnnaten tion ©in:
fiebeln nic^tä bon feinen JBejie^ungen ju ^e^ ermähnen.
*) Jobannes o. a. D.: a principe electione petita et impetrata, virum
magni post praeconii Adelberonem haec sancta sedes adepta est. Vita Jo-
hannis Gorz. c. 40, ©. 348: Adelbero praeter spem omnium, cum esset regii
quidem patema simul ac matema stirpe longe retro usque ab hominum
memoria sanfminis, sed ob rei familiaris inopiam, qua secundis matris nup-
tiis laborabat, censu aliquanto tenuior, consensu omnium publicisque aec-
clesiae legitimis suffragiis in S. Metensis cathedrae pontificium . . . sustoUitur.
Sgl. über feine .^etfunft bie 5»emcrfungen Don Leibniz. Ann. II, ©. 390, mit
bem ©tnmmbaum SS. IV a. a. C; 6ot)n, ©tommtafeln 28.
'•) Sie Ueberfdöriften ber Gopitel, bie fid^ 9rDßcntI)ci[# auf einzelne ^n-
fonen bejie^en, finb nic^t hjeiter ju beuten; ic^ ^ebe nur l^erüor, ba§ met)rfad^
©äd^fild^e Flamen öorfommen, ifjiotmar, Slfic^, Ztyebxid).
«) Sos ®egentl)eil nimmt 4Jer^ on , ^Itc^ib VI, ©. 723. 2)ofüt mürbe
nur fprec^cn, menn bie SSat)t 3lbalfaero§ t)ier üorgcnommcn märe; allein ba§
folgt 0U3 unferen 5iad)ric^ten nid^t. Sofi Äonrab in Sllttjeim anmefenb, toorauf
fid^ JPer^ beruft, ift aud^ fe{)r tocnig mal)rfc^einlid^. Gine bloHe ^.l^robinjialfijnobe
fc^eint e% allerbingS nid^t gctoefen ju fein, ba fie in bem Kölner ©prenacl ab--
gc^alten toarb. — Ueber eine Irierer ^roüinaiatfljnobe, angeblich auS b. 3. 927,
an ber aber f(fton ?lbalbero tl)cilnal)m, f. Brower, Ann. ©. 5-51.
fiot^tingifc^e gfeljben. 137
3n £otf)iingcn lag ber ©lof 33oio in Streit mit ^mbext unb
^ugo. ?llö er eine feiner ^c^en an ben erften öerloreu f)atte, begab
er ftd) nufä neue ^u .fieinrid). 3)iefer liefe i^n nocfimalä öffentlich
ben ^rieben befcf)njören M.
2)Qnn ftarb ber unglücflirf)e 5lönig Äarl in ber ©efongenfc^oft
am 7. Cdober. JHubolf regierte nun o^ne ©egner, unb bie 33e=
^if^ungen ,^u i^m erhielten für ben S)eut)(^en fiönig eine er^ö^te
3ßid)tigfeit-).
SBielleid^t log barin ber ©runb, bafe ^einrirf) fid^ am ßnbe beö
3a^reö an bie nieftlid^en @ren,^en begab. 6r öertreilte am 27. 2)e=
.^cmber ^n Strafjburg-'i unb ^at ^ier in ber Sifd)of§^abt ol^ne 3tt)eifel
2öei^nad)ten gefeiert. ^JJht it)m war ber (^raf (^ber^arb *), too^l ber=
felbe roeldier im 'iluftrag be§ Äönigö md) Sot^ringen gefanbt mar:
auf feine 33ern}enbung lüarb ber 5ltrd)e ,;ju 2:oul al§ 25elo^nung ber
2reue beö SBifci^ofö ©au^lin"') eine ©c^enfung gemad^t.
©elüiö bleibt anbcreö baö ben .Qönig befrfjäftigte nerborgen.
SJÖQä vorliegt jeigt aber, tüie neben ben .kämpfen im Cflen bie ^lln»
gelegen^eiten beö 2Beften8 üon Utredit U^:) Strasburg feine 2;^Qtig!eit
in ''iinfpruc^ nahmen, nie er für ben Sc^u^ ber ,^ird)e unb für ba^
^nfe^n beö Jpaufee gleichmäßig ^u forgen tuufete.
') P'lodoard 929, ©. 378: Boso ad Heinricum profectus, pacem publice
jarare compellitur. Tie f^i^e Victoriacum. SöittJ), lag tnnettjalb ber ©tenjen
be« SÖJefiftänfifdien SHeic^l.
-) ^afi f)eintic^ an eine ?tuSbe^nung leinet ^ertfc^aft übet baS 2Uefts
fiänfifcfte JReicq t)Qtte benfen fönnen unb bie ©tofien l)iet bem günflig getocfen,
toie aBoltmann, öicjc^. b. 2)eutfc^en in bet Bää)]. 5ßetiobe ©. 54, ausmalt,
liegt nid)t in ben 9}eTt)äItnifjen begtünbet.
") DD. 21, ©. .■.?; bie S^oticiung unboaftänbig, 6. Kai. Jan. 930, a. 10.
Ta übet bai 3a^t 930 mit SQBeitjna^ten 929 begann, fann nut bie* gemeint
fein, xoai iPöt)met S. 4 übetfe^en, ba et bie Uifunbe ju 930 je^te.
*) dilectus consanguineus noster comes Hebarhardus; »gl. 6rcutä 11.
'') ob fidelitatein dilecti nostri et venerabilis praesulis eius sedis Gau-
zilini.
930.
2öa!^rf(^einlic^ üertüeilte ^cinric^ audf) am Einfang biefeS ^af)xt^
in ben tüeftlidjen Steilen beö 9tei(^§. ?lm 27. äanuat ift ber
ßr^bifc^ot äfiotger öon Jrier geftorben. 3ln feine 6teIIe fem 9lot=
bert, ber ©c^ttjoger be§ 5?ömgö^). Sg ift nid^tS über bie S^orgönge
überliefert, bie ^u einer fo tt)id)tigen Söal^l gefül^rt ^oben. äBo^I
ober !onnte fc^on biefe ^Ingelegen'^eit ben ^önig in ber 5lati^barfc^aft
Lothringens feftl^alten. %m 19. 9tpril tüax er gu gwnlfurt-): auf
Sernjenbung be§ ©rafen ^^(rnulf — njo'^rfcfieinlirf) ift ber SSoirifd^e
tergog gemeint — fd^enft er ber ^ird^e beö ^. f^Iorin eine onbcre ^u
in§ im ßngabin^), olfo in bem füblid^ften 2^eil be§ 9leic^§.
Slnfang 3funi befanb er fid^ in Lothringen felbft, ^u 2ladf)en, Wo er
ben ßanonifem ber 5[Rarienfirci)e ein ®ut unb bie ^one qu§ gQf)I=
^) Ann. S. Maximini, SS. IV, ©. 6, I)aben 931: Ordinatio Ruodperti
episcopi. ^ie Slnnalen finb I)ier regelmäßig um ein 3a^r öorau§. 3)cr Cont.
Reg. qat entfd^teben falfd^ ju 928, ©. 616: Kuodgerus Trevirorum arcbi-
episcopus obiit: cui Ruodbertus successit; [Rotger erjc^eint noä) in einer Ur«
funbe öon 929, «Dlitteirt). U«. I, ©. 23-5; bagegen ift bie ^einric%§ bom r,, «Jipril
932, DI). 43, hjo er qI§ örjfanjler torlfommt, oudö ou§ anberen ©rünben ju
tjertoerfen (bie angeblid^en 3cugen, Richarius Leodiensis episc, Kichwinus
Stratzburgensis episc, Rot^erus Treviris ep., Benedictus Metensis ep. unb
brei ©rafen hjürben, wenn it)nen irgenb ettoa§ ju grunbe liegt, auf bte 3f't
oon 927 — 929 fütjten, finb ober in biefer 3"t %^^h ungeloöbnlidö). Brower,
Ann. I, ©. 451, ber ben Jag öon Dtotger? lob au§ einer alten ©rabinfd^rift mit:
ttieilt, nimmt 930 an, unb bem ftimmen Leibniz, Ann. II. S. 40") ; ©örj, Sieg. I,
©.3; ©irfel, SBeitr.VII, ©. 70, bei; bod) feljt @5ra bie Drbination SRotbert§ 931,
unb oud^ ©icfel meint, ba in ben Urtunben für 3lad^en unb Irier öom 3uni
930, DD. 23. 24, ber ÜJJainjer erjbifc^of aU erafan;»ler erfc^eint, bofe bie 2Baf)t
SRotbcrtg fid) länger Ijingejogen babcn fönne. 2"ie G. Trev. c. 29, SS. VIII,
©. 168, fagen nur: Deinde Rutpertus extitit. — Uebcr 9{otbcrt§ ßerfunft f.
oben ©. 108 m. 7.
2) DD. 22, ©. 58: quia nos interventu venerabilis ac dilecti comitia
nostri Arnolfi. Sin ben *atcrnl)erjog benft fd^on 8amei) <B. 125.
•'') in comitatu Berthoidi comitis nostri; bocö löo^t 2lrnulf§ 93ruber;
|. oben ©. 57.
*) DD. 23. S)a& bie Urfunbe f)ier^er, ntd^t jum 7. 3uli ge'^ört, toie man
früher angenommen, bcmerlt ©irfel.
Äämpfe im gSßefifxönfifdien SReic^. 139
reid)en Crten bic i^ncn öcrliel^cn ttjorcn betätigte*). ^Intoefenb lOQt
bet ^r^og (^ifclbrcdjt iinb o^nc ^^tücifcl aud^ ßbcr^orb Don fjtanfcn ').
i^on bicjem cr}Qf)lt bcr Joi^tff^cr ^^'^ Otcgtno-), ba^ Don i§m
unb onbcrcn öirafcn iinb 23ijd)öfen gi^onff"^ ^^^ üönig eingelabcn
unb in tfjren |)Qu|crn unb fird)lid}cn 8i^en feftlid) empfangen unb
mit @ejd)enfcn geehrt fei. 6^ fann jld) bad nur auf biefe ^cit be=
jie^en. t)er i?önig ^iclt fo einen Umjug in einem bebeutenben X^eil
oei 9leic^ö unb gob ^ugleic^ ein ^^ugniä öon ber engen i^erbinbung
in ber er mit bem ^aupt ber (^ranfen ftanb.
&ttt)aö fpäter, 30. ^uni, empfing ba8 6tift ©t. 3Jiarimin ^u
Xricr eine ecficnfung in 2)ieben^ofen-*) auf 33ertt)enbung ber Äönigm
SJk^t^ilbe, bie nja^rfc^einlirf) ben ©ema^l auf biefcn ^Jügen begleitet
^at*). 2)ad Älofter fianb, n)ie cä fc^eint , bamalö nodi) unter ber
ÖJctoalt bcö -^r^ogä CHifelbrecbt.
5)iefer unb anbere Sot^ringer tt>urben auc^ in biefem ^al^r in
bic iQämpfe pernjicfelt meiere fortnjö^renb baä SBeftfränfifc^e 9{cid^
bewegten. &in ?5friebe. ben .Qönig Stubolf ^^niifc^cn feinem 35ruber S3ofo
unb bem (virafen Heribert üermittelte, tt)ar öon fur.^er Dauer: balb
lagen fie roieber in Streit unb fämpften um ben Sefi^ öerfc^iebener
Ofcflen, namentlich 'Üloufonä an ber ttjeftlic^en ßot^ringifc^en ©ren^e.
Oiifclbred^t aber fam bem .g>ugo ^ur |)ülfe, alö biefer einen öon il^m
abgefallenen SBafallen belagerte''). S)iefen |)änbeln ift -^einric^, fo»
Diel erhellt, fremb geblieben.
' ) quidam fideles nostri, Hacharius videlicet venerandus episcopus nec-
non Ebehardus et Gisalbertus egregii romites, nostre serenitatis celsitudincm
accedentes etc. Xet iöijcftot ift mit imbefonnt, fommt unter ben ©eutfdjcn
biffft 3'it "'tftt "ot; ein Achardus praesul lüitb neben bem 33if(^of Don loul
in einet Uttunbe be^ J^Q^JÖftfc^en «önigä l'ubtDig 94!», Houquet IX, S. 606,
ettDät)nt, ben bei .^etaulgebet aud) ntd)t ,)u beflimmen toet^. Untet 6berl)atb
bin ic^ Qfnetflt Ijtei ben ipetiog \n Oetftc^en, bo et bem ®iiel brecht öotange^t
unb beibe )ufammen aU egregii comites be^^eic^net h)etben.
*) Cont Reg. U:U, S. 17: Eodem anno rex ab Eberharde aliisqne
franciae comitibus seu epi8C0j)is in Franciam vocatus, sinirillatim ab uno-
quoque eorum in domibus suis vel ecclessiarum sedibus regem decentibus
est conviviis et muneribus honoratus. iüon bet unfidjeten ßtjtonologie bti
(.ont. wot jc^on öftet bie iHebe. 2Bie Struve, Corp. bist. (ierm. I. «. 267
9{. 52, ^iet an ben (Stafen .Oetibeit aui O'^antietc^ benfen fann, ifl unbe<
flteifltc^.
^) DD. 24, 6. 659: quandam nostri propra juris capellam et duos
mansos quos H. et Sc possident ac persolvunt ... in loco qui dicitur Tbio-
tenhot. »tttja* eimeitert beftdtigt bie Sttjenfunfl Otto I., DD. 313, S. 427,
unb io exhjiitjnt fie ba« Necrol. S. Maximini, Hontheim I, S. 9!S0: Henri-
cus piae memdriae Homanorum rex (alfo fpätrte 'Jlufjeic^nung), qui dedit S.
Maximino decimam Theodonis villae cum 4 mansis.
*) intiTveutu Mahthildae dilcctae coi^jngis nostrae. Hn bet ^(^t^eit
ju jnieifeln, tvxt Nengart. P>pi8c. ( onst. I, 6. 211, toollte, ift fein (VJtunb,
wenn and) bie Uifunbe nur in einem Iturf bei Miraeus ett)nlten ifl. ©c^teie«
tigffiten mnrt)tf bie bo". ""-" ^-"'-^ hie je^t iu 929 gefegt toitb (f. oben £. 126
"Ji. 4). let ^fliiM'teUiin loa« Miraeas b«t etfle ftetauigebei füt
3feUutg ober Cbetiiu' der für «let^m bei ^lobetbotn Ijalten
»oOte, n)i^t)Tenb l'amet) 3. 12») an \Hltftebt backte. Stumpf nimmt (^Ifl n&ib<
li^ t)on ^timmegen an, Sirfel ein in bet ^idt)e liegeube« d^lben.
' Flodoard 930 6. 379.
140 980.
'am (f nbc bc8 ^Q^rcS, jdjeint eä, toax ber ilöntg in ben f)eimat=
lid^en ©ecjenben. 3" äBal^aufen in I^üringen, einem ber Crtc bie
feiner 03emat)lin übertragen tnaren, beftätigte er am 1. 2)ecember bem
Älofter ^erSfelb, ba§ unlängft in 23urd)arb einen neuen %U em»
^fangen |atte, bie Immunität').
») DD. 25. 2;er Ort ift in ber nur abjdöriftltd^ ert)altenen Utf. Wal
ober Walh gefd^rieben; für 2BaIt)Qu|cn erflärte fic^ fd^on Samei) ©. 12t>, h)ät)-
renb 8ang, Senbfd^reiben ©. 2, anä; an ein 5ßolatium O^ad^t im ^toffauilc^cn
benft.
931.
2Öäf)renb bei A^önig in Sac^fen ^u äBcrla — 5ebr. 23 — ,
Cucblinburg — ?lpril 14 —, fpätcr in ^^anfen 3u ©qI,^ — ^uni 9 —
DCTtreilte, erhielten ba5 .Rloftcr SBerben eine Seftätigung feinet 5^ct»
f)citcnM, baä SBiötbum ^i^eifnig bie 9ieftitution i^m entzogener ©üter-),
^rdfclb ein Öiejc^fnf üon .ßned^ten =^ ).
2!>ic Sot^ringijc^en Serben normen in biefem 3a^r einen fold^cn
6^arafter an, bafi ^einrid) fic^ öeranlofet fa^ mieber in 5Perfon ein=
zugreifen. S3ofo, bct ftd^ mit Heribert au8geföf)nt, geriet^ in »Streit
mit ^er,^og ©ifelbrec^t unb öerlor an i^n feine gefte Durofoftum.
S)ann t)crftänbigtcn fid) aud) ©ifelbred^t unb ßertbett aufd neue.
S3ofo, öon ^mci Seiten gefä^rbet, h)anbte fid^ feinem S3ruber bcm
ßöniq S^ubolf ,^u unb fe^te fo bie 9.^erpflic^tungen, bie er gegen ben
^eut}c^en ^errfc^er ^atte, aufeer Slc^t-*). 2)agegen fnc^te Heribert,
mit Ülubolf verfallen, nac^bem er fc^on Dörfer bie .f)ülfe ber £otl^=
ringer erholten, eine Stü^e bei ^einric^, ben er alö Dberl^erm
anerfanntc ■' ). 2)icfer erfc^ien barauf felbft in ßot^ringen : am
24. Cctober mar er ^u 3t)ot) am S^uffe G^ierö an bcr mcftlid^ften
©rcnje bcä Sanbeö, ber .^er^og föifelbred^t in feiner 33cglei=
') DD. 26.
-•) DD. 28. pt flffäl|(%t erflätte biffe Utfunbe 3a!)n, iJltd^tl) f. Ä.
Ceftftt. e^flc^. XXVIII, 6. 221. 802; »gl. boQfflen eidel, »cittäfle VII,
6. 74. l'oti, e^ton. ?lu3jua ©. 24x, l)Qt lie falfd^ auf 3fbfu bf,\ogen. 2JJit
Untfdjt aucb, idjttnt mir, baben X!-;-«-." -rk. Hist. Fris. I, 8. \CA, u. a. an=
oenommcn, bo^ bif 5ücrlftt)uitg oi ;u;\ {jfblicbfti; bif^ folgt ani bcr
Utfunbe SBftt^olbd, üon bct oben _ . .i. -^ bie 'Jitbe toat, entjcl^ifbfn nidjt.
^) DD. 2'): rogatu Hcinrici venerabilis comitis nostri et Furrhardi ab-
batis. Süol. übet bfn «tafen oben 6. 118.
*) Plodoard 981, 6. 379: Boso, relicto Heinrico, ad Hodulfutn re-
gem vadit.
'') <$benb. @. 8h0: lleribertus comeit ad Ileinricum protlciscitur cique
se committit. Die SDotte iceldje folgen: et cxercitus regia utque Hu^ronis
Landunensem et IfemenBem pagum depraedatur, bejiehen fid) auf Äubolf.
Richer I, .'js fagt nur cou jC'mbftt : Gcrrnanis qui Hheni iitora incolunt
eductis.
142 931.
tung ' ). 35ienci(^t trat c8 f)kx, wo ©rof ^ugo, üon Ütubolf geJQnbt,
mit it)m eine 3ufan^nie"fn"ft ^atle: er gelobte gi^eben unb [teilte
©eifel. "ilU ober ^etnrid) über ben 3i§ein .^urücEging -) , toonbte
ftc^ 9luboIf mit Sojo unb ^iigo üerbunben gegen Heribert, ber
o^nc meitere .f)ülfe i^ren 'Eingriffen auögefe^t mar.
Xie 3lnnalen be« .Rlofterö 9tcid^enau^) berichten ^u biefem ^Q^t
eine Setel^rung ber Könige ber '')Ibobriten unb 5iorbmannen ^um
6f)riftenti^um. 5J?an l^ot c8 mit friegerifd^en 3ügen be§ 5?önigö gegen
jene S5ölferfd^aft ber ©loöen unb gegen bie 2)äncn in 9)erbinbung
gebracht ^). 3)od) ift üon foldjen um biefe 3eit nid^tS befonnt. S;er
3ug gegen bie 2)änen erfolgte o|ne ^ttjcifel erft mel^rere^al^re fpäter"');
bie Unterlperfung aber ber 5lbobriten ermäl^nt älHbufinb fc^on t)or=
l^cr"). 2)agegen mag bie SSefe'^rung be§ ^bobritifrf)en .^önigö in
biefem ^aijx erfolgt fein, ber bann um beö ^ufammenl^angö millen
bie fpäter bemirfte .^intoenbung au(^ eineö j^önifd^en ^ü^ften ^um
ßl^riftent^um angereiht ift. 3ln ber 2:aufe be§ Slaöen ift aber nic^t
fotüol)! bie Solge eineö neuen .Rriegä,^ug§ beg Äönigö ;|u erblirfen, fon=
bern bie ^^rud^t miffionarifc{)er 2;^ätigfcit, mie fte eben in biefen ©c»
genbcn ber SBifc^of IHbalmarb üon Sterben iibte.
9Im 15. ?Roüember üerfdjieb ber S5ifd)of ^i^iobo öon 2Bür-j=
bürg"). 3u feinem Üiac^folger morb ber ^eröfetbcr %U 33urcl)arb
') DI). 30, ©. 65: rogatu Gisleberti fidelis ac dilecti ducis nostri ca-
nonicis in loco Crispin mincupato . . . bobas lo in villa Onainiis dicta sitas
. . . donavimus. @tnen ftotf interpolierten Xejt giebt Duvivier, Hainaut I,
©. 332.
2) Fiodoard a. o. C fä'^rt fort: Rodulfus rex pergens ad Atiniacum,
Hugonem ad Heinricum mittit; a quo Ileinricus acceptis ohsidibus et ])acta
securitate trans Rhenum recedit. Sßgl. Ann. Augienses, SS. I, ©. G9, ju !>31 :
et profectus est in Galliam. — Leibniz, Ann. II, ©. 410, meint: Credibile
est, Rudolfum tunc ab omni jure in regnum Lotharii destitisse. ^Oein folc^e
9lnjprüc^c Ijat er fdjon in ber legten 3«it nid^t ert)oben.
'') Ann. Augienses, SS. I, S. 69: Heinricus rex regem (fo bie ^Qnb=
fd^rift) Abodritorum et Nordmannorum effecit cbristianos. Sorauä ber Cont.
Reg., Herimannus Aug. (Chron Suev.) unb Marianus, unb burd) bieje t)er=
mittelt eine gro^e ^a^l \pätexn ^tnnolen unb 6t)ronifen; and) ber Ann. Saxo
in ber oben <B. 132 m. 5 angeführten ©teUe ju 932. Sgl. ßjcurä 23.
•*) So bei ben Slbobriten fc^on bie Ann. Hersf., SS. III, ©. .S4. ö5; SS.
V, S. 4: Heinricus rex Abotritos (Abatritos) subegit: hJOo bie Ann. Quedl.
©. 54 ausführen: Rex Heinricus cum exercitu suo profectus est in Abo-
dritos, subiciens eos sibi. Sa^ bieje 9lac^ridöt aud^ qu§ ber beS Cont. Reg.
ftarame, fann nid^t jhjeifel'^aft fein; f. ?lrc^iti VI, ©. 682; üorenj, S;ie Sfa^t»
bü^er t)on ^txm\> ©.76. - 2Ba8 OJebtjarbi, Slttg. 2ßeItt)iftorie LI, <B. 353,
über biejcn Ärieg hieitläuftig er;\äl)lt, entbct)rt aller SJegrünbung. 9lber audf)
«. ©iefebrec^t, SBenb. GJefd). X ©• 139; SBigger, aJledtlenb. Sinn. ©. 26, u. a.
nel)nien no(^ einen förmlid^en ÄricgSjug gegen bie Slbobriten in biefem 3a^r
an, für ben cS an einem autbentifd^en 3£WSni^ ff^t.
'■) ©. nad^^er ju 934.
«) ©. oben ©. 127 9i. 1.
^) Ann. necr. Fuld. , SS. XIII, ©. 194 ; Chron. Wirzib. , SS. VI,
©. 29. Ann. Hild. unb Lamb., SS. III, ©. 54. 55, unrichtig ju 932. 2cr
Sag aus Necrol. Merseb., ©. 244, too er Theodo ^ei§t.
söijc^of »urd^otb öon SÖürjbutg. 143
crfc^cn, gclDife md)t o^m \Hnt^eil be^ Äönigö, ber oud^ fd^on für
.^ilbcö^eim bcn ^ijd)of aud bicjer Vlbtci genommen ^attc * ) . tt)eld)c
cinft im Sefi^ feineö i^aterä genjefcn nxrr.
M 2ln bem äüect)icl in bcn ::i^ic«tt)ümctn SRegenäbutg unb ^affau, ber in
bieje 3o^te fällt (Ann. S. Emmer. 929, SS. XIII, ®. 47), tjatte ber Äönig
feinen Äntl)etl. luto wo» ^Kegenöbutg flotb 930. H Id. Octob. ; Auct. Garst.,
SS. IX, S. -"iöß; Necrol. Weltenb., IJoehmer Fontes IV, ®. ö71 ; Salzburg.,
cbenb. S. 5s2': ©umpotb t)on iPaflau 931; llist. epp. Patav., SS. XXV,
©. 621; Hernardus, ebenb. ©. 6ö6, toogegen Auct. Cremif., SS. IX, ©. 552,
bai 3. 932 nennt.
932.
3lm Einfang biefcg 3a^re§ — am 7. ^^anuor — , bo ^einrid)
^u 3i^ö^bc tueiltc, erhielt Sifcfiof 3(baltüarb bon Sterben, ber ftc^
ber ©unft beä ÄönigS erfreute, eine SBeftätigung ber i^mmunität feinet
Stifte ').
peinxid) unternol^m im ßauf bc3 S^ol^reg einen ^uq in bic
SlQöifc^e 2anbfcf)Qft ßoftcin ( Sau jt^)-). .^ier, er.^äp ^lietmar^j,
belagerte er bie ©tabt Siubufua, nöt^igte bie 33en)o^ner erft in einer
unterhalb ber ©tabt belegenen gefte if)re 3"Purf)t gu nel§men, unb
jteang fie bann gur Uebergabe, worauf ber Crt öerbrannt tüorb
unb biö jju ben Seiten beö ®efd)id^tf(^reiberö rtüfte blieb ; erft §ein=
xid) II. liep i^n mieber aufbauen'*).
5)ie cigentlicf)e Stabt wirb befrfjrieben olS eine "Anlage öon be=
beutenbem Umfang unb nic^t gemö^nlidder 2lu§fül^rung : ftc fonnte
10000 gj^enfc^en faffen, l^atte 12 X^ore: 2:^ietmar glaubt in i^r ein
») DD. 31.
') Ann. Hildesh. unb Weissenb., SS. III, ©. 54. 55: Heinricus rex
fuit in Losicin ; bie ctften lefen : Lonsicin : ftatt beflen ftanb früher in ber
?lu§gabe: Lonsiem; unb bic* toicbet ttJoHten Leibniz, Ann. II, S. 418, unb
Semler, SJerfucf) S. 91, in Lorsieim öeranbcrn unb auf Sorjd^ bejieften,
t)QUpt|äcf)(i(i^ besljQlb tücil ber Einfang ber ^ilbeg^eintcr Stnnolen in biejem
Älofter gejc^rieben fei. Slüein bog gilt jebcntaQ§ nid)t bon biefem JtjetI, unb
burc^ bie Seöart ber Ann. Weiss, ift bie richtige ßrflärung, toelc^e juerft *Perfe
giebt, gefid^ert. — Heber ba§ ^ai)x fönnte man jtoeifeltjQtt fein, ba erft nadp
biefer Üiac^ric^t ber Job 2:l)ioboi öon Süürjburg, ber ju 931 geprt, ertoätjnt
loirb. Sa aber bie Sefelmmg be§ Slbobritenfürflen richtig ju 931 gefteüt ifl,
ipie bie 9la^ridöt ber Ann. Augienses öerbürgt, \o bürfte aud^ bieä für
fidler gelten. J^iobo» Job ^aben out^ bie iertc ber Ann. Hersveld., toelcfte
biefen ^ug nid^t ertoä^nen, unb beibeS fd^eint alfo nid^t gleidjjeitig eingejeid)»
net ju fein.
■'') Thietmar I, 9 ©. 739 : ürbem quoque Liubusuam ... diu possidens
(= obsidens), urbanos in munitiunculam infra eandem positam fugere et se
dedicios fieri compulit. Ex eo die, quo haec tunc incendio juste periit, us-
que ad nostra tempora habitatore caruit. S3gl. VI, 39, ©. 823: Minor
autem ... ab primo Heinrico rege usque ad hoc tempus vacua erat. ®iefe
(5r3ät)lung ^at 8. ©iefebred^t, SBenb. &i]d). I, <B. 136, getoife rid^tig mit ber
9iac^ric^t ber 3lnnalen in SSerbinbung gebradbt.
*) Thietmar VI, 39, (5. 823.
Untctwetfung her ^iljiener. ©^nobe ju drfutt. 145
2öerf bcö 5uHud O'äfov \a erfennenV). (fl ift ober nic^t, tuie man
früher meinte-), an ßebuö, fonbem einen flcinercn Crt Sebufa,
^tüijc^en S;at)me unb Sc^lieben^), ^u benfen.
;Hud) bie Unternjcrfunc^ ber ^JJtil.^iener , beren Siße fid) jüblic^
an bie l'anbjdiQit l'oficin anjctjliefjen * ) , fc^eint I^ietmar ^iexmit in
SBerbinbunq ;ju bringen"*): fie erfolgte, roie er jagt, Don 3Jtcißen auö,
baö für bieje (Gebiete ber Stü^punft Säd)fijd)er ^ertjc^aft toarb.
3m Sommer beö 3iQt)veö, am 1. ^uni, öerfammelte ijxd) eine
St)nobe !£)eiitj(f)cr SBijd^öfc ^u Erfurt. Sie war Don bem Äönig mit
bcm Matf) feiner C^roßen berufen '•), er felber anmefenb'); auc^
feiner ^uftinimung ^u mefjreren ber gefaxten 25efcf)lüffc trirb au8=
brücflid) gebacfjf*).
M Thietmar a. a. C. 2ie» für ein ,unec^te§ unb mit fpäteren 3"fÄfefn
auSgeic^mücftcs f^tagment" ju Ijolten, tote SBebcfinb, 31. ^auf. SJiag. XXXII,
g. 20ö, toiü, ift jc^on noc^ ber Jöefcftattentjeit Don i^iftmarä ^Qnbfcfttift un«
möglich.
«) Dobner, Ad Hagecium III. «. 617, ctflätt bie ©tobt für ©ötli^, beffen
Slaoifdöet ^ome Isgoraliz „bie ^yetbtannte" bejeic^ne.
') So 2i>ot)lbtücf , ©efc^. oon IL'ebuä I, S. 4 ff. 3^ni id)(ie§en fic^ audi
Soppenbetg in bet 'fluägabf, C. ©iefebted^t , SGBenb. ©efdj. I, 2. 1:37, u. a. an.
*) Lusici entjptictjt im allgemeinen bet ^tebet«Saufiö, Milcieni bet Cbct»
Üaufi^; ogl. 9ieumann, 'il Sauf. ^JJiag. XXXI V, g. 170.
'•) 9?ei Thietmar I, 'J get)t ben g. 144 'il. 3 angefüt)tten SBotten öotauä:
Ex ea (urbe Misnil Mibsenos suae sabactos dicioni censum persolvere
coegit. Ia§ beibe« IHnem Jja^t unb ®inem 3"9f onget)ött , liegt nidjt not^:
toenbig in ben äüotten be^ ^Äutots, bie on bie met)t allgemein berichtete Untet=
toerfung ber ^Uhhiencr bie (Eroberung Don Siubuluo alö ein einjelnel ercigni^
-onfdjliefetn. 'üodt toeniger fann mon iagen, roie Leilmiz, Ann. II, 3. 328,
u. 0., baß er l'iubufua aU gtabt ber '^Jhljiener bejeid)ne. — S^er Ann. Saxo
leht bte Stelle über bie Jöefiegung ber ^Jhljiener jugleic^ mit ber ©rünbung
Weißend ju 922. l'eutlcft, ©ero S. « Sl. 11, üerbinbet bie iBejtoingung bet
9lil)ienet mit bem Ätieg gegen JBöbmen, ben et inä 3- 928 fe^t, bod^ o^ne
rttoa^ mit @etoif]t)tit behaupten ju rooUen.
*) 2. bie "Acten LL. II, 2. 16: .\nno ab incarn. domini Jesu Christi
932., anno etiam dumini Meinriri regis christianissimi 14., ind. 5., sub die
Kalendanim Juniarum «ta est apud Erpbesfurt sancta et universalis
srnodus, ut rex sa; cum consilio primatum suorum decrevit.
(tint iit. ' ' ' -■> ■ vj^,^ ßoncil, au^ einer Samm-
lung ^ , Cnellen unb t^törterungen I,
2.410,1,1.1. .w.M..-..n „..,.. .v.^ iLUKii ^ ...... 1 III, Öfid). ber 2. t>onctlien III,
2. 278, Detmutt)et t)atte, meil bie^r lag ein 2onntag, ber 1. ^uni ein gtei-
tag unb aU foldieT nic^t mot)l ^u einer foldten -Oanblung geeignet; unb bafür
etfldtt R^ ^tUU IV, 8. ."/Jl; bogegen ober Hyaeus, .\cta SS. Oct<ib. IX,
2. :}^<4. Unb aud) mir fdjeint bie panbic^riftUd^e Ueberliefung t)or/(U)ie^en.
lumal bie Urfunben .&eintid)i aiii (hfurt aud) auf "Anfang Juni bintceifen,
9)ielleid)t ift ba« '8ub die Kalendanim .Inniarum' nid)t notbtoenbig oon
bem Iftcn felbft \u Detficbfn. — %tx < ■ 2. «17, ber bie 2pnobe in«
3o^t 't.i»'> je^t, üertocdjielt fie mit ^ .riammlung bieie* ,^nbre^ 4U
ttrfutt. Unb 0U4 iljm bie .\nn. Herslrm ^u -i ., S.S. III, 2 .VI " V' ~ '
^) 9}gl. über bie ^ier au«gefteUten Urfunben 3. 147.
*) 2o Vi^t e^ c. 2: Insu]>er etiam imus rex ad augiucutum
christiiinae religionis concessit; in c. 9, '. ird XI, c. 77, 6. 153:
decrerit s. sjnDodas com consilio sereninimi pnncipis.
3atTb. b. btf«. «cf«* - nalt ^«texUI I. S. «afL 10
146 932.
3ll0 gegeiiroärtiö njcrbcn in bcn bieten genannt V) bie 6qbijd)üfc
.^ilbebert üon ÜJlain^, iHotbeit öon ^ricr, Unni Don .Oatnbnrq, qii§
bem ^Jiatn^cr Sprcnc^cl bie 33ijct)ö|e lUoting oon Gonftcin,^, Ubalric^
tvn '^(iigöburi^, 9lid)iüin uon Strafeburg, Surrf}arb üon 5lßür,^burg,
llnrean Don ^4-^aberbotn , iöerntjarb ocn ^olberftabt, "Jlbalniarb Don
Jl^crben, am bem .Kölner bie ^iid)öfc Üiumolb oon 'OJitmogerneforb
(^JJiünfter ) , ßburgiö Don '•IJlinben unb 3)ubo Don Cönabrürf, ba^u
9lcbte iinb anbere ©eiftlidje. (fö fel^lten gan,^ bie 33airi)c^en iöijdpfe;
QU6 l'ott)ringen ift niemanb alö ber Xriercr Sr.^bifc^of erfd)ienen.
Slber ^JUamannien roar ebenjoroot)! wie Sadjjen Dertrcten. 2)cn ibr=
fitj fü()rte bet '}Jtain,^er (yr^bifd)of-).
Unter ben 23ejc^lüjjen föeldje bie ^cten enthalten gel)en einige
barauf auö, unter 3uftinimung be§ .^önig«, ber ric^terlidjen ©emalt
auö firdjlic^en 9iüdi'id)tcn beftimmte 6d)ranfcn ^u ^ie^en : ju geirifjen
l^eiligen Reiten, ad^t Jage Dor äöeit)nad)ten , roä^renb ber gaften
unb bis ad)t Xiage nad) Cftern, ad)t 5tage üor So^Qnniö, jofitc
niemanb Dor ®erid}t geloben, niemanb in ber 5Tird)e ober auf bem
äBege ,^u unb Don ber 5?ird^e Don einem gerid)tlid)en SBeje^l betroffen
tüerben^). ?inbere§ be^iefjt fid) ouf rein fird)Iid)e 9]er^ältniffe. —
S)ie ^Jtcten, trie fie in mefjrcren ^anbid)ritten erhalten, fd)einen aber
nur unDoÜftänbig überliefert. (fin,^elneö mirb aufeerbem in ber
©ammlung bee Surdjarb Don Söormö auf bie§ ßoncil^urücf geführt"*).
3lnberee ergiebt eine ^uf^eic^nung, meiere aue fpäterer Qeit flammt "'),
aber o'^ne ^treifel ai\^ einer alteren Cuelle gefloffen ift, unb bie Don
SBefd^lüffen beriditet meldje fid) ^um J^eil eng an bie ber erl)altenen
bieten anfc^liefjen''). ^erDor^u^eben ift mag fid) auf bie @infül)rung
einer allgemeinen "Jlbgobe be^iet)t: jeber foU am 5)lontag Dor ^UJariä
^immelfat)rt bem Sifdjof ;\u beffen ©prengel er get)Drt einen S)enar
ober ben 2öert^ beffelben in meld^er ^Badje er miÖ entrichten; menn
ein ,^ned)t ^u arm ift eä felbft ,^u tl^un, foU fein §err für i^n ein=
treten; bem 33if(!^of aber bleibt überlaffcn e§ ^um ©eelen^eil ber
^) Eie frü!)etcn Stuegobcn bei Goncilg bei Baronius u. a. waten '[)iet un«
bollflänbig. ^od) i)at ^djon Leibniz, Ann. II, S. 416, bie Untcrfd^riften,
toeld^e Uurcbard c. 227 auf bo» ?lttl)eiiner doncil be.^og, mit iRedit für bieg
(Stfurtrt ßoncil in 3lnfprucb genommen; fie entfptedjen butd^auä bem toa^
bet öollftänbige le^t enthält, inbem nut bie Sifdiöfe bon äöütjbutg unb
Cänobtücf fet)len.
2) Cujus rei solertiam prüden tissimi vir! Hiltiberti archiepiscopi Stu-
dium gubernabat.
8) c. 2. 3.
■•) So bas c. 9, bei Burchard XI, c. 77, tt3ol)et el Mansi XVIII, <B.
364, juetft ben Slcten bei ßoncil« beifügte, dagegen ift I. c. 227, ju bem
Burchard bie auf Gtfutt bejüglidjcn Sifd^oflnamen fe^te, nic^t , Wie Leibniz,
Ann. II, 2. 415, t)etmutt)ete, aus biefem Goncil, fonbetn witflid^, toie jenet
angicbt, c. 37 bei 9lltt)eimet.
^•) ©. 145 9t. 6.
*) So bet erfle bet a. o. C mitgetl)cilten SPcfc^lüffe übet fjaften an c. 5
ber 2lcten. ^cfele S. 591 fagt, fie toäten bem Sinn nac^ ibentifc^, mal mit
nid^t tid^tig etfc^eint.
^1
£t)nobe )u Stfuit. 147
Qkhti ju Dcrtoenben ' ). — 3lufjcibem tüiib angegeben-), bafe tyn
bem .Qönig ein Sricf überbrodit fei, bcr au^ Scrufalem norf) 6onftan=
tinPl'el, Don ^ier biad^ ben ^^-^otriar^en nad) Jlioni gefanbt xvax unb
Ükc^ric^t c\ab über ein ^JBunber bae am ^eiligen ©robe gefc^e^en
fein unb bie ^ubcn bort ,^ur Jaufe beioogen ^aben füllte; baran
xoax bie ^iiufforberung gefnüpft, eS möchten alle unter ben G^riften
lebcnben Csubcn getauft ober oon ber ganjen G^riften^eit au00efd)loffen
toerben. 2Bie legen betit)aft auc^ biefe ©rjä^lung Hingt, ba\i loirtlid)
eine folrf)e 3?oilage bamale in ©rfurt gemad^t, ift fc^roerlic^ ia
^toeifel ]ü ^ie^en'^l.
öeinrid) fd)lof} rcä^rcnb beö Goncilö mit bem .Rlofter ^eröfelb,
too 3)(egingo,^ bem 33ur(iarb al8 Vlbt gefolgt unb je^t n)al)rfc^einlid^
l^icr antrefenb tüar, laufc^e über Derfd^iebcnc Öütcr in 5;f)üringen *) ;
ein Q^nlic^er ift mit Ofu^ba, baö burc^ feinen 3lbt ^abamar oertreten
toor'), ein paar ^age fpäter .^uftanbe gefommen: biee gab ^e=
fi^ungcn im öftli^en St^üringen gegen ein @ut im 2Borm§gau.
') Kt in secunda ferin ante assumptionem sancte Marie unusquisque
episcopo, in cujus est parochia, deuarium sive unius denarii precium, in
qualicunque velit re, presentet, et ille lOgitet, quomodo optime in illorum
aui hoc obtulerunt dispenset elemosinam, et si servus tarn pauper est, ut
aennrium non habeat, domnus ejus pro eo reddat. - :^(i) füfli" t)ier gleit^
ben entiprec^enbi-n (Sanoii bet lingolfingct 3i)nobe (|. 3. 149) l^in^u: Insuper
etiam unusquisque in unaquaque parochia degens die palniarum denarium
unum aut potum unius denarii in elemosynam sui parentumque suorum
vivorum ac mortuorum presbvtero suo presentare illeque in cena Doniini
proprio episcopo ofiferre studeat, quatenus inde destructe ec-clesie inuo-
ventur et lunien illorum in eis in perpetuum non ex&tin<ruetur.
-) Quando synodus in Esseturt est habita Kalendis Julii a. D. 932.,
Ind. *)., regnante Henrico piissiiuo rege a. 14.. epistola ab Jerusalem ad
Conatantiiiopolim et inde Kumam a patriarcha transmi^sa, Henrico regi est
allata, in qua contiuebatur etc.
") Gundlii.g, H. A. 3. 210, t)Qt ouc^ bie tir,jät)lung bcs Liudprand
t)on btm ^rijprrdjrn nirldje« ^rintic^ Doi bei 3d)lac^t gegen bie Ungarn ge>
oebcn t)abe, bie 3iinonie ab^ufc^affen , auf bied (£oncil belogen, ^bet bamt
lägt ftc^ nic^t« anfüt)Ten.
*; Urf. Dom 1. juni, DI). ;i3. (5ine jloeite, bie einen noc^ umfaffenbeten
Zau^d^ enthält, ^at bieirlben Säten, abeT bie ^^e.teid^uung: Actum in loco
Reot: DI). 32. i)t)re C*d)tt)fit loatb oon ^alfe, .C>ann. öel. «nj. 1751, ©.
557, angefodjten, aber oon 2. tÜ. S<ttuoe), ebenb. 3. 773, octt^eibigt, unb
untetliegl feinem iHebenfen. Mamtxi 3. 132; iWetfebc, iBeittäge 3. 71 "il. 172,
^toeif'eln an ber ^Ktc^tigfeit bei latumi. flbei ä^nlic^e t^äne fommen rtn^ln
aud) jonft Oot: Jidet, Urfunbenlctjre II, 3. 27.'>; ol)ne bafe fid) l)iet baä ilUt«
bältni« angeben Id^t. tiüeilrbe t)äU Keod füt 9{iett)ebuig; öiiöf)lei, 3- b.
{>at)t>eTeind Vil, 3. 109, füt Aalb^tiett) an bet Wünbuna bei £)elme, ba«
abet fpateteii Utjpiungd )u fein fd)eint; ebenb. VI, S. 31 92. 4. XII, S. 553.
Sgl. i&x(üxi 21.
•'»IteUtf. bom3. 3unt, I>I>- 34, iff in ben J^otmen ^: " ■ unt«
Uä) bte ^e^eic^nung .Ipeiniid)« a[<i rex et »dvocatus lin .tus
gan,) un^uläifig unb uid)t burd) itgenb totlift '.l^r,)ict)ung üh< >. i^ .^uMwuiijme
bed .Röntgt am l^oncil ^u eiflätrn; abet bie «'^itlbari l^üpialbüdirt \)abcn fid)
mntii-fif iDiüfiiriidw ^ii'.itif bet Alt etlaubt. 'Jluc^bei ^)nl)altbcrUifuttbc, namcntlid)
bi flbgaben bei .fpitfen unb 9{ed)te be^ ''^'"i'^' (l''^' •)"
gt^ li} unb (ann getoi^ fo nic^t edjt fein. 'Sagegen fttmt
tnen Ctt unb ^tii, unb bafi 4!>einTtq ä^ntid) mie mit ^vtifelb einen laufd)
10'
148 882.
Sßa^rjc^einlid) fmb jju ßrfurt, tro fic^ aufecr bcn geiftlidien
öirofeen getuift auc^ ^ol^c 2öcltlid^e einfonben, ^ugleid^ poIitijd)c ®e«
fc^äfte öon 23ebcutung öoroenommen. "ilhn cä fe()lt borüber an
jeber Ueberlieferung. 2)0^ ]d)on je^t bcr 5?Qmpf tüiber bie Ungarn,
mit benen ber etiUftanb feinem 6nbe naf)te, ind 3luge gefaxt unb
über baö Üinftige S^ct^atten berat^en fei, ift eine S5ermut{)ung , hu
]iä) roenigftenS nirf)t erhärten läfetM.
2)afe bie Sairif^e ©eiftlid^feit an ber Grfurlcr S^crfammlung
leinen ''Jlnt'^eil nal)m, fjat of)ne ^i^eif^I ^ß^" Ö^tü^i^t, baß fte unter
i^rem ^er,^og ^u bejonberen Verätzungen ^ujammentrat.
©d^on am 'Einfang beä ^aijxt^ — 14. 3fönuar — ift eine
©t)nobe in S'iegenäburg , ber ^auptftabt beg £anbe§, abgehalten,
an meld^er ber 6r,^bif^of öon ©aljburg, bie S3ifd)öfe öon 9tegen§=
bürg, f^reifing, 4-^affau, ba^u Ubalfreb öon Gid)ftätt unb einige
anbere ©eiftlic^e tfieilna^men-). "Jlbet nur menige unb untergeDrb=
netc Sefc^lüffe ftnb l^ier gefaxt.
3)ann üerjammelten firf) auf§ neue am 16. 3^uli ober
1. VHuguft bie S9ijrf)öte mit ben ©rafen unb bem gerammten 2}olf
beä Sanbeä gu einem allgemeinen Sanbtag in 2)ingolfing''). 3ene
mit fyutba eingegangen, toax nici^t leidet ju etfinben. So liegt luatjtjd^einlic^
eine t)ietauf bejüglic^e Urfunbe bem überticferten Jejt ^n grunbe, toie jetjt
auä) Sicfel S. 68 annimmt. Ucbct bie ipätete 2lusfül)tung outd^ ben ÖJrafen
be^ SSorm8gau§ Wonrab ex imperio d. Heinrichi Serenissimi regis f. Cod.
Tradd. S. 315; gfirfet, U8. I, ©. 113. 229.
1) ©0 Leibniz, Ann. II, ©. 417. — 2)a§ in bicjem 3at)t fclbft fc^on ein
(Sinfafl ber Ungarn ftattgefunben, läfet ftdj nitt)t bartt)un. S^er ("ont. Reg.
®. 617, ^at ju bicjem 3a^r: Ungarii, per orientales Francos et Alamanniam
multis civitatibus igne et gladio consumptis, juxta Wormatiam Rheno
transito, usque ad mare Oceanum Galliam devastantes, per Italiam redieruut.
2Die 2Bortc ftammen ani ben Ann. Augienses, in beren .&anbfd)rift fie jo gc;
fd^rieben finb, bafe mon fie auf ben erften 2Jlicf ju biefem 3af)i: red)nen fonnte,
unb fo ftet)en fie SS. 1, ©. 69 ; bod^ jeigt eine näf)ete 5l<ergleid)nng, bafe fie ju
987 get)örcn, SS. II, ®. 235; unb ju biefem 3af)r toiebertjolt fie aud) Heri-
mannus Aug. Söenn biefer aber, SS. V, <B. 113, mit bem Chron. Suev., SS. XIII,
©. 67, ben ßampf .f>einrid)i mit ben Ungarn ^u 932 fe^t, fo ru^t ba§ auf
unfid^erer d)Tonotogifd)er ffenntniä. Ueber eine frül)ere falfc^e ßejung ber Ann.
Corbej. f. L*rcur§ 22.
-) Sie ^^fad^rid^t über biefe S^nobe toeld^e Marlene auä einer ^anbfd)rift
öon Staoelot giebt hjieber^olt Merkel, LL. III, ©. 482: Anno ab ine. I).
932., indict. 5., 19. Kai. Februar., regnante Arnolfo venerabili duce a. 10.,
congregata est synodus generalis apud Radesponam, metropolim Norici
regni civitatem , in qua primitus congregati sunt venerabiles domini prae-
sules Odulpertus Juvavensis ecclesiae archiepiscopus , Uodalfredus Rubilo-
censis ecclesiae episcopus, Wolframmus Frisigiensis epi8C0])us, Hizin-
grimus Radasponensis sedis antistes, Gehardus Pataviensis ecclesiae epi-
scopus, Suartzlot chorepiscopus, Egilolf abbas, cum reliqua non modica
sacerdotum coadunatione. ©le ftet)t cod. Bruxell. 1815 f. 2-16.
") (f benbafelbft : Anno d. i. 932., regnante in Bawaria Arnolfo duce,
convenientibus cunctis Bawariis (17.) Kai. Augusti (ügl. über bie ßeöart
2JJcrfeli ^iote) ad locum qui Dingolvinga vocatur. causa synodalis colioquii,
117, episcopis videlicet atque comitibus aliisque poj»uli8 supradicte regionis;
residentibus autem episcopis in syuodali concilio Oudalperto scilicet archi-
episcopo (Salczburgensi), Isangrimo episcopo (Ratisponensij, Gerhardo
JbQitijc^e e^noben. 149
bcfonbcr^ faxten Sefc^Iüffc über bic i^tiex ber ^o^en .Qiri^enfcftc,
bic Reiten unb Za(^c, an bencn bie i^a^en \u beobachten, unb ä^n=
(i(^ toic in (Erfurt über eine allgemeine ^Jlbgabe oon einem 35enar,
bie f)ier ^ur .<^c^fteüung ^erftörter .<?irc^_en unb jur Gr^altung etüigen
2irf)tä in bcnjelbcn Dcrlranbt werben j'oIIteM. ?ln ber 2:^cilnafime
bcö -Vper.pgö ift nid)t 311 ,^tt)eiieln; nur feiner, nii^t beö ßönigä roirb
in ben '^luneid^nungen gebad)t. Tiaü "Jlrnulf bamalä ber ®eiftlirf)feit
bcn ^Jtieljbrauc^ ber i^nen entzogenen @üter ^urücfgegeben , berid^tet
erfl l'lDentin-'), unb ^at auf ©tauben feinen 'Jlnfpruc^. 'Jlnberc SBcr=
^anblungen mit ben @ro§en, beren 3^^^ in^gefammt auf 117 on«
gegeben wirb'), bleiben auc!^ !^ier unbctannt.
@egen ^nbe beö ^a^reä fam ^ribert, bebrängt öon bem Äönig
Siubolf unb anbeten j^einben , benen fidj je^t au(^ ber ^er^pg öon
Sot^ringen angefrf)(offen ^attc — er belagerte eine :^nt lang, aber
üergebenö, bic ^eftc .^eribertS, ^^eronne — , jum 2)eutfc^en .^önig*):
er fuc^te, fagt ÄUbulinb, ben Sd)uß bcffclben gegen feinen .^rm bcn
flönig Siubolf narf). ^einri^ aber iDat faum im flanbe je^t fid§
feinet an^une^men.
episcopo (Pataviensi), Wolframmo episcopo (Frisingensi ), Nithardo episcopo
(oaltionensii, nunciisque Oudalfridi episcopi (Rubilocensis), cborepiscopie
duobus Gottaperto et Swaterloho aliisque presbyteris et diaconibus ac
clericis quam plurimis. '£ie beiben (>{)otbiid)üte finb ntdjt, luie .^efelc 2. 591,
meint, ali bie missi bes (fidjftättct Süc^ofs onjuicljen. 93on einem 3tcII:
öetttctet be^ Ultic^ öon 'Jluqäbutg finbe id) nidjt* in ben bieten.
V) 3. Dotier e. 147 m. 1.
2j Aventin, Ann. IV, 22, 2. 668: Hoc concilio Arionulphus praediorum
ecclesiasticorum , quae Ugri depopulati fuerant ab aliisque occupabantur,
ususfnictus sacerdotibus. captis restituit, tenipla, sacras aedes refici, in-
strii.irari jussit. Ta?» l'ehte fann fid^ toot)l auf ben Oütt)er etioäfjnten f&t'
iciil; :'• bejift)en. 911? SBeifpiel füt)rt et bie JHeftautation öon f^teifing an, über
t; 'ben 2. 141 9t. 2 geiptod)en; »gl. Meichelbe»k I, 2. 164, ber bie ganjc
^tjaljluna idjon bejJDeifell. ^benfo '43ud)net III, 2. 45 9i.
*) Uöenn bann bte l'edatt tid)tig ift.
*i Flodoard 9:52, 2. '^>^\: Heribertus trans Rhenum ad Heinricnm
• iscitur. WiJukind I, 39: Unde et aliorum regnorum proceres eum
::mt, gratiamque in conspectu ejus invenire ({uaerentes, tadem talis ac
taiiri viri probatam babentes dilexerunt. Inter quos Heriberbtus, ^ener
Iliijonis, cum ei adverearetur UoduHuä, contra jus fasque omne rex lon-
-?:' ituB, ut ei apud dominum 8uum pro praesidio esset, supplicarit Ipse
■ :.::.. TBx talis erat, qni nichil negaret amicis.
933.
dinä bcr toic^tigften ^a^re in .^eintirf)ä Slegierung, bo c§ ju
bcm neuen großen .ßampf mit ben Ungarn lam.
2)ie neun Sa^re beö ©tiUftonbeä liefen ^u 6nbe.
.^einri^, er.^ä^It SöibufinbM, ber je^t ein .^eer im Sfieiterfompf
erprobt l^otte, entfi^Iofe fxä) ben 5?ampt gegen bie alten ^^einbe
aufzunehmen, (fr berief eine 3?erfammlung bei gan.^en S3olfä-j unb
legte in il^re ^anb bie Sntfd^eibung. jDa§ frül^er burd^ inneren ^tt'ift
unb_ äußere g^inbe bebrängte Sleic^, läfet ber ©efd^id^tfc^rciber il^n
Quäfü'^ren, fei üon f(i)tt)eren ©efal^ren befreit, beru'^igt unb geeinigt,
bie feinblid^en ©lauen befiegt unb unternjorfen: nun gelte eg aucf)
in gleid^er SBeife ben Ungarn entgegen^^utreten. ^a^te (ang fei
t^nen geopfert tt)a§ man befifee, aüeä Eingegeben biö auf bie narften
Seiber: nur bie ©üter ber kix6)e feien no^ unberührt: foÜe er je^t
aud) biefe antaften, ober nid^t üietme^r bem 2)ienft ©otteö feine
(Sl^re laffen, auf bafe man burc^ ben befreit werbe ber i^rer aUer
©c^öpfer imb ßrlöfer fei? 2)a§ 55oIf, fäf)rt Söibufinb fort=^), er^ob
feine Stimme gen §imme(: burc^ ®ott ben lebenbigen unb maleren,
ber treu unb geregt fei in allen feinen 3jßegen unb ^eilig in allen
feinen 2öerfen, toünfdtie e§ befreit ,^u njerben. (5§ öerfprac^ bem
ßönig feinen Seiftanb gegen ben gcfä^rlirfien ^einb: bie 9lec^te er=
l^ebenb, belräftigte eä bie Uebereinfunft.
') Widukind I, 3H: Rex autem cum jam militem haberet equestri
prelio probatum, contra antiquos hostes, videlicet Ungarios, presumpsit
inire certamen. Et convocato omni populo . tali oratione eos est affatus.
lofi Seibnij bieS auf Stfurt be;<iet}en tDtll, ift fcfeon öor{)et S. 148 9i. 1 be^
merft; ^nlU im Chron. Corbej. üettegtc e» nad) SBerlo, fftitifd^e *|'tüfuno
©. 61.
*) 2a3 barf man getoift nid^t mit ©oud^al) I, ©. 401, nur auf bie
JRittetfcftaft bejieljen; äf)nlic^ ^^önnige^ <B. 377: ber exercitus fei au§ ben ®e=
folgen jufammengcfe^t qetnefen.
^) Ad haec populus levavit voces in caelum, inquiens, se a Deo vivo
et vero redimi omnimodis dcsiderare, quia fidelis et justus sit in oranibus
viis suis et sanctus in omr.ibus operibus suis. Operam suam deinde pro-
mittens regi contra gentem acerrimam, dextris in caelum elevatis. pactum
lirmavit. Tali itaque pacto cum populo peracto, dimisit rex multitudinem.
Äneg mit ben Ungotn. 151
XMl'3 {)ieraut bic Öejanbtcn bcr Ungarn ]\d) einftcütcn um btc
üblichen Oicjc^enfe ^u ^olen, würben fic abgemieien unb leer ,^urücf«
gcfc^icft'). i^ieUeic^t loar cd fcfjon bie Seiftunq bcö legten bet
neun 3af)re, bic fo gcmeigert roarb-); ober bic 5^inbc ^aben auf
eine j^ortbauer bcö einmal .^iigcftanbenen Iribulö gercd)nct.
Sofort rüfteten fic ^um fcinblic^cn '.Jlngrifr^). Illit großer
^eercÄmac^t ,^ogcn fie auö. ^^oboarb bericf)tet ^ ) , n^ie fic in bret
rd)nrcn fid) ti)eilten , oon benen eine fid) nadi ^^talien lüanbte,
eine anbere gegen .^einrid); oon bcr britten ift ^icr nid)t bic 'Kebe.
^Inbere 'idif^eid^nungen ergeben"'), baß aud) ba^ njcftlic^e ^wncien
unb Surgunb l}eimgc)ud)t rourben, tt)o unter anberm baö ßloftet
iBefe in ber dlä^e üon 2)iion ber Scrroüftung anheimfiel.
lieber ben ^n% gegen l^üringen unb 6ad)jen giebt SDibufinb
eine auöfü^rlid)ere 'Jlac^ric^t '' ), bic aber mand)e§ ,^tt)eifel^aft läfjt.
2)ic Ungarn, burd) bay l'anb ber 2)alcmincier ben 2Beg nef)menb,
f)älten oon ben alten 5}reunben .^ülfe oerlangt ; ba biefe aber gemußt,
baf} eg auf Sadjfen abgelesen fei unb baß ^icr ba^ ^er ^um
.Qampf gerüftet fte^e, Ratten fic i^nen ftatt eineg Oiefc^enfeS einen
f)unb Dorgett)prfen unb , ba biefelben je^t nidjt in ber 2age marcn
bic S3cleibigung ,^u rächen, mit fpctttifdjcr 9tebe i^rcn 3"^ begleitet. —
(rd Hingt mic bie ii»orte_eineÄ Siebeö njaö ber Öieid)id)tfc^reiber ^ier
in fein 2Berf einfügt, ^später ift cd auf ^einrid) felbft übertragen:
^ö^nifc^ fjobe er in foldjer iöeife bic ben Tribut forbernben @e=
fanbtcn bet Ungarn abgeroiefen ').
*) Widakind I, 38: Post haec legati Ungariorum ailierunt regem pro
solitis tnuneribus; sed ab eo spreti, in terram suam vacui sunt reversi.
') ^a bet lyticbr 92-4 gcfc^loflen, fo (ann man 93::? ali hai neunte 3at)t
be* Stillfionbe« [""trachten.
') Widukiiul a. a. C: Haec audienteu Arares, nichi! morati com
grari hostili(|uc inaiiu festinaut intrare Saxoniam.
*) Flodoanl y:{-S, S. Sx\ : Hungari se in tres partes .lividunt; quarum
par% una Italiam petit, alia terram Ileinrici trans Hhenuni invadit
*) Ann. Hesnenscs 9:53, SS. II, S. 249: Ungri venenmt |»er Franciam
et Borgundiam et vastaverunt omnia, inter alia et htinc luciim Heeuensem.
") Et iter agentes per I^aUmamiam, ab antiquis opem petunt amicia.
Uli vero scientes, eos festinnre ad Saxoniam Saxonesque ad pugnandum
cani eis paratos. pinguissimum pro inunere eis proiciunt canem. Et cum
noD esset injuriam vindicandi locus ad aliam pugnam t'estinantibus, cum
ridiculosa satis vociferatioiu! loiiL'ius pro8t:cuntur amicos. t^ieran Idjlie^t
fid) ouit bi-t i<rrid)t bc* Hfriinannus .\ug. . SS. V, 3. 113: 932. Ungarii
Sorabonim provintiam potentes, ab exercitu regis Ileinrici taede protlij;ati,
fuRHti, multique ex iis «apti sunt. 3tott bef|rn ftetjt im Chron. Suev., SS.
Xlli. 3. <m: Heinricus Ingario» in öyrbia intertecit; unb ebrnio liernold,
3. 422 (Siurbia): Ann. S. Blasii (SS. .WH, S. 27r> Svirbia): Chron.
Wirzib. (SS. VI. B. 29: Suirbia) unb onbetc botou« abgeleitete '.yetidjte. di
fdifint b»f4 nidit 'on>ot)l n»* .^vrimottn genoinmen, nl* üielmeljt bon if)m mit
t. •> 9;M: l'ngari ali exercitu rt-Ris Heinrici
( ■ nsi sunt, ücrbunbeu ^i 'cm; ugl. JötefjlQU,
Vi. .-ir«]. ii. ^. .... >-=''■: \\!' 2 ll'.t. *Mud) bie «aijft.
c})Tont( nennt iai Mar.
') 3. bie (irja^U;. .,,... .., --.
152 988.
®icfc, fä^rt Söibuünb jort ' ), brangcn in möglid)ft jc^neüem BuQc
nadf X^ürinc^en unb öerlüüftelen ba§ %an^e Sanb. Dann t^ciltcn
fie ftd^: ein |)aute ging gen SBeften unb bact)tc Don biejer Seite unb
öou ©üben \)cx in Sac^fen einAubringen ; eine anbcrc '^(bt^cilung
blieb in ben öftüc^en (^egenben. «iubpronb fügt t)in^^u-): niemanben
männlichen ©efc^Ied^teö, ber ba§> ,^cf)nte ^af)i iiberjc^ritten, l^ätten ftc
leben loftcn, Söeiber unb .Rinber in großer ^at)! mit fic^ gejc^Icppt.
S)ama(ö, fagt ber)e(be^), ber meitlöuftig, aber nic^t in ftreng^
l^iftorifc^er .r-)altung über biejen .ffrieg berichtet, fanbte ^einrid) 33otcn
burcf) gan^ ©ad^jen unb berief bei Seben^ftrafe binnen üier Xagen
QÜc njeV^flfte 53hnnjd)aft ,^um ^eer. 6r fügt ^in,^u, bafj ber .^önig
an fc^merer ßranf^eit baniebcr gelegen, aber glcic^mo^l fräftigen
(^eifteä fein ?Rofe beftiegen unb baö ^eer ^um .ffampf geführt ^aht:
tt>ag fid) aber Dielleid^t et)er auf eine anbere 3eit be^ie^t unb nut
irrig mit biefem ,Urieg in 33erbinbung gebrad^t Sorben ift.
' ?}Ioboarb berid^tet*), bafj .^einri^ ein §eer au8 alten 2:^cilen
beS 3^eid)§ bereinigte: er mad^t neben ben ©ac^fen au§brüc!li(^ bie
S5aiern namhaft. Unb n)ie menig man and) bem fremben <Sc^rift='
fteüer eine genaue Äunbe biefer ßreigniffe gutrauen mag, bie Diacf)ric§t
gu üermerfen ift !ein '^Inlafj, jDer ftönig fonnte mo^l aud^ au8 ben
entfernteren £t)eilen be§ 9{eid)ö |)ülfe aufgeboten ^aben, ba er ben
Äampf oorauöfa^ unb öorbereitete. Seiftete ber Sairifc^e ^ergog fie
einige 3>a^re früher gegen Sö'^men , marum follte er nict)t je^t feine
<Sd^aren nad) X'^üringen fenben? ^tuf eine X'^eilnafime ber ?tlaman=
nen bürfte e8 l^inmeifen, baB man gerabe ^ier ben 2ag ber ent=
fd^eibenben ©^lad^t aufgegeid^net ^at"'). '^(uc^ in Sleid^enau ^atte
man eine fefbftönbige .Qunbc be§ ©reigniffeö.
*) Igitur quam potuerunt repentino impetu intrant fines Thuringorum,
illam totam terram hostiliter pervagantes. Ibique divisis sociis, alii ad
occidentem jiergebant, ab occidente et meridie Saxoniam quaerentes intrare.
Unb noc^^et: Qui autem in Oriente remansit exercitus etc.
^) Liudprand II, 2s : eos non modicam parvulorum ac mulierum
habere predam, virorum vero inmensam fecisse stragem; condixerant enim,
a deciino et deinieps anno neminem se superstitem relicturos, quatinus per
hoc terrorem non parvum Saxonibus adhiberent.
*) Liudprand II, 25: Rex Heinricus gravissima valetudine detinetur,
et Hungariorum ei adventus proxime nuntiatur. Vix finetenus nuntiantis
verba audierat, cum, directis per Saxoniam nuntiis. post quatriduum quot-
quot poterat capitali sententia se adire commendat. Validissimo igitur per
quatriduum congregato exercitu . . . etsi corporis invalidus viribus, mentis
tamen vigore animatus, prout valuit aequum conscendit, atque coUectis in
unum copiis, hujusmodi eos verbis ad pugnandi rabiem excitavit. 93g[. obtn
©. 76.
*) Flodoard in bet S. 1.51 5i. 6 angefüllten Stelle fäfjtt fort: Contra
quos profectus Heinricus cum Bajoariis et Saxonibus ceterisque quibusdam
sibi subjectis gentibus, omnes usque ad internetionem sternit. 2öa§ Aventin,
Ann. IV, 23, S. 670, fagt: Ugri .. . equituni propemodum innumerabilis
turba . . ., relictis Bojis, cum quibus et Ariouulpho ut vicinis pacem initam
pridem persancte servabant . . . interiora Saxoniae, ubi rex versabatur,
penetrat, ift o^ne 3?ebeutung; ögl. ben ©reut* 22.
'^) ©. md)t)ex <B. 157.
3(4Iad^t gegen bie Ungarn. 153
Unb 2Bibufinb ift rDenigfien? hiermit nidjt in ilüiberfprud^. ©t
crj&^ItM. bQf5 ben Scf)Qren bie imc^ Ü^cften gebogen fid) cQC^fen
unb Thüringer cntgcgenfteüten. 3!)ic|e griffen bie ^^cinbe an unb
crfodjten einen entict)eibenben Sieg 2)ie ?}üf)rer bev Ungarn fielen;
bie anbercn rouvben flücfjtig burd) bae^ 2anb gejagt; junger unb
Äälte rieben üiele auf ; anbere Würben eTfcf)Iagen ober bn fte gefangen
gu Xobe gebracht. — 93ei biejem ilampf toar bei .Rönig mo^l nid^t
?iegenn)ärtig-). 6r flef)t mit einem anbern ^eer, über beffen 3"=
ommenfetjung iJöibufinb nid^tä nä^ereö angiebt, bem J^eil ber
Ungarn gegenüber ber in ben öftlidjcn ©egenben geblieben mar.
2)ic)e belagerten, irie ber Säd)fifrf)e ßefcf)id)tfc^rciber berirfjtet^),
eine ©tobt, in iüeld)er eine Sc^iücfter be§ .^onigä, oermä^lt mit bem
J^üringer Sibo, fic^ auffielt, angelocft burd^ ben 9tuf i^rer Sc^ä^e
an ®olb unb Silber, ^a^t Ratten fte bie Stabt im ©türm ge=
nommen. 2)od) bie einbrec^eiibe 2)unfelf)eit üer^inberte baö 3^or=
^aben. Unb in ber 9lad)t erf)ielten fie .Qunbe öon ber 5lieberlage
ber ©enoffen unb ber '^Infunft bee .Qönigd mit einem gemaltigen
^r. ^einrid) lagerte bei einem Crte Üiiabe.
2öibufinb giebt nid)tö genauere^ meber über bie Sage jener
Stabt noc^ über bie öon Stiabe an. Um fie ,^u befiimmen^), ^at
man noc^ anbcre ^ac^ric^ten t)erbeige,^ogen.
Siubpranb er^ä^lt : ba ^einri^ fein ^cer gefammelt, gum .Qampf
angefeuert, auc^ gelobt j^atte, menn ®ott if)m ben Sieg texUifje, ber
(Simonie in feinem 'Heid) ein @nbc ^u machen, fei ein Sote ein=
getroffen unb f)abc Derfünbet, bie ^cinbe feien in 5Jierfeburg, einer
ijrcfte an ber ©ren-je ber Sad^fen, 3rf)üringer unb (Slaoen. 2)arauf
l^obc ^einrid) bie Seinen nur auf§ neue erma'^nt, für ba^ 3.^aterlanb
^u flreiten unb menn e§ nöt^ig fei gu fallen. S)ie Ungarn erhin=
oigen ftd) bei (befangenen , ob fie einen XHngriff ,^u ermarten ^aben,
unb ba biefe eo bejat)cn, fenben fte Später aui, um bieä nä^er ,^u
erforfc^cn. 3!)icfe erblirfcn ben .^önig mit einem gcmnltigen ^cer
') Sed Saxones parit«r cum Thuringis congregati, inito cum eis cer-
tamine, caesis ducibus, caeteros illius exercituH occidentalis per totam illam
regionem errare fecerunt. Quorum alii fame consumpti, alii fri<;ore disso-
luti. alii autem caesi rel capti, ut di^mi erant, miserabiliter perierunt.
^) 64 ifl bith nidjt gonj beutlic^, unb nad) SBibufinb« ©tAäljlung fönnte
aüenfan*, to'it Schalen, Ann. Päd. I, 3. 2t)<«; (iundiing. H. A. S. 219,
neuetbingä l'eo, äJotlef. I, ©. tlOM, Qnnfl)infn, aiic^ biejet 3ifg Don ^P'inricft
felbft etfodjten tein; bod^ if! ti nidjt H)a^t|d)einlid), bo feiner Ijier feine C^r^
Mahnung gefd)ief)t.
") Qui autem in Oriente remaasit exercttus. audiTit de snrore regia,
qtiae oupserat Widoni Tburingo — erat namque illa ex concubina naU — ,
qaia vicinam urbem inhabitaret et multa peciinia ei esset auri et argenti.
Unde tanta vi urbem obpugnare coeperunt, ut. nisi nox visum pugnantibus
inpediret, urbem capercnt. Ea vcro nocte audientcs de casu socionim rejjis-
^ue super eos adventu cum valido exercitu — nam castra metatus est rez
juxta locum qui dicitur Riade — , timore perculsi etc.
♦) lieber bie Derfdji ebenen 5«er|udje f. QxatxA 21
154 . 933.
unrocit bcr ©tobt 9)lcrjeburg. ifaum finben fic 3"t au bcn 3^Ti(^en
(^urücf^ufe^ren, fo crfd)eint bcr .Qönig, unb ber Eingriff beginnt').
iÜejcntlicf) ücifd)icben ift eine Ch,^ä^lung beö .Qriegeö, roelc^c
fpöteve Säd)fijct)c ß^ronifcn bringen, unb bie ficf) in einzelnem njo^l
mit Söibutinbö 6r,^Qf)Iung bcrüfjrt, aber einen eigentf)ümlic^en , in
üicler 3Je^ie^ung fQgent)atten ß^araftcr an fid) trägt, unb bie ganj^
anberc Certlic^feiten als ©c^oupla^ ber .Rämpfe nennt-). Die
Ungarn, Reifet e8, biirc^ bie ]^öf)nifd)e ^Ibtoeifung i^rer (^efonbten
beleibigt, |ammcUen |ic^ in grofeen 6d)aren: t)unbcrttaufenb an ber
Sat)[ bxadjen [\e in J^üringcn ein. 3)ie eine |)ältte belagerte eine
Stabt, tt)eld)e balb Snbapoiiö, balb 3cd)aburg, balb 2t)d)en ge=
nannt njirb, unb anbere benachbarte iefte '.^Uä^e; bie Attjeite uer=
tüüftete bie ©ebiete beö Cftenö unb lagerte am @lm. öier
ttierben fte oon ^einrid) angegriffen unb gefc^lagen. 5tif^c"b ttjenben
fte fic^ bann ^u.benen meiere bei ber Belagerung jener 6tabt ,^urücf=
geblieben. 3)er Äönig Derfolgt fie unb fd)lägt bie Ungarn f)ier
aufä neue.
33eibe Gr,^ä^(ungcn ^at man mit ber äßibutinbd ^u Derbinben
gefuc^t, bie Siubpranb§ fo, baft bie Sc^lad)t nad) ^Jierfeburg üerlcgt^)
unb bieg felbft ober boi ein in ber 9lä^e Uegenber Crt'*) für
bie belagerte ©tabt gehalten trirb, bie ber fpätcren (J^ronücn balb in
ber 2Beife, ba% man bie ^liebertage roeldje nad) 2öibufinb ber eine 2t)eil
ber Ungarn im meftlid^en I^üringcn erlitt nad) 3ed)aburg, einem Ort
in ber Oiä^e oon Sonberäf)aufen'*), ober nac^ ber Surg ©leic^cn
bei @ott)a''), t)erlegt, balb umgefe^rt fo, bafi Sfec^aburg alö bie
f^efte gilt in loeldber ^einric^S Sc^mefter belagert ift"), unb nic^t
treit entfernt in J^üringen aud) 9tiabe, ber Sc^aupla^ ber ent=
fi^eibenbcn ©d)Iad)t, gefud^i tt)irb.
55od) fielen bem er^blic^e Sebenfen entgegen. 3Bcnn Sßibufinb
') Liudprand II, 28: Rex nonnulla bis similia dicere cujperat, cum
volipes nuntius Hungarios in Meresburg, quod est in Saxonum, Turingiorum
et sclavorum confinio castruin, esse nuntiabat ... Profecti denique ex-
ploratores. Ileinricum regem inmenso cum exercitu juxta praefatum oppidum
Meresburg contemplantur.
'■^) ©. über bie einzelnen leite bcn örcur^ 22.
^) .fiietQuf griinben fid) bie (Stfinbungen Jörotiiff^ unb anbetet, übet bie
in (Sjcut^ 22 get)anbelt toitb. 'Jlbet oud] üiele. bie fid) boDon frei madjcn,
baben bicfe "Hnfidjt; \o Gundling, H. A. S. 223 "Jt. k. 224 9i. e: ÜJtonncrt,
&. b. a. 2eutfd)cn II, S. 144. Später ift Hierfcburg aU Crt ber ©d^lad^t tn-
t{)eibigt oon Sd)ätcr, ^.öemerfungen über bie lln9arnfd)tnd)t bei OTerfcbutg bon
93:3, in (SQcf)lend)roiiif füt äJetgangcnbeit unb (BegeiilDort (^resbjn 18.53), unb
in bet 2d)rift bon jyrauftabt, ^ie äüo^lftabt »on fteiijd)berg (l'eipjig I8ö8).
*) SSgl. f^rauftabt 2. 20. C5r benft an eine 2burg i?i)d)en, Seichen, beten
9lome in ber ;.'eid)enmarf bei ^Uicrieburg fortlebt'.
") go Leuckfeldt, .\ntiqq. Halberstad. 3. 147, bcr in bem SBotl)anbenfein
eine» •^uncntt)a[-5 unb bem 'Sluegraben alter Troffen einen 33eh)cttf ber ?lnnaf)me
finbct. Süiele anbete ncl)men ei ftiUjcbitJcigenb an.
^) ©0 Leibniz, Ann. II, 2. 426, ber fid) entfc^ieben gegen Sfe^Q^JUtg
etflätt.
^) e. ben ©rcutS 22.
Bd)lad)t gegen bte Ungarn. 155
ben Cflcn nennt M unb i^m X^ütingcn gegenüberftcllt , frfieint am
erftcn an bie Liftlicf)en ©rcn,^gaiic gegen bic ©lauen, unb ^tvax c^cr
nod) bic i^üriiigenä olö eac^fcnö gebncf)t ,^u jein. ^Jluf bicfe fü^rt
aurf) bie "ütngabe ^d)\Däbi\d)tx 'ilnnolen, bie ben i?ampf in baS ®e=
biet ber Sorben üerlegen-). "Md) ein einigeimajien bebeutenber ?"\lu§
mu^ in bct (\iegenb gcroefen jein, ba ^loi^oarb ouöbrücflic^ eineä
jolcbcn ermähnt'*): unb am erften an bic 8aa(e'| läfet ficf) benfcn'*),
Tepx allen entfprid)t bie Sage 5)ierfcburgö. 6^3 wäre an fid) möglid^
boB t'iubpranb, bcr frembe edjriftfteller, fid) über ben ©c^aupla^ ber
Scblacbt getäufc^t, üieUcidjt burcb eine bilblid)e 2)arfteflung berjelben
in ber 'ij.^fal^ ,^u ^JJierfcburg, beren er &rtt)Q^nung t^ut'), irre geführt
morben fei. Sn il^crbinbung aber mit bem mag fonft auf biefe
©egenb f)infü^rt, ^ot eö eine übermiegenbe 2öa^rfd)einlid)feit, ba§
njenigftenö nid)t ^u fern üon biefer größeren unb allgemeiner be=
tonnten Stabt, e^er öftlid) alö roeftlirf), bie Sd)laci^t ftatt^atte, beren
iHu^m in ber näd)ften ^fit fortlebte''). 3)er Don ben Ungarn be=
lagerte fefte Crt fann freiließ ^lerfeburg nid)t fein ; biefey ftürbe
Söibutinb genannt, oor allem 2^ietmar, ber 93ifc^of bcr Stabt,
müfjte eö genjufjt unb überliefert t)abcn; njo^lbefeftigt , h)ie e» War,
Rotten aud) bie Ungarn eine fo fd)neUe öroberung gar nidjt Oerfuc^cn
fönnen. ".Über noc^ meniger ift an ^ec^aburg ^u benfcn'), ba^ \ü
tücit ttjcftlid) liegt: oielleic^t roarb bieä genannt, roeil bie ^^üringifc^c
Sage fid) überf)aupt uiel mit i^m bcfd)äftigt ^at"*). Ober eä fnüpfte
fid) ein anbercö (vrcigni^j beö ßricgö an bicfen Crt; trie ber 6lm
nja^rfd)einlic^ beä^alb in ber (Sr^ä^lung ^^^.Uolj gefunben ^at, meil
einige ^a^rc fpäter ein .beer ber Ungarn in biefer ©egenb öer=
nicktet ift'-').
') 3" tiftolcic^en ift I, 24: intervenit Thiadmarus ab Oriente, oben
B. 24 m. 6.
*) S. löl *J{. (■>. Ter 'i<ftic^t beicid)nct beftimmtet ali Herimann bcii
i'anb bet Sorben (Suirbia) ali Sc^auplotji bed Jtampfiii, unb menn bie neuere
t^oric^ung if)n aU unabt)ängig Don bieiem, ja ali Cuede be{|elbcn nncf)*
teeifl, fo greift fie bebeutenb genug in bie Unterludjung über bie ©egenb bet
8d)la(l)t ein.
■") S. l.')7 9J. 1. Leibniz. Ann. II, S. 429, u. a. nel)men bie Saole oii.
*) HQenfoQ^ an bie Unftrut, bie Äirctboff ( f^orfcftungen VII) annimmt,
tnbem er au(^ in einer gnn,\ fabelboften (^riät)lung üon einer ^Jfieberlagc bet
Ungarn burd) iBonifa;) an ber Unftrut eine (Erinnerung an |)etntic^d ®ieg
nacqflingen lii^t.
'^) 3. nacl)t)er ©. !•'>>< 'il. 1. lafe tjicrburd) Liiidprand öeranlaftt ift bie
S41a(t)t nacf) \U(rrfeburg v' terleaen, nirb namentlid) ton Köpke, De Liud-
prando 2. 114; .Hird)t)off a. o. C. 6. 576; länblifer. bei Ibübinger Untere
luc^ungen I, £. «4, angenommen.
") grauftabt n. o. 0. mod)t nod^ geltetib, baf) Ctto in ber Ungarnld)lad)t
oon 9-V) bn« '.i*t*tl)um v< ^Jerifburg geloüt t)abr, riiietniar li, I. 'Jll'cr eben
babei t)ättc btcfer itüt)l 'Jlufforberung gehabt, wenn nid)t frübrr, bee «irgei
{)einrtd)ri ^i grbenfen.
^1 3rlbft bann nid)t. Wenn man annet)men moQtr, ba^ bai l'atetnifc^e
IndapoÜK, n)eld)e« bie Ann. Falid. t)abrn, a\ii Tidopolig entftedt fei.
") %l. 3. «rimm, S- m 1- «Itertbum Vlil. «. 9 ff.
"I Widukind II, 14. Sflt. Leiboic, Ann. II, S. iüO.
156 938.
SBebcr bic belagerte «Stobt noc^ bcr Crt 9iiQbe iQJfcn ftc^ oljo
mit 6irf)crt)eit bcftimmen ' ).
2)ic ®d)lQd)t_ befd)retbt oorne^mlid) Söibuftnb-). S)ie Ungarn,
alä fie bie "Jlnhinft beS Mönigö mit feinem .ipeer ertu^ren, Derlie§en
i'^r Sager unb fammelten burd) 5euer,^eid)en , mie fie gemo^nt, i^rc
gerftrcuten ®d)aren. '^Im folgenben 3;:age führte ^einric^ baö |)eer
jur Sd)Iac^t: er ermahnte, im 3^ertrauen auf bie göttlid)e ©nabe
ben .ffampf ,^u beftc^en. 2)ie Ärieger, J^ierbiird) ermut^igt unb ben
.^errfd^er balb unter ben ©rften balb in ber 'iÖlitte ober hinten gc=
n)at)renb unb öor i^m baö ^elb^eic^en mit bem SBilb beä 6r^engelö
5)tid^acl, gemannen 3u^f4iö^t unb "^luöbauer. 2)er .ftönig aber
fürd)tete, mie eö aud) gefd^ot), bafj beim 5(nblict bcr fd^mergevüfteten
Streiter ber ^tinh foglcid) jur ^luc^t fid) menben möchte; beö{)alb
fd)idte er eine leid)t beroaffnete <Sc^ar ber 3^^üringer mit menigen
©c^merbemaffneten üorauö: in i^rer S3erfoIgung foüten bie j^einbc
biö an bie ^auptmad^t ^erange-jogen merben. 2)ieö gefc^a"^ aud^:
alä biefclben aber baö .öeer in öoKer Üiüftung erblidten, ergriffen
fie gleid^mo^I bie f^Iuc^t, unb nur menige fonnten bei ber S3cr=
folgung, ad)t Steilen meit, getöbtet ober gefangen merben. '*^lber ba§i
Sager marb genommen unb alte (befangenen befreit.
6ine in mand)cr Se^ie^ung abmeidjenbc, im ©in^elnen mof)l
toenig ^uüerläfftge Sefdireibung giebt Siubpranb^). S3eim S3eginn
J) ®. ben ejcutä 21.
'^) (Cngarii) timore perculsi, relictis castris. more suo ifjne fumoque
ingenti agmina diffusa coUegerunt. Rex vero postera die producens exer-
citam, exhortatus est, ut spem suam divinae clementiae comniitterent,
divinum sibi auxilium quemadmodum in aliis praeliis adesse non du-
bitarent; communes omnium hostes esse Ungarios; ad viudictam patriae
parentumque solummodo cogitarent: hostes cito terga vettere vidisscnt, si
viriliter certando persisterent. His optimis verbis erecti milites, impera-
toremque in primis, mediis et ultimis versautem videntes, coramque eo an-
gelum — hoc enim vocabulo effigieque Signum maximum erat insignitum
— acceperunt fiduciam magnanique constantiam. Rex vero veritus est.
quemadmodum evenit, ut hostes, viso milite armato, fugae statim indul-
sissent; misit legionem Thuringorum cum raro milite armato, ut inermes
prosequerentur et usque ad exercitura protraherentur. Actumque est ita;
sed nichilominus videntes exercitum armatum, fugerunt, ut per octo miliaria
vix pauci caederentur vel caperentur. Casira vero invasa, et omnis capti-
vitas liberata est. — lieber ben @eqcnfQ|; bet inermes unb armati \. oben
©. 102 1R. 1. fleineßfoü* fd)eint mit bei jenen ün gu^tiolf ju benfen ju
fein, wie ÖJiefebrcd^t I, <B. 232 jagt. S)ct angelus al§ gclb^eid^en wirb and)
III, 44 ermähnt. Sinige SBotte finb aus Sallust, Jugurtha c. 45.
^) Liudprand II, 30: Haud mora, bellum incipitur, atque ex christi-
anorum parte sancta ac mirabilis vox xi ou fUtaov ... ex eorum vero
turpis et diabolica hiii hiii frequenter auditur; c. 31 : ... Saxones igitur
admonitionis hujus saluberrimae non inmemores. ordinata aequaliter acie
currunt, nee est qui velociori tardiorem transeat equo; verum clipeis. ut
rex dixerat. altrinsecus cooperti, sagittarum super clipeos recipiunt ictus
innocuos; deinde, ut \-ir ])rudentissimus dixerat, super hos cursu prepeti
veniunt. adeo ut eorum prius vita cum gemitu fugeret quam secundo jacu-
lorum fulmina mitterentur. Fitque divini muneris jiietate, ut potius hos
fiigere quam preliari juvet. Velox tunc sonipes piger queritur; falerarum
St^lod^t gegen bie Ungarn. 157
ber Srf)la(^t ertönte in ben 9tci^n ber G^ripen bec 9luf: Ätjrie
eleifon, auf Seiten lier geinbe ein mibrigeä -Oui, -öui. 2)ic Sac^jen
oriffen nad) bem 53efc^l beö .Qiinigö in bic^t gcfc^Iof|enen ®e=
frfircabern an, fingen mit ben (Scf)ilben bie ^Pfeile ber ©egner ouf
unb ftür^^ten bann im rafd)eften J^auf ber JRoffe auf fie ein, o^nc
i^nen 3^^* \^ laffc" ein ,^n)eiteä 3JiaI fid) i^rer ©efc^offe ^u bebienen.
Sofort bad)ten bie Ungarn me^r an ^lud)t als an 5?ampf: Sogen,
-4>feile unb bie ßöci)er felbft mürben fortgemorfen. IHbcr fclbft bie
Sluc^t oerfagte i^nen ber aümac^tige föott. 3)a fie erfd^Iagen ober
oerjagt, mürben un^ä^lige Oiefangene befreit.
"iiüdj nad) biefem Serid)t fc^eint baö §eer ber Ungarn me^r
in bie J^iudjt gejagt ald üernid)tet. ©emife meit übertrieben giebt
f^loboarbM bie S^fil ber 6rfd)Iagenen ju 36000 an, außer benen
meiere ber f^luß üerfc^lang ober Sie lebcnb gefangen mürben, 33önig
fagenfjoft ift eine Uebei lieferung-), nad) melrf)er bag ^eer bee Äönigä,
baS anfangt 12000 ^Ronn ftorf gemefen, auä gurd^t auf 4000
^erabgef unten , tjon biefen aber 50000 ^feinbe befiegt unb üerjagt
roorben feien, morauf e« mieber big auf lOOOo gemac^fen, bie anberen
5<tO0<» ebenfalls angegriffen unb oernic^tet t)ahe.
^er lag ber €rf)la(f)t mar, mie bie '^Innalen Don Sßeingatten
öer^cit^nen unb eine anbere 9lacf)rid)t ju beftätigen fd)eint, ber
15. ^arv^)- 3n ben raupen Ziagen oor^er finb bie Scharen ber
3feinbe in Xtjüringen burc^ .Qälte unb |)unger aufgerieben morben.
2)er 9luf beä Siegel öerbreitete ]\d) ringö in ben 2)eut»
fd^en unb benachbarten Sanben*). S)cr Äönig, er,^ä^lt £iub=
preterea decor armorumque honor non Hungariis tutelae sed honeri erant
Abjectis quippe arcubus . dimissis spiculis , faleribus etiam , quo expeditius
equi currerent, projectis, fu'.'ae solunitnodo operam dabant. Verum omni-
potens Deus, qui pugnandi eis audatiam tulerat, fugiendi etiam copiam
omnino negabat. (aesis igitur iü^atisque Hungariis. inmensa captivorum
turba disolvitur, atque in letitiae cantum vo.x gemitus perniutatur.
') Flodoard 'J.'W, 2. SSI: Heinricus . . . omnes usque ad internetionem
sternit; quorum trigiota sex milia caesa referuntur praeter eos quos ab-
sorbuit iluvius et qui vivi capti sunt. Tiefrlbe 3a^l ^ot Guido Catalau*
nensis, beim Albricus, SS. XXIII, S. 761.
«) a. ben i&uuti 22.
») .\nn. Weingart. ©. 67: 983. Heinricus rex Ackarenos interfecit
Idibus .Martiis. !Denfelben Xag übetliefett bal Necrol. Weis&enb:, 'Jlräjin für
UntrtfTantrn XIII, ^. 3. 10, in einer nermirrten 9uf)eid)nung: Idus .Martias.
Heinrii US rex qui Ungarios prostravit ob. %tn lobedtag ficinrid)^ t)at bn^«
felbe fpoter, £. 24, tid^tifl \um 2. 3uli, unb e* I4)eint olfo nur irrt^ümlitft
bai 'ob.' )u ber ^Angabe t)in)uge|e^t ^^u fein.
*) 3e[bftänbige ^lufjeidjnunf^en baben notft bie Ann. Torb^., SS. III,
S. 4: 9*3. Ungiiriorum ex« ' !' ' ' i> est (öarouÄ
Ann. guedlinb. S. V4i; An. ^. l.-,l ^{.ö;
.\nr * ■• -:^cs, SS. XXIV, ^ . ■ . ü^.iiii >.iniiiin m iftinum Hein-
rici r.!giH et ab eo interfecti sunt; bicHeit^t oud) .\nn. Hatisp., S.S.
X\ '■: 9M. Heinricus rex Ungarns vicit. 3et)r auffallcnb ift, bafe
bie v^ . ; iMnnQlen ber 3od)e gar nidit gebenfen. Tic 3tene ber Ann.
AugK iii iiiib mit ibr ba« ;3o')< '<^-^ if^ i" ben Cont. Koginonis, ben .Marianus
Scotus unb io metter in fpdtete Annalen unb Q^ronifen übergegangen; bie
158 983.
pranb'), liefe ein Silb ber Sdjlac^t in bev ^fal,^ ,^u 'JJlcrlebuiQ Qn=
fertigen, boö bie ßrinerimg bcn DtQcI)fommcn überlieferte, ^einric^
bergafj aber audj nidjt bed 2)anfe8 gegen @ott, ber i^m ben 6icg
gegeben: ben Xribut bcn er bi§ ba^in ben f^einben ge^atjlt beftimmte
er für fird)licl}e ^wecfc nnb ^Jllmojen an bie Vlrmen. 2)q6 .ipeer
ober, jagt SBibufinb, feierte feinen (}üt)rer olä Später beS 33Qter=
lonbeS, |)err aller 3)inge iinb Imperator: fein ^ame, ^eifjt eö,
toarb berüfjmt bei allen 3^ölfcrn unb .Königen-').
5^i(i)t lange barauf, am 1. ^luü, war |)einric^ in granffurt'').
äüir rtiiffen nic^t, n)eld)e ?Ingclegenl)eilcn i^n in biefen X^eil beö
9teid)ö gefüt)rt I)aben: nur eine Urfunbe, meldje einen neuen Jaufd)
mit bem .ßXoftcr .^eröfelC) entt)ält, ^ot baä ^^(nbenfen baüon über=
liefert. (lbenfott)enig ift fonft etmaä über bie rociterc J^ötigtcit beä
5?önigö im Sauf beö ^sa^reS befannt.
t)er %oh raffte lieber .^loei Äird)en^QUpter ^in, bie njieber^olt
auf ben St)noben ^einrid)9 erfd^ienen finb, uon benen ber eine i^m
aud) perfönlid) näl^er geftanben ^u ^aben fc^eint al8 oieüeid^t irgenb
ein anberer unter ben l^otien ®eiftUd)en. "Hm 30. ^üiguft ftarb
9iid)n)in öon Strasburg, am H. Cctober 3lbaltt)arb üon i^erben-*),
iS^re 9iad)fotger roaren 3iut^arb unb \'lmalung, biefer, mie eg fd)eint,
au§ einer angefe^enen ©äc^[ifd)en Familie, ein 23ruber bee fpäteren
^er/|og« ^ermann ^).
Siitgofac aber ber Ann. Mett. brev., SS. III, S. 155, ju bicfem 3ol)t: Hungri
tertio venerunt, fci^eint et)et ju 937 ju getjöten; f. Ann. Lobienses. SS. XIII,
©. 234. Sigebert gtebt ben Serid^t bei Liudprand ,^u 922, bcti bei \\'i(iu-
kind 934.
^) Liudprand II, 31: Hunc vero triumphum tarn laude quam memoria
dignum ad Meresburg rex in superiori cenaculo per CoiyQMf unr . . . i. e.
picturam. notari precepit, adeo ut rem veram potius quam veri similem
vileas. ^d) fet)e feinen @tunb biejc Tiad^tid^t ju faejiücifeln.
-) Widukind I, 39: Rex vero victor reversus, modis Omnibus gratiarum
actiones divino honori, ut digiuiin erat, solvebat pro victoria de bostibus
sibi divinitus concessa; tributumque , quod hostibus dare consuevit, divino
cultui mancipavit et largitionibus pauperum deservire constituit. Denide
pater patriae, rerum dominus imperatorque ab exercitu appellatus, famam
potentiae virtutis cunctis gentibus et regibus longe lateque diffudit. 3let)n:
lid) III, 49 üon Dtto I; rerum dominus .£)einttd^ ouc^ in ber Süottebe,
CttoII,36, ein ber flajfifd^en l^itcratur cntlet)ntft 3lu8brucf; bgl. üöptt,
SiMbufinb S. 164 ff.
^) DI). 85. ^ie früheren S^oeifel gegen bie SJoten biefer Urfunbe finb
nici^t gerechtfertigt. — Ueber ein angeblich in 2)eutfc^et Sprad^e crf)altene8
Diplom, ot)ne aüe anbeten ^aten aU ba§ 3at)t, nad^ toeldjem bas 5Jiarftred^t
öon ^JJttdiclQU bei Sßalborf auf ÜJleiningen übertragen fei, mitget^eilt öon
©utf), iöefc^teibung ber Stobt ^Jlriningen (1676.), f. Vamel) (£. 184.
*) Ann. necr. Fuld., SS. XIII, ©. 194. 2ie läge Necrol. Merseb.
©. 240. 243; ber erfte aud) Necrol. Augiense, Boehmer P'ontes IV, <B. 14;i, ber
le^te Necrol. Mollenb. , Schannat Vind. I, <B. 141, unb Verd.: f. SBebefinb,
3loten I, 3. 105; ba% Necrol. S. Michaelis, ebenb. III, S. 80, I)at ben 2stcn.
") fflebefinb a. a. C. 3Sgl. Stoindorff. De ducatus qui Billingorum
dicitur in Saxonia origine S. 4, gegen bie 9ladf)rid^ten Don ber nieberen <^er:
Innft .^ermann?.
934.
3öic bae DorI)er9el)enbe ^o^r butd) ben Ungamfricg, fo ift bttö
X)Ox aliem bc^cic^nct butc^ bcn ^ug gegen bic Spänen.
©cit Filters ^aben 2)Qnen unb 6Qcf)jen im Äompf gelegen, bie)e
bie i'anbe jcnjeit? bei &l6e unb öiber gegen bic uorbringenben 9iorb=
germonen ^u fdiütjen gef)Qbt. 5iur in ber 3ett, ba fie iribet .Rarl für bie
alte Unab^ängigfcit unb ben alten ©laubeti ftrittcn, finb fie 311 ben
^QC^bam in frcunblict)ere Se^iefjungen getreten. xHber bie alte 5einb=
fc^art beginnt Qü\i neue, fomie baä (S^riflent^um bei it)nen 2Bur,^eI
Qefd)la0en ^at unb ber 93erjurf) gcmad^t mirb baffelbe nun öon bcn
Säd^filt^cn Stiftern an^ weiter gegen ben ""Jicrben ^u tragen. J)ie
^anen auf ber .f)albinfel richten, n)äf)renb bie 8tamntgen offen tüeiter
nad^ bem Söeften unb iSüben fatjren, it)re 3^9^ 9^9^" ^ic i^nen
nädjft gelegenen Säc^fifc^cn unb ^riefifc^en (Gebiete: bie 5}iarf njeld^e
bic j^i^anfcn ^roifc^en Giber unb S(i)lci aufgerichtet ge^t verloren,
Hamburg felbft roirb ,^erfiört. Süblid) ber (SIbe fanb ^einrid^ä
Ct|eim Srun ben %oh in einer unglücflidjen Sd^Iad^t; unb njenn
ein anbcrcr Sot^fe aud 2Bibufinbä (viefc^lec^t , ber C^cim ber ^JJlaf}-
tt)ilbe, ^Heginbeni, um eineS glücflid^cn 6icgeö über bie nörblic^en
fjeinbc niiüen gepriefen mivb ' ) , boc^ ttjar bic nite ©ren^e nid^t
toicbergenjonnen , bic .ftüfle nidjt gegen feinblic^c 'Eingriffe gcfid^crt,
om roenigftcn ba« 9iorbalbingifrf)c Sanb gefcf)ü^t wie in ben Reiten
5larld unb 2ubtt)ig bc« gronmien. "iDlit bcn Slaöcn öerbünbct,
fctiftt es-), oertDÜftetcn bie Dänen eac^fen auf bciben Seiten ber
Qiü, Gin Äönig aui Säc^fifc^cm Stamm tjottc bie Vlufforbenmg,
toOT allem auö) ^icr bad iKcit^ ^u fc^irmen , hai Uebergercic^t
S)eutf(^er ^rrfdjaft mieber ■^ux Weitung ,^1 bringen.
Unb fo ift C'? gefdjc^cn. 3n biefem' i^o^r, fagnt bie
(Eotöeier '^Innalen. untertrarf .^inrid) bie 3)Änen^). ßiub»
obtn 3. 33 "H. 1 uub totatn btt iJJot! b 24.
Adam I, '>7, SS. VlI, S. 804; Dani , . lavos auxüio
habentci'. primo Transiilhianos Saxonet, deiode da AJbim vostantes, magno
SnxODiam terrore quassabant.
') Ann. Corbej.. SS. III. S. 4: Heinricu« rex Danoc sabeit (tabcgit;
160 984.
pranbO unb bie 3>erfQJ|cr ber Scbenäbcfc^veibungen SBrunog-) unb
bcr 5)k^tf)ilbe ^ ) feiern beit Sieg olä eine ber ru^miuürbigften 2^a»
ten Äönig .^einrid)ö, o^ne ober näl^ereS über bie Unternet)munQ
anzugeben. (Sttraö auSfü^rlid^er berid^tet 2öibufinb|): 2)a ^leinrii^
alle Sölfer ringö im Umfreiö untertüorfen ^otte, ^og er mit einem
-Öeer gegen bie 2)änen, meiere mit Seeraub bie ^^riejen f)eimjud)ten,
befiegte fie, machte fie tributpflid)tig unb bett)og einen 5fönig bcr=
jelben, G^nuba, bie ^iaufe an^une^men. 2)iefelbe Dlad^rid^t miebcv=
|oIt j^ietmar •'^), nennt aber ben 5?önig ßnuto. — 6ine in manchem
abmeic^enbe unb genauere 2)arfteüung giebt ber ettDaä fpätere ®e=
fc^id)tf(|reiber beö |)amburg = Bremer iSr^ftiftö, 5lbom, !^ier ficf)
ftü^enb auf bie 5)tittf)ei(ungen eineä S5ifd)ofg, ber (^u feiner ^eit
unter ben Juanen lebte, eineä Derftänbigen 5Jlanne§, n)ie er fagt'').
5tad)bcm .f)einri(^ <SIaöen unb Ungarn befiegt, brang er mit einem
.^ecr in Täncmarf ein unb erfd)rcdfte beim erften "iMngriff ben .^önig
Si^urm bergeftalt, bafe biefer fi(^ bereit erüärte ,^u tf)un maä i^m be=
fohlen unb bittenb ben f^i^ieben nac^fuc^te. ^einric^, ber aU Sieger
bie ©renken beä 9ieic^g bei Sc^lesmig, tt)elc^e^ nun c^eibiba genannt
böüig entftcQt gab Harenberg, Mon. ined. 6. 4, biejc iOorte: Heinricus rex
est in Cassubert). S^orou)? bie Ann. Prag., SS. III, 3. 119, bie subjecit
lejen. (S8 ift bie einjtge fiebere d)roiiolD9tic^e Stngabe (ügl. !rQf)linQnn, @cfc^.
t. 'iJnnematf I, S. 69). Heber ben 33etid)t bet Ann. Augienses, toelcfte bie
2i^efet)rung cincä fiönigS ber Üiormannen 931 mit ber bei 3lbobritenfütfleii
Dcrbinben, f. oben <B. 142. Sigebert t)at bieä au§ Marianus ,ju 9::51 , bie Qx--
jä^lung be^ Widukind 93."), ber Ann. Saxo jeneS 932, ,^um 3abr 926 bie unten
anjufü^renbe (*r}äl)lung be? Thietmar, 931 bie beä Adam. 93ö bie be^ Widu-
kind, jo bat? cic tjiermal benfelbcn firieg eriät)lt. 5Rit llnred^t t)aben aber
aud) dienere ben 3u9 ^einrid)ä inS 3a^r 931 gefetjt ober jloei oerjc^iebene
angenommen; f. Gjcurö 23.
') Liudprand III, 21: primus etiam hie Danos subjagavit sibique
servire coegit ac per hoc nomen suum multis nationibus celebre fecit;
c. 48: cujus (Ileinrici) ex hoc apud Itiilos nomen maxime tunc clarebat,
quod Danos , nuUi ante subjectos , solus ipse debellaret ac tributarios
faceret. Est enim jrens indomita, sul» septentrione in oceano degens etc.
-) Ruotger, Vita Brunonis c. 3, SS. IV, 2. 255.
») Vita Mahthildis ant. c. 4, SS. X, ©. 577; post. c. 4, SS. IV, 3. 286.
♦) Widukind I, 40: Cum autem omnes in circuitu nationes subjecisset,
Danos, qui navali latrocinio P'resones incursabant, cum exercitu adiit vicit-
que et tributarios taciens, regem eorum nomine Chnubam baptismum per-
cipere fecit.
'•) Thietmar I, 9, 3. 739: Insuper Northmannos et Danos arüiis sibi
obtemperantes fecit et ab errore pristino revocatos, cum rege eorum Cnutone
hos Christi jugum portare edocuit.
•') Adam I, -09, SS. VII, 3. 304: Deinde cum exercitu ingressus
Daniam, Wrm regem primo impetu adeo perterruit, ut imperata se facere
mandaret et pacem supplex dei)Osceret. Sic Heinricus victor apud Slias-
wich, quae nunc Heidiba dicitur, regni terminos ponens, ibi et marchionem
statuit et Saxonum coloniam habitare praecej)it. Haec omnia referente
quodam episcopo Danorum, prudenti viro, nos veraciter, ut accepimus, sie
tideliter ecclesiae nostrae tradimus. — ?lu3 Adam baben nid)t allein eine
?ln,^af)l fpäterer 2)cutfd)er 9lutoren, aud) mehrere norbtit^e gcidiöpft, »oie j. iö.
Saga Olafs konungs Tryggvasonar (Förnmanna Sögur I. Kaufmannahafn
1825.) 3. 109. 5ßgl. Torfaeus, Series regum Danorum 3. 429 ff.
3u9 gegen bie Sönen. löl
njixb,^ieftfteUte, fc^te bafelbft einen ^orfgrofcn unb liefe eine Kolonie
oon Sac^fen bort roo^nen. "Jlbam fügt ^in^i, bafe ber (fr.^bijc^of
Unni üon Hamburg, erfreut ber i^erfünbigung bcö c^riftltc^cn
©laubeng fo bad Xf)or geöffnet ju fe^en, fic^ aufmachte, um bie ^u
feinem .ftircf)enfprcngcl gehörigen (^kbiete ^u befudjen; fo fei er ,^u
bcn i^änen gefommen ' ) , i)aht ^ier freilief) ben ßönig 3Borm nic^t
,^u beugen üermocijt ; ober ben So^n ^oralb folle er burd^ feine '^xt'
bigt fo njeit gewonnen i)aben, baft berelbe, o^ne felbft bie Saufe ^u
empfangen, baö d)riftlicf)e Sefenntniä geftattetc : mit feiner §ülfe ^abe
bann Unni aüe unfein ber 2)Qnen burd)3ogcn, bie gefangenen
e^riftcn geftärh, ober auc^ ^riefter eingefeljt ; eä toirb bog ind ^»a^r
i»3.") _ gehören - ). Später begab fic^ ber .6r^bifcf)of nac^ ©(^raeben,
roo f^on 'itnäfar baä 2öerf ber d^riftenbcfe^rung begonnen i)atie.
|)ier ifl er ctma^ fpöter ald ber .König |)cinrii inmitten feiner
miffionarif(f)en I^ätigfeit gcftorben^).
Dicfc Üiad)rid)ten laffen feinen 3tt)eifel, ba\i .l^cinric^ bie Dänen
nic^t etnja nur bei einem Einfalt in Snc^fen befiegte unb ^urüd-
frf)lug, ober früher an ben Siüften angefiebelte Scharen befämpftc,
fonbem üielmet)r über bie 6Ibe unb weiter ,^og, bie ^einbe in i^rcn
eignen ©ebieten nuffu(f)te unb ,}u einem ^rieben nöt^igte, ber bie
alten ©ren.^en bcö iKeid^^ mieber^erfteüte , eine genjiffc ?lb^ängig!eit,
namentlich bie ^flic^t jur 3ö§Iung eineä Sribut^ä, begrünbete, nuc^
bem C^^riftentf)um aufS neue Gingang felbft in bem ©ef^Iec^t ber
^errf d)er oerf c^affte * ).
Der .Qönig Öorm'), bcn 3tbam nennt, ift gefeiert in ben ein=
i^cimifc^en Duellen; feine .^enfrf)aft gehört in bicfe Saf)re unb um^
faßte bie Dänifc^en ©ebiete biä an bie ©ren.^en ber «Sarfifen ^in.
2)oc^ fann eg jnjcifel^aft erfc^einen, ob er felbft bei bem Kriege un=
mittelbar bet^ciligt mar, ba 2}ibufinb nid^t feinen Flamen nennt,
fonbem bcn eineä .Rönigö G^nuba'*), ttjofür fc^on Zijietmax ^^nnto
L
') c. Gl: Postquam vero confessor Dei pervenit ad Danos, ubi tunc
. «-.wh.iicci,«.,,., w^t-r,. 'liximus r^^nasse, illum quidem pro ingeniti flectere
II autem regis Ilaroldum sua aicitur praedi&itione
iL-lem Christo j)erfecit, ut christianitatem. (^^uain pater
I'tT odio habuit, ipse haben publice permitteret, quamris nondura
1 sacratuentum percepit.
-) c. 62 »M. SBgl. ®. 10-5 unb im aflgemetnen le^io, öefc^. b. (Stabil,
t^umd ^tnburg^iBTcmen I, 3. 119.
') Itn 17. September 936; f. De^to a. a. D.
*) 3. übet boö ^iTi"'!"- ""b bie näb'te iBegtflnbung gegen abttjeit^cnbc
Snfidjten namentlicl) Xä: l)ttet ben C^rcur« 24.
') liebet (yotm Ijot ijetionbelt Reffen, Unberfegellet til ^Jioibi^f
Clbt)iftotic {i^i;-)) S. :i^ ff., unb ju jeigen gejuckt, ban bie getoölinlic^e
?lnnabmf, rr ^uctft Ijobe bie Xdnen ouf ben 3nfeln unb ouf ber .^alb-
inlfl nt .Qetrfc^Qft bereinigt, unbegtünbet fei. öbenfo ober aud) fÄon
1^- ' , Notae uberiores jum Bat,o , in feinet ÄuSgabe Vol. III,
®. 2^M n.
''I lieber anbere «formen ber ^-)anbfcbriften, ( honpa, Cnuba, Nuba f. SS.
in. ®. 48.'. 9t. Sigebert bot Chiana, «uf ben 6ober JaKe«, ber Chnut*
baben \oÜ, Cod. tradd. S. iG'>, ift fein 9)erloft.
3ai)rb. b. b«4. »t««. - Wa>%. ^tinrid) I. t «ufl. ]]
162 934.
fc^rcibt, unb bcn man gcneiqt fein lann für einen ©o^n ©ormö ,^u
Italien, ber nad) norbifd}cn Öucflcn eine .^etrfd^aft füblid^ ber ßiber,
auf erobertem 2)eutfc^cni Söoben, gehabt f)abcn foll ' ).
Slbam be^eid^net alö eine .^auptfac^c bie .jperfteüunn , ober n)ie
er ju bentcn fd^eint bic 23cgrünbung einer 2)eutfc^en ^arf an ber
Schlei-). S)a6 l^ier bie friif)ere @ren,^e miebergemonnen , Don ben
2)änen bag eingenommene 8anb l^crauägcgeben marb, liegt in bcn
llmftänben begrünbet. JÜJenn ^einrirf) anberämo nid)t förmlid)e
^JJiarfgrafcn einfel5te, fo l)inbert baß nid^t, bafj er t)ier ,^u ber 6in=
ric^tung ber ÄaroIingiid)en :^tit ^jurüdfe'^rte. Sebenfallä bilbcte ber
©tric^ ^mifdjen 6iber unb ©d)Iei, ber alä ma^reö ^arfgebiet cr=
fc^eint, feitbem einen Xf^t'ii be§ 2)eutfc^en IReic^ö, bis ungefähr
i)unbert 3a^te fpöter .Rönig cHonrab II. i^n bem 2)Qnen!önig förm=
lid) abtrat^); unb aud) bann f)at fid) bie ßigcnt^ümlii^feit unb ber
2)eutid)e ß^arafter bieg Sanbftric^ö erl^alten. 2)nfe Säd)ftfd)e C^oloniften
in ba^ biä bal^in roenig ben)o()nte Sanb ein,^ogen, '^at alle 2öa!^r=
f^einlic^feit für fid). Db ber ißorfte^er ber ^larf nur biefe unter
fid^ ^atte ober ^ugleic^ bie benad)barten ^iorbalbingifc^en Waue. ift
nid^t beutlid^: aud) bie fpäteren SSer'^ältniffe liegen '^ier fel^r im
2)un!el. ''-?lber 9lbam fonnte ^u feiner Qt'it üon einem ©emä^rö»
manu, roie er i^n anfüt)rt, tüol^I erfahren, mie bie 33er]^ältniffe h)arcn,
meld)e tjier feit ^einrid^ä !^e[t beftonben "Ratten.
Unb nur nod) fid)erer erfdjeint maö über bie (Srfolge berichtet
trirb, bie biefcr 3ug für bie 3}erfünbigung be§ 6f)riftent^umä bei
ben 3!)änen unb im 9^orben über'^aupt gehabt tjat S)ie Sieife be§
Unni, ber ^ier fein Ceben befd^Iofe, lebte im "'^(nbentcn feiner Äird^c
fort. 2)0^ ein S)änifdt)er Surft fid^ bem G^riftenf^um gumanbte,
be.^eugen übereinftimmenb öerfd)iebene 9lad^rid)ten. 2©enn 3Bibufinb
ben .Rnub ^u nennen fd^eint, fo mag eine ißermec^fetung untergelaufen
fein; jener t)atte, fa'^en mir, bcn Eingriff .^einridf)§ ,^u befte^en.
^Jtber ^bam mar ol^ne ^l^cif^'^ he^tx unterrichtet, menn er ben
S3ruber ^aralb nennt unb '^in^ufügt, bafe biefer freilidf) nod^ nid^t
bie 2:aufe empfing, aber ber ^Prebigt be§ Hamburger 6r^bifd^of§
S5orfd^ub leiftete: bieg tonnte ^u ber 6r^ä!^Iung 5ffiibutinb§ unb
ber fübbcutfdt)en '•^(nnaten tüo^ ben ^^(nla^ geben.
S)ie ^unbe biefeg 3ugö erl^öt)te nic^t toenig ben 9lul^m beö
ilönigg'*), ber fo nad^ allen Seiten ^in ber ^einbe ^err gemorben mar,
ber nic^t blofe bem 3ieid^ unb feinen "iJlngef)öriqen tüieber ba'^cim
9lu^e oerfd^affte, fonberii bie 2öaffen aud) über bie ©renken '^inau§=
') 9lad^ Jomsvikingasaga c. 4 in Holseteland. Uiqt. Torfaeus, Triff»!,
bist. 3. 12. 9ieuerbin9§ Ijat ©totm biefe SBejietjung bejtueifelt, Hist. Tidskrift
(^Jiotwegens) 2. Ser. II, S. 176, ba Stnnb gar feine fiebere ^iftotifdje ^etfon
jet. Unb \o mufe bie nähere Seftimmung auetbtng§ ba^ingefteQt bleiben.
2) ©. übet bieje ejcut§ 24.
') Adam II, 54, mitgett)eilt im ©icuri.
*) B. namentlich bie Stellen be* Liudprand, üottjer ©. 160 ^. 1.
Untertoetfunfl ber Sucroner. 163
trug unb bic i^einhc rcelc^e lange auf 2)cutfrf)cm 9?oben (jel^ouft Italien
bie triebergctüonnene Stxa^i ber gecinigten Stämme emptinben liefe').
^oc^ einmal jog ^inrid) aud^ in biejem 3at)r gegen bic
Slnüen. 2)ic Söiicraner ober 5Pucroncr-), bod) ot^m 3ttJeifcI bie
Sölferfdjaft nac^ n)eld)cr jpäter bie lief ermard benannt ift *' ) , norb=
öjilic^ üon ben JpcoeUcrn, traf ber '.Eingriff. "Md} fte, Reifet eö,
tourben unteinjorfen unb tributbar gcmad^t unb bamit bie 2)eutj(^c
Cbcr^crrid)aft bid an bic über auägebe^^nt.
6e f)at aud) nad)^cr nid)t an feinblid^en Berührungen mit
einzelnen SIaDijd)en il^ölferfc^aftcn gefe{)It, bie immer geneigt waren
ftd) ber fremben Cbert)o^eit ^u crme^ren * ). 3?on größeren llnter=
Hemmungen aber ift fo lange ^inric^ lebte nic^t treitcr tie Ülebe.
3)er Äönig mar, ob Dor ober nad) ben ilricgö^ügen bleibt un=
gemifj, am 25. 3>uni ^u ^iorbfjaufen : auf Sitten eineg ©rafen ficin«
rid) fd)cnft er ()ier bem Siegfrieb ©röningen unb anbere SSefi^ungen
inner^olb feiner 05raffd)aft"'), eben bie meiere fpäter oon bem ©rafcn
gur ©rünbung beö ßlofterä ©röningen mit oermanbt morben finb**).
Äirc^Iid)e ^ntereffen erhalten um biefe S^'xt mandjerlei 9ör=
berung. ^)Jian beginnt mit ber ^rftellung flöfterlic^en Sebend in
ben 'Jlbteien, bie lange faft nur für mcltlid^e ^^ede in ?lnfprud)
genommen marcn. S. ^arimin bei Jricr') unb 6. 6öre bei
') Sgl. Ruotger, Vita Brun. c. 8, SS. IV, £. 355: tantus timor in-
vasit extraneos, ut nihil umquam eis esset formidabilius. Tei 9tuf ^ein'
rid)e qI» sycftftft Ifbtf oitc^ nod) in ben fpäteten (itjronifen; j. v ^- Chron.
Mediani monast. . bS. IV, S. 89: Tandem in culmine regni Heinrico sta-
bilito, et barliarica vetatur irruutio. atque paulatiin convalescente patria etc.
') Cont. Reg., S. 617: Eodem anno Sclavos qui Vucrani vocantor
hostiliter invasit et vicit sibique tributarios fecit. hierauf jurüd^ufü^rett
ftnb bic 'Angaben ber Ann. Hersf., SS. III, o. 54. 55; V, 6. 4: Heinricus
rex in Wucronin (Wocronia) cum exercitu fuit (bei Lambert lai man früher
H. rox Wocronin cum exercitu fugat, toai Struve in ieiner ?lu?gQbe bon
Pistorius SS. S. 457 ''Jl. ('> ouf ben Jänenfönig l^otni be,}iet)t; t)gl. Semlet,
Setiiic^ S. 91): batoue modjten bie Ann. Quedl. : Rex Heinricus in Wucro-
nin prot*-^»'"^ "-» subiciens eos sibi.
») citif, eiao. ?lltett^ümcr II, ©. 5>^1. W\t Ö. ©iejebte^t,
©en>. <\ -, , - l'<9, an bie SBaaret ober SÜJogtiet .ju benfen, ifl gar fein
örnnb. liebet bie 3rtt^üniet Sdjönlebenl, bet bie Uftanet für Unterftainer
^filt unb au^eibem gan,^ lalmatien, Kroatien unb Serbien uon ^einrid)
unterwerfen läftt, »gl. Hahn, Heinr. .\uc. S. 14; (5inl. II, S. 30 Jl. m. i^itoai
öijnlid^e« »inbet ftd) fd)on in bet lH<öl)lung bee Theodericus de Niem oon ben
gfolgen ^ iftiegeS- tt^rcut« 22.
*} kind II, 4: I>atum quippe illis (barbans) et untea a.patre
Buo bellum . fci (juid violassent legntos Thanrmari filii sui. t*. Q)ieiebred)t
0. ü. C. beiicl)t bic 'Jiodjtidjt otjne aüen Winnb ouf ben Rxit^ Qfg'" bie
SJucraner. (^t)er ift an bie ^Hebatiet ^u benfen. f. Röpfe, Cito 1. «. 55.
'') I>I). 3»; Sigitrido dilecto ac fideli comiti nostro rogatu ilenrid
fiddis comitis nostri quasdem res nostras in proprietitem donavimus, hoc
est in pago Suevia nominato in comitatu ipsius Sigifridi curtcm unam
Groninga nun<upatim et ('. et K. oinnesque res quas al) Hadaniaro abbate
in conciiml>ium ad prefatam curtem Grouninga pertinentes suscepimus etc.
lieber ben Wtofen giegftieb f. oben <£. 103 f.
•) Jgjeineniann, Wero ®. 13. 129.
^) Ann. S. Maximini. SS. IV, S. ß: 934. Converaio monachoruui
11-
164 934.
2;ouP) fmb je^t il^rer urjprüiifllid)cn ^eftimmung gurürfgegcOcn,
luirHirfic klebte an i^rc @pi(^e öcftellt. 3n bcmjclben Sinn tüar in
-Die^ bcr 5öifd)of ?(bQl6ero t()ätig-). S)af5 aud) ber .Rönig bnran
t^eilge^abt'^), ift aber lüenigftcnö nid^t nad),^utüci)cn.
2)ie Sotf)ringer i}nb |)einrid) felbft rourben aufä neue burc^
bie 2öeftträntifd)cn .pänbel in '•-/(nfprud) genommen. Dladjbem bie
5et)be ^raijc^en Heribert unb feinen ©egncrn bie le^te 3eit ^er mit
me^felnbem ©rfolg njeiter geführt tvax, ^at ber 5?önig ^iierft ben
^er^og ©ijelbrec^t fammt jenem Gber^orb, ber in Sot^ringen eine
Stellung empfangen ^atte, unb einigen ^ifd)öfcn ,^u bem 5fönig
9iubolf gefanbt: fie ermirftcn einen Still ftanb bi§ ,^um 1. Cctober*).
Dh^^er aber ,^og bcr |)er,^og mit ben Lothringern bem |)eribert ,^ur
§ülfe. Unb eö tam bann ^u einem f^-rieben mit ^ugo öon '^xanckn,
ber bis jum 1. 5Rai be§ folgenben S^a^reä Ütu^e gab"').
3>n Gonftan^ ift ber Söifdjof ^oting ben 12. 'iluguft geftorben").
*?(n_ feine Stelle trot .^onrab auä bem äOelfifc^en ^aufe, unter (5in=
flufe öorne^mlic^ beä Sifc^ofö Ubalrid) öon ''^lugäburg. 2}on einer
5!Jlith)ir!ung beä ^önigä ift nic^tö befannt.
Sancti Maximini; et Ugo abbas efficitur: Ugl. Sigehard, Mir. S. Maximini
c. 12, SS. IV, B. 232, ber e§ auf ben freien entjc^lufi beö ^crjogi jiirücf»
füf)rt , UQC^bem eine Älage bei bem Äönig über bie erfat)rene SBebrücfung otjne
©rfolg geblieben, äöenn Otto I. ba^er in einer Urf. Dom 3. 3uni 940, 1>D-.
31, £. 117, jagt: religio et vita, quae diu ab anterioribus ])Osthabita, sed
auctore Deo tempore nostri genitoris, scilicet Heinrici Serenissimi regis,
relevata, fo raöd^te id) nic^t mit Sicfel bas tuicbergeben : Don feinem Söaler
reformiert.
*) Ann. S. Benigni Divion., SS. V, 3.40: 9-34. Conversio monachorum
S. Apri; bg[. bie Mir. S. Apri c. 30, SS. IV, 3. öl9, nod^ bercn 9ted)nung
eS etmag fpäter, 936, ober allenfalls 935, faüen mürbe.
'-) 3. bie Vita Johannis Gorziensis c. 41 ff., SS. IV, 3. 349, unb bo§
OJebic^t, ^l %xii. V, 3. 436.
3) SBic e§ für 3. aHarimin aKarj, ©efd^. öon Jrier II, 1, 3. 69, be=
"Rauptet.
*) Flodoard 934, 3. 362: Heinricus Gislebertum et Ebrardum cum
episcopis regni Lothariensis ad RoduUüm regem pro Heriberto dirijrit etc.
'•) Flodoard a. a. 0.
*) Ann. maj. Sang., SS. I, 3.78 (unb barau§ Herim. Aug., V, 3. 113).
Den %a^ 2. Idus Aug. gicbt ba§ Necrol. Autr., Äeller in ben 3}Jittt)eiIungen
ber ^ürid^er autiq. ©efellfc^aft VI, «. 03. Neugart, Episc. Const. I, 3. 279,
füt)rt jmei anbere Saaten 11. Kai. Mai ober 1. 'iluguft an, bo§ Necr. Sang.,
!ülittt)eilungen XI, 3. 58, (unb barna^ moI)t SHoo^er, Onomast. 3. 80) ben
21. ^ioüember; beibc l^abcn unrict)ttg boS ^. 9-35. — 2ie 9iac^rid)t ber Vita
Konradi c. 4, SS. IV, 3. 432, über ben (Sinffuß bes Sifc^ofl Ubalric^ ouf
bie 2ßat)t erhält 33eftätigung auö einer ölteren Slufjeic^nung, 5orid)ungen
XXV, 3. 211; a beato Oudalrico Augustensi episcopo aliisque religiosis-
simis viris in episcopum electus. Ueber bie ßerfunft f. Leibniz, Ann. II,
3. 485.
935.
^nrid^ begab fic^ im f^rül^Iing naä) Söcftfolen. 3" ßttütttc
befiötigtc er, luie ee ^ei§t auf Sitten jeineö ©o^neS ^cinrid^ unb bcr
%od}tn ßabetüi, am 1 . ^Dbi bem Stifte ^^aberborn bie freie äöal^I
be§ 5Bi)c§of5 unb bie Immunität'); gtuei Jage fpäter, tt)a^rfc^einlid^
an bemfelben Crt, erhielt auf S^ernjcnbung ber ©ema^Iin OJia^t^ilbe
unb beä ^4>abcrborner S3ifcf)ofö Untüan baö Älofler ^eerfe ein ä^n=
Iid)cä ^Moilegium - ). 9iur hjcnig fpöter (20. 3uH) ift UntDan ge»
fiorben'^). 3^erHönigh)anbte fidj meiter gegen ben SBeften: am 24. ^JJai
tuar er ,^u 2)uivburg, tüo er einen @ütertauf(^ be§ (fr,^bifrf)ofö Unni
tjon Hamburg beftätigte*). 2Bar biefer, toic e§ h)a^rfd)einlic^ ift'"^),
felbft anttjefenb, fo mufe er bie 9ieife ^u ben 2)önen unb (Sdjtoeben,
auf ber er feine jage bcfcf)loB, erft norf)f)er angetreten ^aben: man
fann benfen, bafe er l^ier norf) einmal öor bem ^önig crfc^ien, bet)or
er fic^ ^u bem großen 2öerf aufmachte, ben t)eibnifcien S3ölfem beS
Slorbend, bie unter feine 5?ird)e gelegt toarcn, nac^ langer 3cit guerft
tDiebcr baS G^riftent^um p üerfünbcn '• ).
2^en ßönig nahmen bann anberc ^ntcreffen in ?lnfpruc!^ ^).
©d^on am 8. 3u"i ^(^^ ft am ^luffe ß^ierä on .ben trcfllic^ftcn
*) DD. 87, 6- 71: Heinrici aequivoci ac dilecti filii nostri et Hadewi
filiae noBtrae rogatu.
') DD. S><, 3. 72: p«r interventam dilectae coqjugis nostrae Mechtildae
et Unwani Paderltrunensis ecclesiae episcopi. 3n bcr allein crtjallfnen ?lb«
|(fttift bit\n Urf. fft)lt bie Slnaobe be* Cxii; unb oiic^ bif (^oifuna ift nid^t
o^ne ^tbtnfrn , mit '|)t)ilippi , ÜVi. SDrftfaUnd II, B. 49. 403, aulgefül^Tt ^t.
£o(^ nimmt aiic^ er eint edjte @ntnblaae an.
*) Qxfyxxb, Reg. 6. 128. SBgl. Necrol. Paderl»., 3. f. bot. ©ef*. X,
6. 155.
*) DD. 39, 6. 78. Der Orunb, totiitalb Stjterfebe, Ooue 6. 235, bieje
Urtunbe für berbädjtia t)att : bie Qiiütx, um bie e« fic^ ^anbelt, lAgen meifl in
ber Serbenjdjen Xiöceie, ift flanj ol)ne Qitrvi^t.
") <Si ^ei^t: rogatu Unnonis Hamburgensis venerabilis arcbiepiscopt ...
^usdem episcopi petitiooe.
«•) 60 Leibniz, .\nn. II, S. 489; and) Te{)io I, ?lnm. ©. 20.
'') t!a% ber ^JUifcnt^olt :£)cinri(^« in biejen Weflcnbcu mit einem angeb»
lidjen 3ufi Q'fitn ^>( Xänen in ^tidlanb Aufammen^nae, toie ®ramm meinte,
Miscell. nova Lips. II. 6. 2><8, ift oftne ©eleg. »gl. «|c«tl 23.
166 935.
©renken beö 9lcicf)ö: er mad^te ^ier bem ßlofter «Stoöelot eine
©d)enfung auf 33ertt)enbung beö C^erjogö ©ijelbrec^t M, ber i^n o^ne
3tDcitel begleitet ^at, ino e§ galt, bie Sotf)ringifd)en Sßer^ältnifje unb
bie S?e,^{e^iingen ,^u bem 2öeftfränfifd)en 5?önig ^lubolf \ü orbnen.
.^atte |)einri(^ ben .^eribcrt gegen biejen in <arf)u^ gcnom;
men, fo trar anbetet jeitö 9tiibplfg SBtiibet 33ojo, bejfen 33cftljungen
ootne{)mnc^ in 2ott)tingen lagen, üon i^m abgefallen , unb \Hnia6
genug ^u feinblid^et Spannung ttjat^jo gegeben. 2)ie legten Ser»
!)anblungen Ratten nut ,^u füt.^eten ^tiflftänben gefüf)tt. 3e^t, ba
tingö alle ^einbe befiegt waren, fonntc bet.?iönig aud) biefen 3lngelegen«
l^eiten ttJiebet jeine üoüe 2!^eilna^me ^utuenben.
31n ein feinblirf)eg 5Botge!^cn ift babei roo^l nic^t gebadet, ^od)
njeniger fonnte Stubolf geneigt fein e§ ba^u tommcn ,^u loffen. (Sr
(^uetft ^at einen ©tafenÖDöftieb über ben 9t^ein ,^u bem 2)eutfd)en
ilönig gejanbt , bann biefet feinet feit§ \Mbgeotbnete an ^Hubolf. ^ine
petfönlirf)e 3ufömmenhinft njatb oereinbart, an njelc^er aud) 5lönig
JRuboIf oon ^urgunb t^eüna^m. |)ier marb ber f^^icbe neu ht=
feftigt, lüag ftreitig tt)ot gejd)lid^tet. Sojo fe'^rte unter ^einricfjd
Söotmäfeigfcit ^urüd unb empfing einen grof3en 2:f)eil feiner Seneficien
lieber. 3tt)ifc^en ^etibett unb .^ugo njutben bie Sebingungen eined
gtiebeng üeteinbatt - ). Da .^ugo bann fie ,^u erfüllen ,^ögerte, ,^ogen
nod) einmal Sot^iinger fammt einigen 6äc^fifd)en ©rafen^) bem
Heribert ^u ^ülfe unb belagerten baä ftreitige St. Cuentin, ba§ fie
einna'^men unb ^erflörten : babei fanb 35pf o feinen %ob. 55on weite»
ren ^einbfeligfeiten aber warb auf 9{ubolf§ 5)la^nung abgeftanben.
•Öeinrid) war fd^on oorl)er über ben 9l^ein ^urücf geteert.
3w l^erbft nerweiltc ber llönig in I^üringen : in ber ^>fal^ ,^u
^lUftebt warb am 12. October auf ^Sitten ber ©ema^lin ^ta^t^ilbc
bem ^Jionnenflofter |)erforb bie freie Sön^l ber ?lebtifftn gegeben-*)
%m SSeginn biefei ^s(ii)xe^ fämpften 2)eutfc^e auc^ wieber auf
bem SBoben ^talienö. 2)ie Stabt 33etona ^atte ben benac^batten
') DD. 40, ©. 73: interveniente Gisalberto fideli nostco duce. 3;ic
?lu2gabe Don Martene Coli. II, S. 41 loö Adalberto unb brad)tf ]o einen jonft
unbefannten ^n^OQ in ??rage, bei bem man nur an ben ©otjii .g)etiberts, ben
Flodoard 949, <B. 399 ff. nennt, benfen fonnte.
■^) Flodoard 93.'), ®. 382: Kudolfus rex . . . Gosfridum trans Rhenum
ad Heinricum direxit . . . deinde locutus cum missis Heinrici , ad ejus pro-
perat colloquium, ubi etiam Rodulfus rex Jurensis intertüit: pactaque inter
eos amicicia, etiam Heribertum cum Hugone pacarunt. redditis quibusdam
suis eidera Heriberte possessionibus. Sed et Heinricus , Bosone recepto,
terram quam prius habuerat ei ex magna parte restituit. ligl. Widukind I,
39: Perrexit igitur Galliam rex, regem alloquitur, et peifecto negotio re-
versus est in Saxoniam. - '^aü ,peinxi<i) erft t)tet t)on 3lubolf in ber .^errs
fc^aft über l'ott)ringen anerfaiint ici, wie manrf)e toollen Otef)m, SJe^rbud) b.
@e|d). b. m. ?l. ©. 392), ift butc^auö nid^t tca^t^dieintid).
^) Lotharienses cum quibusdam comitibus ex Saxonia, Heriberti scilicet
amicis; Flodoard ©. 383.
*) DD. 41, S. 74. Leibniz, Ann. II, ©. 433, icöt bie Utfunbe tocgen
3nbictton unb Stegicrunglialit ju 934; beibe (4 ftatt 9 unb 16) finb offenbar
oernjirtt.
f). «tnulf oon iöaiern in 3tolien. 167
SJarrijc^cn ^erpg fjerbeigcrufen tnibet ben Surgunber ^ugo, ber eint
:Hci^c \)on ^af)ren f)inburd) bic föniglirfie Aperrfd)aft im Sanbe behauptet
^atte: ber CHrof 'JJUlo unb ber 23i)d)ot tHat^eriuä, biefei ein Sotijringer,
ber ^ier ^u fold)crUl>ürbe erhoben toor, crfdjeinen babei aU befonbery he^
tf|CÜigt'). xHrnulf ift, inelleid)t jc^on im V^crbft beö Oorigen 3flftte§')»
über bic 'Jllpcn nad) Orient unb weiter noc^ S5erona gelangt. 2llö aber
^ugo mit ^eercdmad)t t)eran,^og unb bie 5?aiern beim erften 3ufonimen='
ftofe eine ^icberloge erlitten, fel)rtc lUilo ^u bem .Qönig ,^urücf. 2!)teiem
^ielt fid) ^Jlrnulf allein nid)t geh)ad)|cn: er eroberte nod) baö Gaftell
in iPerona unb führte einen 5<ruber ''Dliloö fammt ber Seja^ung ge='
fangen fort; borauf aber Derlicö er bie Stobt ( 'Einfang g^bruar)
unb fel)rte nad) 23oiern ,^urürf. ©egen (rnbe beö ^a^reö ftarb ber
Sal.^burger ©r^bifc^of Cbalbert. ber i^n begleitet ^attc^); ein ßgilulf
tourbe fein 'Jiac^folger.
^cinrid) ^at an biefem Unternehmen feinen '^lntf)ei( gelobt*).
6r flanb mit .Qönig ^ugo in guten 93e,^ie^ungen 3)ieier e^rte il)n
burd) (>ie}anbte unb Wefd)enfe'').
VI ber aud) Oeinrid) ^iit fein ^.Jlugenmert über bie \'llpen nac^
bem 2anbe unb ber e;tabt gerid)tet, an bie fic^ für ben 'i)iad)foIger
ber 5i^Qntifd)en .Könige ö^rinnerungen unb l'lnfprüdje fnüpften. ^ein»»
ridb, fagt 2öibufinb"), nad)bem er ringe alle Sßölfer bemältigt |attc,
befc^loß ^ule^t nad) 9iom ^u ^ie^n. 'ilber Don ßranf^eit ergriffen,
unterließ er bie Oieife.
2)ie ^Radjric^t ift wicber^olt ali unbegrünbet angezweifelt luor*
ben^). (Sä fei .^cinrit^ ni(^t ;|u^utraucn, ha\i er, ber mit folc^et
') Liudprand III, 49 ff., bet allein bai Gin^^elne erjäljlt, toie S^änblifft
unb Wüiifr £. 107 annf^meen, nod) ötjä^tungrn am ^ofe ^nqoi (ittt^ümlidj
nennen fif ^JJJilo Ü^ifdjof). ^«^u öfrgleidjpn ift ein 3?tief be^ Wat()ctiu4, noc^
bem bie Ballerini, Opera Katherii S. XLl ff., ermitteln, boft am 2. i^ebtuat
bie Stobt ttjiebet m Öuflos Öeteolt toat. SUgl. Köpke, De Liudprando S. 104.
*) So ^^übinget, Ceftett. 0eid). I, S. 2.V1 m. löogcl , «ot^eriu« I,
6. 59 ff., etljebt ^Wf'fel überboupt gegen bo4 3. 935 unb entfdjeibet fid) für
934, wie id» (^lotibe ohne nii^TPidicnben (^runb.
" ' • • IX, e. 771: dSö. Oudelbertus Salz-
bii: . obiit. Gbenfo Auctir. Garst., ebenb.
6. »UM. j. 11 iiui 'K aviii iiiuinii <-ubinget o. o. C. ou9 einem Satjbutget
9te{rolog, Mon. 15. XIV, 3. '^~f^; flott beffen obet Ijot Hansiz, (ierm. sacra
II. «. 145, unb meutere ^Jehologc, ?lt(^io f. Ceftexr. Öcfd). XIX, S. 23H;
XXVIII, 6. 39. 154, ben 14. *Jiooember; unb nod) bom \H. IJtoi 9:V> ifl eine
Dtfunbe be« tfrjbiidjof« öotbonben , .Juöoüia ©. 174, fo baft fein 2ob nid)t
unmittelbar auf bie iHüdfrt)r gefolgt iftn fonn.
*) ttnberei 'Wcinunq ift Ikstsel , Cbron. (lOtw. 6. 145; f. bogegen
Mascov, Comm. .\dn. £. 15, unb Vlorttni, Xenffdjriften ber V(ünd). «fobemte
1^09 iinb IslO, S. 28 31 47.
') Liudprand IM, 21 : ubiubi teiramm cocpit nuntioH »uo» dirigere
multornmque reKum seu principum aniicitiam quaorere, Ileinrici preiertiai
famosisM" • -■■•■■ i- v ._... "■ --um .., regem fortistii-
mum, iii t.
■'') ^ -. r,'uni,>iii.iii.. ironfihllsj,
poBtreni tatuit; sc^ ^it
') z 1). b. t. tti VI,
€. 395; äÜod)«mutt), «tltengefc^. II, «. oii; tn neuerer ^rtt iioUtt, Sie
168 935.
SBeiöl^eit baS ^eutfc^e Oiei^ geeinigt, mit fo grofjer 5)löf}igung iinb
S^cfoniicn^cit nacf) allen Seiten ^in aufgetreten, fid) j|ule^t auf ein fo
hjeitauöfe^enbeö , für 2)eutfc^lanb in feiner Söeifc förbcrlic^eä Unter*
nehmen \:)ahe einlaffcn, baburd) gctuiffcrmafeeti bic grüc^te feiner ^Ir*
beit njicbev auf ha^ Spiel feljen füllen, ^an meint, in bcm Sßer"
l)alten beä .Qönigg eine ^olitif ^u crfennen, bie ale STcutfc^ im Dollen
Sinn bc§ 2öorteg be3eid)net werben fönne, bie abgefcl)en ^abc Don
bem täufd)cnbcn Wlan;i be§ ßaifert^umö, nid)t barnad^ getrad)tet,
eine £ber^ül)eit aud) über frembe S3ölfer gu getoinnen : ein 9tcid) üon
nationaler ©elbftänbigfeit fei ^einrid^ö ^^el getuefen, baö er feft im
Vluge behalten, unb über baö er nic^t 'fiinauggegangen fein fönne.
äBenn 2Bibu!inb anbcrö berid^te, fo fei ^n bebcnten, bafj er gcfd^rieben
Ijobe unter ben Ginbrürfen ber faiferlid)en .^errfd^aft Otto I.: bem
S3ater fei beigemeffcn tuaö erft ber Sol^n in§ 'Jluge gefafjt unb
ausgeführt V). jDafür fprec^e aud^, bafj Siubpranb, ber für bie 3[ta-
lienifd^en 33er]^ältniffe ber beftc ©enjä^remann , t)Dn fold^er '.Hbfic^t
nid^tS erh)äl)ne, bafe auc^ fonft biefelbe nirgenbä be,]eugt njerbe ober
fic^ funbgebe'-).
3lber foldl^e ßrlDÖgungen finb nid^t im ftanbe ba§ 3eugni§ beö
Säd^ftfd^en |>iftorifcrö ^u entfräften^^). 25on ^planen, bie nid)t ^ur
2lu§für)rung gcfomnien, fonntcn anbcre, aud) Siubpranb, jd)tt)erlid^
iTunbe f)abcn, ober fie maven nidl)t üeranlafjt i^rer ^u gebenfcn. X^at
eä bagcgen ^ibnfinb , fo lag bem fidjer eine bcftimmtc ^Jiad^rid^t ,^u
grunbe. @r erträ'^nt e§ lur^, o'^ne öiel Söorte baüon ju mad)en;
an eine beftimmtc Jcnben^ ift ba am menigften ,^u glauben. Söaö
man aber einirenbet mit 9lüdfid)t auf hie i)altung, iueld^e ^einrii^
in ber Scitung ber 2)eutfc^en 25ert)ältniffe beobad^tet l^aben foll, be=
ru^t auf ^ßorauefeljungen , für bic fic^ leine SBegrünbung geben
läfet. .^einrid^ ^at ,^unäd)ft baö 9leidt) ba§ er überfam geeinigt unb
im Innern beruhigt, bann bic äufsercn ^cinbe bcfänipft unb ben3äl=
tigt; aber er ^at nirgenbö angebeutet, bafe er ni(^t aud) noc^ weitere
©ebonfen liegte, ju üerfolgen gebadete. 6r [teilt bie £)ber'^o|cit über
bie Slaoen Jer, nöt^igt bie 2)änen ^ur Untcrttierfung; er gewinnt
nid^t blofj Sot^ringen raieber, nimmt anä) bie .^ulbigung bei aöeft=
frantcn Heribert entgegen; er '^ält micberl^olt ^ufan^i^fn^ünfte mit
beutfd^e ^oliüt ©. 22, unb ebenfo ru^t ©t)bel§ Scurtl)eilung |>cinrici^ I.,
liebet bie neueren ^Totflellungen <B. 16; 5:ie 2)eut|d)e 9ialion unb ba? Äaifetr
t^um <B. 30, Quf biejer ^luffoffung.
*) ©0 befonbete Maurenbrecher, De historicis decimi saeculi ®. 40 91.
2) 2luf boe 3e"9ni^ bes Sigebert 937, SS. VI, <B. 34^, ifl natürlich fein
@etoi(ftt ^u legen. .©I l)ebt nur boe l)ertiot tuoS gejcfea^: qui licet in vincen-
dis inimicis gloriosus fuerit, quia tarnen pacificus erat, nullam operam de-
dit, ut. eflfufratis ab Italia tyrannis, qui quasi conductitii mercennarii alter
alteri succedentes imperium dilaniabant, benedictionem imperialem accepisset.
5]gl. bos Chron. Laurisb.. SS. XXI, <B. 'i8><: tam Ungariorum quam Sclavorum
Burgundionumque. cum quibus sepe conflixit et semper vicit, bellicis irape-
ditus tumultibus, Imperator non est ordinatus. lieber bo» ^niSöerftänbnie
jpätercr Sc^riftftellet, bot^ .^cinrid) boi .$laiicttl)um abgeteljnt, f. ©rcurs 10.
^) Bo unter ben 5kuctcn anä) 5ßfoff, S. 0. II, g. 18; mi^^ä) 1, S. 307.
^einri(^S 31bfid)t natif 9lom ju jietjen. 169
b«n Üöefifränfi^cn unb beni 58urflunbi|c^cn 5?ömg, unb bofe bicfer
erft ;|u SBormö, bann am Geiers fic^ einfinbet, erinnert tüof)l an ä^n=
Ii(t)c iöer^ältniffc ju bcn Reiten 5lrnuIfv3M, tt)o ber 2)eutfd)e ßönig
ald I)öl^er geftcllt öon bcn ^errfcfiern ber anberen 9teicf)e inner^al6
bcr ©rcn.^en ber ilorolingifd^cn 3Jionarc^ie Qufge|ud)t unb geehrt
njorbcn ift.
%üdi l^talicn !onntc ftd^ ber ?lufmerffam!eit ^einrid^§ nic^t cnt=
«c^en. Stüd •derpge beö 2;eut[cf)en ))icid}l^ ^aben rtäl^renb feiner
yjcgterung an bcn 'Jlngelcgen^eitcn ie^ Sanbeg fid) bct^eiligt, tüie jeljt
'ilmulf, früher 5öurd)arb Oon XHIamannicn, bcr t)ier auf frembcm
©oben feinen iob fanb. ^cner S^urgunber 9luboIf, mit bem |)ein=
tid) tüicbcr^olt eine ^uf^nintcnfunft f)iclt, tuar berfelbe ber eine S^it
lang bie ^crrfd)aft in Italien führte'). S)er glüdflic^e ©egncr bc§*
fclbcn, .^ugo, crtanntc tüo^l bie ^ebeutung beö 2)eutfd^en 5?önigä auc^
für bie 3talienif(^cn 'Jtngelegen^eiten an, tnenn er i^n befonbcrö c'^rtc
unb fic^ günftig ,^u ftimmen fuc^te. 2)ic legten S^orgänger |)einri(^l
toaren burrf) bie Umftänbe ge^inbert '^(nfprüd^e geitenb ju mad)en,
tric fic üon .Qarl III. unb ^irnulf ^er alö bcn S)cutfc!^en Äönigen
juftel^enb angcfct)en njcrbcn fonntcn.
Unter .^onrab^) fehlten minbeftcnö nähere 23c,^ic^ungcn p bem
9iömif(^cn 33if(^of nid^t: ein 2egat beweiben mar auf jener @t)nobc
JU "?llt^cim anmefcnb bie ftc^ bcö Äijnigt^umö gegen bie feinblid)cn
©cmaltcn im 9icid) annahm. 3fl ^on einer fold^cn 3?crbinbung unter
.^inrirf), feit in bem Jungcrncr S?ifrf)Of§ftreit bcr ^^apfl fi^ für bcn
S)cfifranfen crflörtc, nirfjt bie 9tcbe, fo liegt ber @runb menigftcnö
Ulm Xfte'xi mo^( nur in bem ^^uftanb in meld^em ftd^ 3iom unb ba§
$apfit^um befanben. 2)ort gebot ^Ilbcrid), bcr bcn S3if(^of, feinen
JÖruber, 3o^ann XL gefangen ^ielt*).
Seit SBcrcngard Job mar fein 5?aifcr gefrönt, 9l6er bie Gfrinne*
rung, bie 3bcc faifcrlic^er ^crrfdiaft lebte fort. Unter 5?onrab ftnb
in bcn Urfunbcn bie 'JUiöbrüdc ^äufig, mcld)e ,^eigen, bafi er fid) alä
ben berechtigten Dhdifolgcr ber .fl:aroIingifd)cn Imperatoren betrati^tetc ").
') 3u befttmmt be^eicftnet üö^tx, 3)ie bmtfcije ^olitif S. 21, tl)n aU
Soffoll, unb nod) tofnigft tidjtia if^t rctjinju: toenigflenä für feinen ^eutfc^en
iJanbfSt^eil. iögl. übet bie Torbtingunjj bet ^[eiligen iJan^e oben ©. 06.
*) Leibniz, Ann. II, S. 4Sx , bnngt bie ^ufommenfunft iHubolfÄ mit
^etnti4 mit bem 'Jlbfotnmen .^itfammen meldte« eiftetet noc^ Liudprand III,
c. 47, mit bem .ftönig .^luqo gffct)l offen hoben foll.
») 9luf bie '•Jio^tictjt beä Ekk. ' ' _^ ( asas c. 22 (S. 87): Hatto archi-
episcopos . . . Italiam jus regium tendons. ift teenig H^erlo^; t)gl.
Neagart, Episc. <"on8t. I, ®. 2'... ^.....imlct, (Jormelbuc^ beS 9B. Solomo
6. 114, bie an eine ffletnjedjfelung mit .£>atto II. unb Ctto I. benfen: Wei)et
D. Änonou in bet 'Jtote. <^iitp llrfimbe »elcftf et ouf bifinn Wec\ erloffen
t)abfn foU if^ gtobe (ftbid)ti: iir« 3.
*) ©tegotoöin*, e4<. b üab. 188.5 1,6. 85.
") nostri imperii auctoriute 1»I». 15; imperii nostri subilitas. 1^; anno
vero imperii 12: — antece^^nnim nostrorum, videlicet regum seu impe-
ratonim 1: »gl. 4.5. is. 2M. itb ouf bet i<eibet)altuna ftüljetet öoi»
mein berufen, mie onbete* funben genommen ift iPD. 6: nostro
fideliter parere imperio; äl)nna) .^»; intra ditionem imperii nostri 8t>); bo(%
aüdi fo ift bie So^e nic^t gonj ot)ne »ebeutung.
170 985.
Unter ^eiiiri^ finbcn fic f\d) rocnigct, bod) fehlen fic nic^t bur^='
QuäM. 2Benn SEÖibufinb bcn i?önig nad} bem Sieg über bte Ungarn
üon bem ^cer aurf) als Imperator begrüfjcn löfet, fo ^at baö iüoi)l
auf ba^ .(fnifertl^um feine unmittelbare Se.^ie^ung -). ?{ber ber Dlanie
erinnerte bod) an bie 2Bürbc, bcren 2lnben!en nid)t erlofc^cn ttiar. 2öa§
ber So^n breifeig ^al^re jpäter aufnehmen iinb burd^fü^ren fonnte,
mufete je^t, ba feit bem Job be^ legten 2)eutfd)en ,^aifer§ nur reic^Iic^
ein 5Renjd)enaUer öerfloffen njor, bem S3etüu§tfein aüer nur nod^
naiver liegen.
@ine n)unberlid)e DJac^rid)t raiß, baft .f)einrid) einmal tjoü geift*
Hd^en ßiferö unb in bemütt)igfter SBeije fic^ nad) ^ioni aufgemad)t''):
bie 3cit tt)irb nic^t angegeben. Vlber bei bem frommen Sinn ber
im -öaufe lebte, nad) bem SSorbilb bag ber Wrofeoater Siubolf gegeben,
!ann auc^ baö nid)t Söunber nehmen ^).
1) Urf. für 6. ^llbon, DD. 17, ©. 53 (ögl. oben g. 1.^ "Jl. 3): lue
nostra imperiali munificentia. @t bcftätigt tote Äontab bie Utfunben iciner
SSorgängcr, regum atque imperatoriun , 6. 12. 23. — Tte Urfunben mit Ro-
manorum Imperator, 43. unb advocatus Romanorum augustus, 34, ftnb bie
eine entjtftieben falid), bie anbete interpoliert, unb cl ift o{)ne ®runb, toenn
Bessei, Chron. Gotw. S. 145, meint, ^einrirf) ^abt f)ier feine 3lniprüd)e ans
beuten »ollen. 5>el)ie, ®e^d^. Dttoö I. S. 79, mad^t baraue: 9tom, bad
^einrid) ^itm l^atriciuö etioä^U ^otte.
2) Widukind I. 39; l oben S. 158 9i. 2. Qx gebtaud^t ben Suäbruct
öfter. ©0 Igfjt er I, 25 ben Äonrab jagen: rex erit et Imperator multorum
populorum; c. 35 lagt er toon .^rinrirt): Imperator! tidelis et utilis mansit;
auc^ c. 3.*^. 33gl. ^DJaurcnbtei^er a. a. 0. <B. 40, nod) bem Widukind mit bem
Slugbtucf and) ben 21njprud) auf eine allgemeine .^errlc^aft Ijat be^eid)nen »ollen:
flopfc, äöibufinb 3. 164; SBattenböcft &C. P, S. 310 m. (er übetf.tjt
-Äaifer"). 3Benn Thietmar I, '.( fagt: Anno d. i. 931. Imperator effectns,
fo ift bic5 o{)ne 3^fiffl o"^ Widukind entflanben. 5Jocfe läfet e^ Thietmar
unmittelbar auf bie ©teile Bon brr 2ßallfat)rt nad) Üioni (j. folgenbe 9Jote)
folgen unb benft roie c? fdjeint mirflid) an fatferlid)e SBürbe, nennt ^einrid^
aud) in biejem ©inn I, 17, ©. 742, rex noster ac imperator. Um fo toeniger
ift ju Derh)unbern, wenn fpätere ©d^riftfteller it)n aU imperator bejeid^en; fo
ft^on ba^ 3nt)alt§t)eriieid)ni« ;ium Adam, SS. VII, ©.231; Hugo Flor., SS. IX,
©. 381, ber ©. 383 j. ^. 962 .^leinric^ ftatt Ctto fronen Infet; Hugo Flav.,
VIII, ©. .357. 3-59, u. a., bon benen ein langet 5üer,^eic^ni5 giebt Pfeffinger,
Vitr. ill. I, ©. 485 ff.; id^ nenne nod) Vita Brunonis altera, c. 6, SS. IV,
©. 276: Romanorum rex et semper augustus. — ®anj fagen^aft ift eine (Sr*
jäljlung in ber Äaiferdjronif unb der Künige buoch, f. djcutS 10, h)0 auc^
anbercä angefütjrt ift.
^) Thietmar 1, 8, ©. 739: Audivi, quod hie Romam causa orationis
petens plus pedilius quam equo laboraret, et a multis interrogatus, cur sie
ageret, culpam profiteretur. ä>orl)er gcl)en bie 2Borte: Quociescumque contra
Deum et seniorem suimet dum vixit se umquam superbiendo erexit, tocies
humiiiata potestate sua se ad emeudationem condignam inclinavit (ber senior
ift bod) nud) nur ü5ottj. äyal)rfd^eintid) gab bicfe ©teEe iieranloffung ju ber
'öeliauptung Ireitfd^feä, ©cfd). .&einrid)^ I. Ceip^. 1814. 3. »i, .^einrid^ fei in
feinem 20. ;;'\a^re uoll (^römmigfeit nad) 9{om gepilgert unb t)abe ^ier bie 58e»
tebfamteit ertootben, bie i!)n au^jeid^nete. UU ißeleg tool)t erbic^tet ber Scrf.
eine lange ^Hcbe ©. 99—106.
*) Sagegen fann id) nidjt mit ®iefebred)t I, ©. 236 auc^ bie 9iod)rtc^t
be« Widukind auf eine 2ßallfat)rt besietjen; t)gl. auäi 5ßolrfmar, ^einxid) I.
©. :35. ©egen eine folc^e ^iluslegung erflärt fi(^ fc^on Suben VI, ©. 635, ebenfo
SDtautcnbrec^er a. a. 0.
^tinxid) unb bai Äaijett^um. 171
Um fo ireniger mochte er je^t üor einem ©ebanfen ,^urüfftreten,
bcr nur ba^ enthielt njad bcr Surf auf bie ru^mgefrönten 3?Drfa^ren
unb bad 5?önigt^um bod er innehatte felbft i^m auferlegten. 9ltd)t früher,
als biö anbere nä^crliegenbe ^Jlufgaben gelöft waxm, tft ^einric^ ,]u
bcm il^or^aben getommen. Da aber aüeö erreid^t ttjar toa^ if)m ob=
gelegen, mocf)te er njotjl auc^ ^iet^u fic^ anfcjicfen. ^an ^ätte ®runb
Hd) ^u tt)unbcrn, njcnn eä nic^t gefc^e^en ttjöre. 2Ber ben Äönig öon
bem ©tanbpunft ber S^it auS in ber er lebte unb toaltete beurt^eilt,
^Qt fein "^edjt unb feinen %n{a^, e8 i^m ,^um Söorttjurf ^u roenben,
ober um beä ttiillen etnjaö ab^uvc^en öon ber "^InerJennung n)elct)e
i^m als S)eutfcf)em 5?önig gebül)rt.
(So njar |)einTic^ aber nic^t üergönnt ba8 i>or'^aben jur 3luä^
füt)rung ^u bringen.
2)a er )\d} narf) Sotfelb am ^ar^ begeben , um '^ier ber 3agb
ficf) ,^u erfreuen, marb er Dom ©(Jlagc gerührt ^) unb lag eine ^di
lang franf barniebcr.
') Vita Mahthildis aiit. c. 7, SS. VIII, S. 576: res solito more ve-
nandi Botfelden adiit, ibique gravi pestis occupatus est vexatione. T'ie
jüngere Vita c. 7 ma^t barau§: vi febrium uimirum laboravit. Slber ber
Cont. Reg. jagt 9'i^>, ©. 617 : Heinricus rex jiaralisi percutitur. 2;ie l'oge
beÄ Crteä beftimmte gegen .Schalen unb Gundling, II. A. ©. 254 9i. k, bie
biejf Stobt beiOTinben fucftten, rtd)ttg Leuckfeldt, Antiqq. Halberstad. ©. 152,
jWtj(^en Cueblinbutg, ^olberftobt unb ßlbingerobe; ögl. Leibniz, Ann. II,
S. 444.
936.
^eintic!^ tüar noc^ feine fei^jig Sa^re alt. ?t6er jc^on früfier
l^ot er an fd)tt)erer i^ranf^eit gelitten \). 2)er neue I)efti9e 'Einfall er*
innerte il^n, nid^t ^u fe'^r bcm Seben ju öertraucn.
(Sine SSerfammhirtg ber ©rofjen tt)ot nac^ (Stfurt berufen-), unb
^ierl^in begab fid) ber Äönig, um mit benjelben über bie 5?er^ältnifje
im Üteid), über bie ^ad^folge ^u öer^anbeln. ör empfahl ben (Jrft=
geborenen ber ^Jla'^tl^ilbe, ben £tto, ber in ooller S5Iüt!^e unb ßraft
ber Sugenb baftaub^^j. 2)ie 3Jlutter, l^eifst t^*), begünftigte ftatt
feiner ben jüngeren bem S3ater gleichnamigen «Sol^n, ber, irä^renb
Der 9legierung ^einrici§§ geboren, l^ierauf üiellcid^t einen gettiiffen 3ln«
fpriK^ grünben mo(f)te: — trenigfteng wie im 8d^er^ i)abt er fid),
ba eS fxä) um bie ^lad^folge ge!^anbelt, alä hin 6bleren gerü'^mt.
1) ©. oben ©. 76.
2) Vita Mahtildis ant. c. 7, @. 576 : Sed cum morbo gravescente solutionem
corporis imminere sentiret, inde viam ad Erpesford direxit, quo cunctos
illius ditioni subditos adesse praecipiens, de regni statu consilium habere
coepit: bie jüngere jogt: parumper sedato infirmitatis dolore, inde ad Er-
pesvort iter direxit, ibique cunctos principes regni convenire praecejjit. ler
Cont. Reg. 93G fe^t !)tert)tn, offenbar burd^ Söerh)ed)f elung , bie syuodus epi-
scoporum, unb {"^m folgen bie Ann. Hersfeldenses; f. ©. 145 ^."Jl
^) Widukind I, 41: convocato omni populo, designavit filium suum
Oddonem regem, caeteris quoque filiis praedia cum tbesauris distribuens;
ipsura vero Oddonem, qui maximus et oi)timus fuit, fratribus et omni Fran-
corum imi)erio praefecit. — ©anj hJtQfürlid^ fagt ^}t)i{Iip§, ßarol. Söerfoffung
©. 14, auc^ !)ier IfaU eS fid^ junäd^ft um bie Succeffion in Sad^fen 9ef)anbelt.
*) Vita Mahthildis post. c. 6, ©. 2s7 : specialiter dilectus sanctae Dei ;
quasi esset unicus illius, confovens eum omnibus deliciis , ceteris in amore
ßraeposuit filiis, atque desideravit eum regno potiri ])0st obitum incliti regis
:enrici, si perraissu Dei voluntas illius posset adimnleri; ligl. c. 9, ©. 289,
toon ber S'^xt naä) bem lobe ^einrid^ä: Perplures dijudicabant , Heinricum
regno potiri, quin natus esset in aula regali; alii vero desiderabant, Otto-
nem possidere prindpatus honorem, quia aetate esset major et consilio i)ro-
videntior. Saraua Thietmar I, 11, ®. 741: Asserunt nonnuUi, eandem hoc
summopere diu enisam fuisse, quod junior filius suimet Heinricus patris se-
dem possideret. Sed boc Dens . . . noluit, nee summatum optima pars
consensit, sed racione prudenti et ideo facile suadenti haec merentis reginae
animom paulo minus a proposito declinarit.
.^eintit^« lob. 173
fagt ein onbercr ^eric^t') — : er toax nicf)t o^ne Jopf erfeit, ober
rocic^, unftüt, bem älteren Sruber an Äraft unb ^errfc^crgoben
nirfjt ju Dergleichen. 2)aö SBort bcö Uretero unb Stönic^^ aüein
(onnte nicf)t entjc^eiben - ) : ein beftimmteö @rbrecf)t beftanb überall
nid)t im 'Sieidj. unb jelbft ber i^or^ug beä Öejc^lec^tö foüte firf) erft
neu befettigen, roieber jur 3lnerfennung fommen'*). 2)aB je^t eine
förmli(i[)e Unter^anblung über bie j^roge angefteüt, eine ^-Partei firf)
bcftimint für ben jüngeren 33ruber ausgefprocjen, ift nic^t »a^rfd^ein-
lief)*). 'JlbcT aud) ju einet förmlichen äl^af)l Cttoö ift eg nid^t ge^
fommcn.
^cinricf) öcrt^eilte hm iScf)a^ unb baö Grbgut unter bie ßinber
unb Derfügte maä er meiter im ^ouö unb im 9ieic^ ^u befteüen
^Qttc'l.
2)ie 3?erlegung einer geifllic^en Stiftung für Dionnen ju SBenb*
^oufen auf bie ^urg ju Cueblinburg, bie fc^on früher betrieben tt)ar,
erhielt je^t Wenet)migung'').
33ielleicf)t mar ed t)ier, tt)o bem ©rofen ©iegfricb eine ftet(t)er=
tretcnbe ©eroolt in Sac^fen übertragen ift'). Gr ^atte bann oor
allem eine 'iluffic^t über bie iiertt)eibigung ber ©rcnjcn. 6incn
M 6. bie metfiDütbige ©teile ber Vita Godebardi c. 4, SS. XI,
S. 199: Qui (.£)eintic^) certe ipsi (Ctto) in prima regali ordinatione in
praesentia patris et principum quasi jocularia indignatione se nobiliorem
jactans, resistit etc. — 6ine beionbete, aber bettoirtte Uebetüeferung finbet
fidj in einet 8tefle ber Ann. Palidenses, bie in ber ^iluegobe übergangen, .^anb:
fc^tift bet ®öttinger ^tbliott)ef: conveniente omni ])opulo consultus est a
principilius. utrum filiorum suorum aptiorem judicavit, designavit Ottonem
adregnumet Henricum decem(ducem?)monarch1i8i?) segregavit a regno : ouos
(quod?) tarnen ille utpote vir mentis elate parvipendet. 5;ie <Bäd)\. SÖelt:
(Ijtonil c. 152. 3. 100, fügt bet 'Jiac^ttdjt ton bet lefignation Ctto« l)in3u:
dat was torn sinen broder Heinrike, toofüt jene ()aben: quod tamen ille ut-
pote vir mentis elate parvipendet.
-) Liud|trand IV, 1.% toiQ n)ol)l nic^t eben mct)t aU Widukind jaqen:
Quantae fuerit iirudentiae quantaciiuc nx Ileinricus sciontie, hinc probari
potest, quod poti8sinmm ac r< um natorum suorum regem con-
stituit Imminebat enim. rex pr . u-, obitu tuo totius populi casus,
si tantus regiae dignitati ni>n suLirct vicorius.
") 2Bte teenig er aud) nut bel)auptet warb, ,\eigt bejonbetd bie Utf. Otto I.,
S. 9<'. 5'gl- t. iW. VI, 2. 12,^. Jatum ^eben oucft Cent. Heg. unb Thiet-
mar bei Ctto bie 2Dnt)l ber ©rofjeu ali entfc^cibenb bctoor.
*) lie jüngere Vita Mabthildis c. 7 läfjt bie ilietiammliing not^ ^uit
betufen : ut se invireni coadunarent , (juem suorum tiliorum reirale solium
possidere plii".r.i,t iinh r i nactj bem lobe bie C^ntjcl^eibung jdjiOQnfen. iügl.
übet bie ar : bieier VJadjnc^t bie (frottetung übet bie
8eben«be!d)rc: ^Utobttjilbe, 9iod)tid)ten Don b. ©. «. Unioet'
fität 18.V2. "Kx. 16, «. ükTJ if., 100 obet auf eine Stelle bet älteten Viti c. lö
ein öJeloTttit f^flfqt niirb, ba* it)t, notftbem 3offt' bie Cuelle in Sulpicius Se-
verus V. ■ ' ' !ing £. 24 Vt., nidjl jufommt.
tl nac^ ben S. 172 ^i. S angefütjtten SOotten fott:
Testati. lacto et rebus omnibus rito compositis etc.
• r. 7. 6. .'>77. iüJa» bie fpätete c. 7 uon einet
ftr'— v"'!. principibus populi in unum ronvocatis. ift offen»
bn u ber iilteren f. i>: <im dum printipibus militum suae
nii:.:. .....;..;.. . ..;abulando intimarent, entftanben.
') Widukind 11, 2; X>ql oben S. 104 «. 8.
174 936.
j?rieij, ber ben 6Iaben wegen 3?erle^ung üon ©ejanbten beö Z^anc
mar, be8 ©ot)ne§ |)einrid^§ au§> jener früheren 33erbinbung, angc
Kinbigt ttiar, fonnte ber .Röntg nid)t mefjr fül^ren *).
?n§ bie Chfurter i^erfammlung cntlafjen, begab ftrf) ber .Rönig
in Segleitung weniger ©ctrcuen nacf) 9Jlemleben -). |)ter wieber^olte
ftd^ ber ©c^laganfaU, unb fein &nbc fam l^eran.
2)er fpätere üöiograp^ ber ^JJkt}t^ilbe ''j njeife Quäfüt)rUd) oon
ben legten ©tunbcn ^einric^S ^u berieten, unb wenn aud) !aum
eine fidlere Uebcrlieferung ber 2)arfteüung gu grunbe liegt, immer
Wirb man gern bie 2öorte lefen bie '^ier aufgezeichnet ftnb.
'M^ .^einrid^, Reifet c§, füllte, baf3 feine ?luflöfung ^erannat)e,
tief er bie .Königin ^u [xdi, rebete Diel mit i^r r)eimlid) unb fd)loB
feine 9{ebe: ,.£) trautefte bu unb mit Ued)t geliebteftc, ic^ ban!e
C^riftuö, bafj id) bid) lebenb .^urürflaffe. deiner gewann je ein
glaubenfeftereö , in allem ©uten erprobtere^ äöeib. 2)arum ijobe
Ä)anf, baö bu im So^n mid) fleißig befönftigt, mir in allem 9lü^=
Iid)en 9tat]^ gegeben, mid) oft üon .^ärte ,^ur ®erect)tigfeit ^urüdgefü^rt
unb eifrig erma()nt t)aft mid) berer ^u erbarmen bie mit ©ewalt
untcrbrüdt. 3e^t empfehle id) bem aUmäd)tigen CvJott unb ben S^itten
feiner 5lueerwät)lten bid) unb unfcre ßinber fammt meiner Seele, bie
im Segriff ift t)om .Körper ju fd)eiben". 2)ie Königin banüe if)rer
feit§ in gleid)er 2öeife. ^exnad) begab fie fid) in bie .Rird^e, um ftd6
unb aü baä ä^re ©ott gu befef)Ien. 2)a fie t)ier laute Älage be§ ißolfä
bernaf)m, Wufete fie, bafe ber ©emal^I gefc^ieben. 6ie betete für fein
Seelenf)eil, unb auf i^re ?lufforberung fang ein ^^riefter ?lbalbag bie
crfte 5)leffe für bie ©eele be§ Serftorbenen. Dann ging fie in ba8
©emac^. Wo bie i&ci^ne unb ©rofjen ba§ Sager be§ lobten umfton=
ben. SBeinenb fanf fte ,^u ben f^üfeen ^in. 2)ann fa§tc fte fic^, rief
bie Söj^nc ^u ftc^ unb fprac^: ..£> t^eucrfte ©ö'^ne, bieö merfet
fleifjig in eurem .^ergen: fürchtet ©ott unb ef)ret in allem ben ber
mä(^tig ift foId)e§ -ju f^un. S)er ift ber Wal^re iRönig unb ^err, ber
ben ^rmen unb 9leid)en ©ewalt öerlei^t. «Streitet nid)t um ber*
gänglic^e ^ad^t unb Söürbe; aUer 9tu^m ber SBelt nimmt folc^eö
Ünbe. ©lüdlid^ ber weld^er fic^ ewigem .^eil bereitet".
@ö war ber 2te Sfuli 036, ein Sonnabenb, ba ber 5?önig ^ein=
rid^ ftarb-*). ^n ber ©tabt, bie er öor anberen begünfttgt tjatie, Wo bie
Stiftung ber ©Item fpätcr Otto öotlenbete, ju Queblinburg, in ber
Äirc^e be§ l^eiligen 5petru§, üor bem "^lltor, warb er unter ^al^lreic^er
^Begleitung be§ trauemben 25oII§ begraben'^).
'j ©. oben 6. 163 'Ol 4.
2) Vita Mahthildis ant. c. 7: Finito autem concilio, cum populus
domum rediret, rex paucis comitantibus Jemelevum adiens. 2)te jpätcte
fctjt fjinju: lUic iterata est ejus infirmitas, et non multo post sequebatur
mortis asperitas. Liudprand IV, 5: Eo in tempore rex Heinricus in castello
quod est in Turingiorum et Saxonum confinio et dicitur Himenleve gravis-
Bima valetudine correptus, migravit ad Dominum.
=') c. 8, ©. 288.
*) e. ßrcuti 25.
^) Widukind I, 41 : Translatum est autem corpus ejus a filiis suis in
dvitatem quae dicitur Quidilingaburg, et sepultum in basilica sancti Petri
^finttc^§ lob. 175
5110 ein fd)h)eieß ©cjd)irf erjd)ien ber %o\> bee gloncid)«! ^ert'
td)ev§. 3cic^en unb SBunbcr, er^ö^Ite man nd) M, Ratten cg an=
gefünbigt.
2)cutfd)Ianb ^nttc einen großen 5?önig oerlorcn. ^n ben 1 7 ^a^-
ten ba er genjoltet ttiar bae Oteid) ein anbete« geworben. ^•>einric^
ftorb, jagt "äbibuünb - ), alö ber gröfetc unter ben ^errfc^ern ßuropoö,
feinem an (5igenjd)atten beg i^örperö unb ®eifte§ nad)fte^enb, bem
©o^ne ein märtitige« unb weitet ^eid^ l^interloff enb , baö er burd^
eigene Äroft unb "bie ©nobc ©otteS ernjorben.
ante altare cum planctu et lacrimis plurimarum gentium. Vita Mahthildis
ant. c. 7 : Cujus ad exsequias intinitus populorum frequens confluxit
numerus , quibus lamentando sequentibus corpus Quidilingaburg usque trans-
Tectum honorifice, ut aequum erat, sepelierunt. Liudprand IV, 1.5 fä^tt
fott: Cujus corpus in Saxoniam deportatum in nobilissimarum ac religiosa-
ruin monasterio puellarum, quod in ipsius rejris praedio vocabulo Quiteling-
burg situm liquet, intra ecclesiam cum inmensa est veneratione repositum.
JBfll Urf. CttD DD. Ol, <B. 142: monasterium Quidilingaburc constructum,
ubi domnus noster ac genitor noster piae memoriae rex Heinricus extat
tuinulatus. ?lud) Jocundus, Transl. S. Servatii c. 27, SS. XII, B. 100: Se-
pelitur autem in basilica quam beato Servatio edificaverat, sicut oportet, in
magna gloria. Sagentjoft luitb ^ict ^injugefüqt: Eailem die optulit pro eo re-
gina etiam 1.500 mansos de suo predio, et deposito diademate facta est una
ex ancillis Christi, quae ibidem erant deputatae in ministerio divino. ^amit
ju üfrgUidjen ift bie ^Jodjtic^t ber Chronica Saxonum. bei Henricus de Her-
vordia, ed. Potthast S. 74: Fa ut princeps esset et domina niultarum prin-
cijium. predia largissima donavit eidem ecclesie. Quam in honorem s. Ser-
vatii consecrari lecit, in die ronsecrationie ad refectionem dominarum mi-
nifctrans 11 fercula, 11 mensalia j)retiosa, undecies mille mansos. Ten 9?c«
otr.bnieott: in Saxonia apud Chuitilineburg coenobium virginum. t)at aud)
Herimannus Aug., SS. V, 6. 113. — liebet Setjudje, bie im 18. 3Ql)tl)unbcrt
oeniQcbt ftnb, bai ©tob iju finben, f. JHanfe unb Äuglet, iBeic^teifaun^ unb
©fid)id)te bet Sdjlo^fitc^e ,}u CuebUnbutg 6. 53 ff.; übet ein angeblid) im
3- 1^*'9 oufgefunbcneä Ötob be* flönigS ^oie, im 6tgänjungll)eft bet 3- ^•
^ai,)Detetn# (1>^77).
') Widukind II, 32 : ante regis Ileinrici excessum multa prodigia mon-
Btrata sunt, ita ut solis splendor forinsecus aere absque nubilo pene nullus
api>areret. intrinsecus autem per fenestras domorum rubeus tamquam sanguis
inhinderetur. Mens quoque. ubi ipse rerum dominus sepultus est. fama
prodidit, quia multis in locis flammas evomeret. Hominis etiam cujusdam
manus Binistra ferro amputata post annum fere intejrrum restituta est ei
dormienti, qui pro sipio miraculi sanguinea linea loco conjunctionis nota-
batur. Sed cometas inundatio nimia, inundationemque houm pestilentia
8al>8ecuta est.
''i Widukind 1, 41 : deiunclus est ipse rerum dominus et regum maxi-
mus Europae . omni virtute nnimi corporisque nulli secundus, relinqueus
filiutii sibi ipsi majorem filioque ma^'nurn latumciue imperium, non a patribus
sibi rclictum , »od per senict ipsum Adquisitum et a solo Deo concessuni.
JDgl. Cont. Reg. 9;{<;, 6. 617: Heinricus rex, praecipuus pacis sectator
strenuusque paganorum ineecutor , post plures fortiter et viriliter actas vic-
torias. diiatatis undique sui regni temiinis, 6. Non. Julii diem clausit ex-
tremum. — ?lud) in bem entfernten Uieftolog Don iRetd)enau (Boehmer Fon-
tes IV, S. 142) l)f'ft* f^'- Heinricas hone memorie rex obiif; in bem fon
Caugottcn (lHittl)eilungen XI, ®. 45): Ileinrici beatae memoriae regis optimi.
toir bei feinem anbern Äönig (nur JRotl b. ©t. er^Ält in einem onbetn Necrol.
Sang.. ©. M, and) ein joldje« Mob).
1-^
1
(ixtux^t
3o^r6. b. btf($. <ikf4. — SDail, ^flnri(^ I. 8. «nfl. 12
^^
■
eycurg 1.
Kfber Mr Herkunft un5 Mr ßrfiljunjfn bcs £ubolftngifd)fn
93ei bet t)o{)en Söebfutung, luelc^e baS @ei(^[eci^t Siubolf« in Sac^fen,
ffeutic^lanb, ja im ^Ibenblonb überhaupt getoonn, ift eä begrciftid^, baß ältere
unb neuere ^Autoren Dtelfac^ noc^ feiner ^erfunft gefragt l)aben. Seit
Ijier (1><63) etnae^enber über ben ©egenftanb geljanbelt ift, t)aben fid^ befonberS
2ööttger (S;ie Jörunonen, ^orfat)ren unb 3iac^foinmen bcs öerjog? iJubolf in
Sac^fen. l^C-'i; »gl- 3lnjeiger f. Äunbe ber SLeutfdjcn aJorjcit ISGö, 9lr. 5 ff.)
unb !2BilmanS (Anmerfungen ju ben Jtaiferurfunben SQeftfalen^ I, 1867) au3'
fü^jrlic^ mit bemfelben befdjäftigt, jener o^ne biefe ?luäfül)rung ju fennen, in
meitfdimeifenben Kombinationen Vi, äBilman^ in t)ie unb ba tielletd)t etn^ai ju
ffeptifcfter Äritif, unter fteter iöejie^ung ouf bie Ijier entloicfelten 2lnfid^ten.
darauf ift im Jolflfnbcn *Jiücf|id^t genommen.
?lUe 'Jiac^ridjlen ftimmen borin überetn, bafe ßtubolf einer ber angefct)enften
Familien Sadjfenö anget)ört ^at*). Agius, ein ©of)n SiubolH, in bem i^eben
ber Sdjroeftcr .^atl)umoba (c. 2, SS. IV. B. 1*37) nennt i^n ex illustris-
simo Saxonum genere oriundus; bie promajores ber 2od)ler ^eifeen omnes et
ex paterno gennre et ex materno clarissimi. 3)gl. Ilrotsuit ((iand. v. 6,
SS. IV, 6. :)(><i): Hie itraenobilium natus de stirpe parentum . . . interSaxo-
nes crevit laudabilis omnes.
93ertjältni*mäfeig frülj ^at man aber audtj baS ©efd^led^t nä^er ^n be«
ftimmen gejud)t"). @ä lag tuotjl nat)e, ba Uor allem an jenen äüibufinb m
beulen, ber in ben ffriegen ber Sadjfen gegen J?arl bie t)erüorragenbfte iHoUe
^efpielt, ber aU ber redjte .^etb ber Sac^fen erfd^icn unb jpater auc^ Juol)l a\i
i^r .^eriog ongefebfn rtarb. 3uftft, looiel ic^ toeife, Kkkehard, nm Vlnfang
bei 12ten'3al)tt)unbertö, jagt (SS. VI, S. 179), nad^bem er öon ben *Jiad^.
fommen iilUbufinbe gefprod^en: Ex ejusdem Saxonicae gentis stirpe vir no-
bilis et permagnificus est egressue nomine Luitoltus. lod) ift ju bemerfen,
ba^ ber ^utor, ber bil^er iKubolf» unb UJiegintjarbd Chjä^lung tion ben Sad^fen
in ber Translatio S. Alexandri ercerpiert t)at, mit bem i^olgrnben auf bti
"NVidukind £ad)fifdje üieidjic^te übergel)t, unb hjol^l, auc^ ot)nc bcftimmte CueÖe,
bai)in gelangen mochte, fo bie beiben iBerid)te unb bamit auc^ bie beiben gfa«
mitten ju oerbinben.
Später fagt bad Chronicon Luneburgicum (SS. XXIII, 6. 394): alio
ducatu manente circa W'erram tiuvium. quod W'idikindus dux Saxonuni, qui
1) 9on htm GaDitrf (C liT ff): .Sie erunonen loaten gtitglirbtc bei ttniglii^cn
^Wtib'i brr Ziuittf. firht man biOia ab.
itfA. UfTO e. lue 9i. \Ki, ba\u t)at flrfanflm fdnnrn, IMuboIfl Co^n ^>(t|0|
Ctto nftn rntf|>ronrn ju b(|rt(tnrn. tfl tn trtntr 'liitiU abjuftbrn.
irinlrltung II. C I'. unb ftiirr . in feiner Ueoealufi» familiM ■■gMl—
SazoaicWB'bcn nii^t fibrt l'iubolf t)inaul.
12*
180 e?cut8 1.
diu contra Carolum imperatorem multa prelia gossit, succesEoribus suis re-
liquid; de cujus genere idem imperator Otto natus fuit. 5Doc^ fonn ^iet an
Otto 1. Wutter *JJ(at)tt)itbc gebockt fein, bie jc^on Widukind ou3 bem ©efd^le(^t
jene« alten SBibufinb ableitet (j. oben ©. 17 3t. 8).
Slnberö ift baS teenigftcnä bei einet ©tetlc (ob ber Chronica Saxonum
ifl jtDeifel{)aft), bie Ilenricus de Hervordia ben)at)rt ^at, ed. Potthast <B. 12:
Hie Oddo tüit filius Ludolti ducis Saxonie, qui sedem princi])atus sui ha«
buit in Capenbergh, et fuit de sanguine Widekindi regis Angarorum. *JJIog
man bie legten Söotte auf Ctto ober, lote eS tid)tiflcr jdjcint, ouf Üiubolf be=
jie^en, immer mirb biet bie ?(bftammung üon SCÖibufinb auf frühere ©lieber
oeS .^aufcS olä bie 9iad)fomnien ber !D{Ql)t^ilbe bcjooen. Korner, ber bicfe
©teile in feine 6^ronif oufnat)m, mit ber, mie gcUJöbnlid^, falfd)en Cucüen«
angäbe secuudum Egghardura, fügt, unter miebcti)oltet ^2lntufung biefet tluto*
titöt , aber offenbar aui eigener falfc^er Kombination, l)in,iu (Eccard Corp.
bist. II, ©. 511): Wydekindus . . . genuit Wikbertum ducem christianum,
Wikbertus vero genuit Walbertum . . . Walbertus autem genuit Ludolfum
nobilissimura et christianissimum. 2!ie Eingabe entfpridjt einer gcnealogifd)en
STafel beS löten 3at)tl)unbert3, bie in ben Origines üuelticae mitgettjcilt ift
(IV, ©. 346), unb ift micbettjolt in bem Libellus de fundat. quarundam eccle-
siarum (Leibniz SS. I, ©. 261j. ©ie ift aber mit allem in Jlöiberfprud) h)ai
mir fonft oon ber (Genealogie biefcr 3^amilic hsiffen (f. Sdjeibt a. a. C), unb
fc^eint cntftanben auä ber lafel ber angcblid) ©ödjfifc^en .gjer^oge, meldte eine
^anbfc^rift bcd Gilbert oon Stabe (SS. XVI, ©. 328) giebt, inbem bier Lu-
doltüs unter Walbertus ftebt (aU bcffen 9io(^folgcr er gelten fod), obne bocft
auSbrücflid) al§ beffen ©o^n bejcid^nct ju fein (unb fo mot)l aud^ ebenb. 3. 314).
Serfd^ieben lautet eine ^JJad^rid)t be§ IStcn Sabrbwnbertä in bem fo»
fcnonnten Chronicon picturatum bc§ Äonrab Sote (Leibniz SS. III, © 298):
n dussem jare kam hertoge Ludeleff in Oster-Sassen und wart eyn hertoge
over alle Sassenlant, und was van hertoge ^^'edekinde8 siechte in den an-
deren kny. 93ort)er mciß ber 2lutor oud) aßerlei nä^ere^ über ben Urjprung:
3uerft ein iörun, aBipred)t§ ©o^n unb baburd) @nfel bcä 'ZOibuftnb, ^eiratl^ete
eine 3rrau ©uianna unb jeugte mit it)r \iiubolf. (Einige aber, fügt er binju,
nannten öiubolfä ä^ater aCöalptec^t unb 33runo(fo), einige fagten, SDalprcd^t unb
SBtuno feien 33rüber getoefen, 5Jruno ßiubolfö UJoter. Doch van deme liruno
holdet de meysten croneken de warhati'tich syn. Cffenbar \)ai er nur Per»
toirrte unb fabelt)afte 9Ja(^rid)ten. Sgl. 6. ©d^aer, 6. SoteS 9iieberfäc^fifd^c
SSilberd^ronif ©. «Jl.
S3ebeutenbcr ift jebenfatl? bas 3f"9"iS jtoeicr älterer 2öerfe, nur ba§ fie
freilidö ben 3"|flW"cnf)ang mit 233ibufinb nic^t genauer angeben. ^\xtx\i, au§
bem Einfang be§ 13tcn 3obrl)unbcrt§ , be§ ©bcr^'arb Tcutfd^e SWeim^ronif bon
©anberSbeiin. ^ier lefen mir c. 2 (2;cutfc^e ß^ronifen II, ©. 398).:
Nu schuUe gi boren undc merken rechte:
Von des sulven groten heren siechte,
Also ek wol an der warheid hebbe bekant,
Von eynen groten heren, de was Brun genant,
Wart') eyn hertoghe geborn,
Von deme ek sede hirvorn,
Ludolf was ok der sulve here genant.
2)arau3 obgeleitet bie 93raunf^meiger 9Jcim(^tonif, aui bem 6nbe bcS ISten
3at)r^unberta, mo e§ Ijeiftt (3:cutfd|e 6t)tonifen II, ©. 464, v. 405 ff.):
Van Gandersem uns dhe kronica seyt,
Wie daz von dhisses herren gar gemeyt
Herzogen Widekindes kunne
Eyn vurste sint dhen Hb ghewunne,
Dher was Brun genant.
Ouch tut se uns me bekant,
Daz von dhissem Brune wurte geboren
1) ®o Itai SBBeilonb jefet in Ueberctnftiinmung mit ber frül^eren äJeatbeitung l&erflefleßt
bie §Qnbl(!^tift l&at vart nidit ran, toie bei Leibniz gtbrudt toat.
^ftfunft be3 Subolfingift^en &t\d)liäiih 181
EyD hoher herre uzirkoren,
Lutolph dher vurste was genant,
Herzoge uz Saxenlant.
iöcibe Stellen fonnen uic^t onbet? üetftauben »erben, aU bafj öon bem
©efcftlec^t (kunne) .^erjog Söibefinbö, Don bem bei 6ber{)Qtb unmittelbar borI)et
bie JRebe mar, ein Jürft *rnno ba^ l'eben geiuanu, beffen (Sot)n ber ^erjog
Subolf toar (wart geborn). Unb bamit fallen anbcre (hflärungen Ijin.
Leibniz l)ot, unter JBenujjunci einer t)oc!öbeutfd^en Ueberarbeitung, too eS
Vifet: ein fürst sein den lieb gewänne, onnetjmcn ju fönncn geglaubt, ha%
Srun bie H'iebe, bie ^anb einer iod^ter (ba§ joU kunne bebeuten) 2Bibufinb8
genjonnen unb mit it)r ben i?iubolf erjeugt ^abe (Praef. Vol. III ber Scrip-
toresi, unb mit iöeuc^ung Ijierauf üermuttjet, bafj in einer ©teile beS oben
genannten Chron. läituratiim, mo eS f)ei&t (SS. Br. III, ©. 292): 2Bebefinb l)obe
eine lodjter .^ajala geljabt, de nam eynen edelen van Sassen de het Berno,
sin vader was eyn van den twelff edefinghe der Sassen unde toch mit AVede-
kint in I )ennemarcke , ftatt lierno Söruno (unb ftatt Hasala ®ijela) ju lejen
jei, iDobei jener rtiicber ale ein ©ol)n beejenigen Jöruno onge|el)en h)itb, ber
aU 3fit= unb Afamptgenoije SBibufinbä bcfannt ift (Annales imperii 807, I,
S. 2ö4. 2.">7; ogl. bie ©euealogicn 840, S. ö25; 849, @. 548), tnä^renb ältere
Tutoren ben üiubolf n)ot)l iu ' einem ©o^n eben biefeä SBruno unb biejen jum
3?ruber Sßibufinbs gemadjt l)atten.
grft)ort, ber tt)iebert)olt auf bicfe 5^^^^" jurürfgefornmen ift (3ur 'äuh
gäbe ber Vita Ilathumodae in bem Quaternio monumentorum ©. 29. 33. 44;
Hist. genealogica j)rincipum Saxon. super. ©. 17; ürr. Guelf. IV, ©. 342.
864 ff.), ^at n)oi)l bie 3"'9nifff j^nf^ ßb^onifen richtig berftanben (Orr. a. a. D.
©. 366), ift aber nic^t bei itjnen ftet)en geblieben unb ^at bie ©ad)e ettnoä
anberS ali Ceibnij grrtanbt, inbcm er 33runo, ben 3ei'9fnoiifn Äarlö (©ol)n
hjieber einei älteren ßobbo), jum iüater beä ©rafen (fcbert mad^t unb biejem
erft ben iJiubolf )üm So{)ne giebt, hjogegen er fpäter') Öeibni,^ fid^ nöftcr on-
fdjlie^t unb meint, H'iubolf fei ber ©o^n 33runoä, eineS iörubers (kcbnti,
Boifni bti älteren iöruno, gett)efen-).
?lu^ ©c^eibt, Orr. tJuelf. IV, ©. 368, bejtc^t mit Seibnij kunne ouf
eine lobtet unb mat^t Sruno ju einem ©ol)n, 2iubolf ju einem gnfel
biffet»).
3u ä^nlidben ßombinotionen ift ncuerbingö Sööttger (^. 112 ff.) jurürf»
Qefft)rt, jeboc^ in ber äüeife, bnfe er an bem 5iamcn iWerno feftljält unb i^n
jmifc^en einen älteren unb jüngeren Jöruno — Süatcr l'iubolfö — einfdbiebt.
2:ie gan^e iJlnnabme einer 2lbftammung ßiubolf^ üon einer 2ocbter 2ßi«
bulinbö berut)t aber jetjt auf ber ganj unlieberen SJerbinbung jmeier ©teilen
bed an fid) »oenig glaub»ürbigcn i^ote.
öJegen folc^e iüerjuc^e l)ät \\d) beä^alb ganj mit 9{ed)t namentlidb ©enfjler
(aüittffinb. ßoburg 1819. ©. 190 ff.) erflätt. SöaS et ober felbft an bie ©teile
1) Uebct btc 0(rf4irbtnt)tit btr Angaben in ben IRoten jut Vit4 HatbnmodM felb|l
\t banbf4TiftIi(I)fn Vltnbttungtn Gdbott* f. HareBb«rR, Uiat. Gand. dipl. «. i\.
2) ettnc Zaffln ftnb,
unb bit dan
ne 3:_ -.
bie äUttt : bie ifingete
Gobbo
SHkHfinbul ttebbo Sibufinbul
I I
Sruno
Aalola (aHfelo>^8etiu = 9xim» feofolo^lBemo — *cuno tttbertu«
atbfttul Uubolfui.
I
Uubolfui.
8} €tin e^nna ift:
SDtbiitinbBi Sruno
ufoio^S
Jofata^eiuno (hbertHl
Mtlo) I
9runo
I
SubatfBl.
182 (Sicnxi 1.
fcfetc, hJQt in feiner 2Bci|e |beffet facgtünbct. Sfnbem et auf bie öotl)cr an-
fletü^tte Stelle i)p8 Korner , bie et bem Ekkehard jufdöteibt , ÖJeloic^t legte,
fam et ju bet ^Infidjt, SGßicbcrt, Sffiibufinbä ©of)n, bet a:i3 bct Translatio
S. Alexandri (c. 4, SS. II, ©. 076) befannt ift , ^obc aufeet bem ebenbott ge»
nannten SQäalbctt aud) einen Sot)n 5Btuno gei)abt, unb bie?ct fei bet SBatet
SiubolfS gehjcfen. '^ai benu|ite 3fU9"i^ l)ot an fid^ feinen Slöeit^, mufe abct
aud^ nod^ geänbctt toetben, um ba§ geloünfd^te 9{efuttat ju tiefetn, ba? bet«
gcftoU aflen ^alteS entbef)tt unb aud) feine hjeitetc iöeai^tung gefunben Ijat.
©ie älteten CueQen hjiffen überhaupt nid^tä bon bct ?lbftammung 8iu»
bolfd unb feines ^aufeä bon jenem SGBibufinb'). I^et gleicfjnamige ^iftotifet
beS loten 3at)t^unbett« , bct einet folc^en bei bcä Äönigö ®emäl)lin gcbenft
(III, 31), fegt nid^t? batoon bei ben Sotfa^tcn .g)einricl)ö, bem Otto unb IMu:
bolf; cbenfoloeuig bie Vita Mahthiidis antiquior c. 1, SS. X, ©. ."iTö, bie
bei bct ?lbflammung bct Königin üon jenem in bem ?lnbcnfcn bet SJJcnfd^en
fottlebenben unb ju fagenl)aftct Scbcutung etf)obencn ©äd^fifc^cn .gelben üet»
iDcilt. Unb tDcnn in bem 93ctbtübetungäbud^ bon iRcic^cnou (ed. Piper
©. 227) Witecbind jn)ifdöen Theotirich unb Reginbilt ftel)t, fo betbanft et bo§
natütlic^ nut bet JBejie^ung, in toelc^e bicfe 6Uetn bct 2)iaf)t^ilbc ju i^m
gebtadjt ftnb.
Widukind nennt aud^ nic^t bcn Sätet l'iubolfö, unb ebenfolbcnig ttjun
e? anbete ältcte Slutotcn, hjcbet Hrotsuit nod) bet eigene ©o^n Agius. Sei
biefem ift e§ natütlid^ 3ufatt; ob bie anbeten it)n nidjt gcirufjt, mufj bQl)ingeftcnt
bleiben, ^ebenfalls et'^ält obet bie Ucberlieferung, tocldje auf eine GJanbcrsgcimct
CueHe jutürfgc'^t unb bcnfelben SBruno nennt, unter biefen Umftänbeu ^ebeutung.
S)cnnod^ bettac^teten bie meiften ^JJeueten '-'), nad^ (5rfl)att?, ^atenbetgä
(Hist. Gand. dipl. ©. 23 ff.) unb ??alfea (Tradd. Corbejenses ©. 258 ff.) 5üot»
gang, ben äiubolf als ©o^n beS dcbctt, bem bie Vita S. Idae, feinet ®cmat)=
lin, bon Uffing, einem aOöetbcnct 2Rönd^ an% bem (Snbc be§ lOtcn 3iabtf)un«
bettS, eine 9ltt tjctjoglidjct ®ctoalt fc^on untct Äatt in ©ad^fen beilegt (SS. II,
©. 571), unb beffen fjamilicnbctljältniffe bie nod^ fpätetc Translatio S. Pu-
sinnae nä^et angiebt.
3lbet eS fte^en bem bie et^eblid^fien SBebenfen entgegen. 9iod^ bet Vita
S. Idae fom untct Siaxl bem ©tofeen bei einem JlticgSjug nad^ ®atlicn inter
alios orientis proceres ein praefectus, b. l). ®taf, (SgbcttuS nad) bem Söcftcn,
etftanfte Ijict unb hjatb bom ßaifet cuidam de suis summis ipsius loci pri-
matibus jut 5)3flcgc übetgcbcn, beffen einzige 2:odt)tet, bie 3ba, et bei biefet
@elegenl)eit gcftiann. 3)icfem ^fWflniS entgegen !)aben i^aUe unb anbete bie
3{ba ju einet Jodetet Jßetn'^atbS, beS ©ot)ncS SiaxU Tlaxteü, ber ©d)h)eftcr
äball)arb8 unb 2Bala§, gemad^t. 9iad)bem aber bie Uned^t^eit beS Chronicon
Corbejense, toetd^ci bte§' auöbrüdflid^ jagte (826, äßebcfinb 9iotcn I, ©. 879),
unb auf bog fid) 2l5cbefinb (ebenb. ©. 143) unb ^ßetfe (SS. II, ©. 569, too et au^
ben befannten SStuno toiebet als Söatet beS (Egbert bctmuttjct) ftü^cn, batgctt)an
ift (bgl. übet bicfe ©tcQe bie Äiitifd^c 5ptüfung ©. 87), fe^lt baju jebet Ötunb,
h)ie fd^on 3f. (Siiimm in bem 5öetic^t übet bie 5|3teiSbctDctbung njegen bet @d)t=
\)iit jenct 6t)tonif (®5tt. &. 21. 1838. ©t. 204, ©. 2034) unb Scnbct in einet
eignen ?lbl)anblung (Slnaciget füt flunbe bet Teutfd^en Syotjcit 1802. ^Rr. 6 ff.)
bemerft l)aben. ^et leitete bejd^äftigt fic^ befonbetS mit bet Translatio S. Pu-
sinnae, auS meieret galfe bicS l)at begtünben ftoUcn, beten 9?ac^ti^tcn eS
übet in feinet 2öcifc enthalten.
Sicfclben finb abct aud^ fonft betfdbieben bctftanben. (JS ^ci§t nämlid^
bon aOJatinuS 2lbt bon 6otbet (SS. II, ©. 681, betbeffett 2BilmanS ©. 542):
fiiit enim genitus Ecbberto clarissimo comite et duce, matre splendidissima
1) %üm%xlit^ bagcgen f))Tt$t unter ben Pleiteren nantenttid^ Harenberg, Hi^t Gand.
dipl. ©. 17.
2) 34 felbfl ^Q6e biefe Slnfiii^t früher flef^ellt. aäJiberfprodöen ftot ^aupmätü&
©enfeler: ^h'tifel äußert Senber. Cö^er, St. Äonrab unb b. ^eintid^ 5. 23, nennt t'iubolf
mit 9leqt nur Crben unb SJertoanbten 6cbert8. %let)n(iq unter ben netteren Gundling,
H. A. S. 1; Scheidt, Orr. Guelf. IV, S. a5 HL a. 3C7 «., ber eine onbere geneologifd^e Qom-
biuQtion, bie in ben Acta emdit. Lips. 1752. Jnni aufgeftettt, ebenb. IV, S. *% ?J., befprid^t;
in ben ft)üteren auflagen ber St&. I, 6. 185 ©iefebred^t.
.^icrfunft hti ßubolftngijc^en @e|d^lec^t3. 183
nomine Ida, tarn naturae muneribus et generositatis quam elegantia monim :
ciyus fratres adaeque darissimi viri magnis dignitatibus illustres et apua
exteros et apiid domesticos enituerunt. Ilorum ergo nejjtis, utpote ex eorum
sorore genita, patre viro spectabili et valde inclito, ad regimen Herifordensis
monusterii venerabilis Haduini divino nutu promota etc. 99ei 'cujus' fonnte
QUtnfaQtt 3ba (io (Jundling, H. A. ®. 7; ^af)n in einet ^luäfü^tung, bie Orr.
Guelf. IV, S. 34fi 9i. mitgettjcilt ift) ober ^cbett gemeint jein; am rid^tigften
aber jc^eint ti bodf, mit l'eibnij, ödt^art, |)atenberg, Sßebefinb (^ioten I,
®. 151), ^et^ u. a., ouf Söarinu» bejogen ju luetben. ^ann fönncn unter
•Horum' nid^t too^l anbete alä er unb bie SBtübet gemeint jein, toie jd^on Hen-
ricus de Hervordia (S. 51>) öetftonben unb ßeibnij (Annales 845. 849. 860), @rf«
Ijart ((4)uaternio ©.31), 3}ümmlet (Cflftdnf. 9teid) I, ©. 142), aUilman« (©. 293)
annehmen, iööttget (©. 3()ff. ; Slnjeiger ©.181) Itieitläuftig tietf^eibigt t)at.
«Qetbingä I)nben .^atjn (a. a. 0.), gfalfe (Cod. tradd. ©. G2. 280), ®tupen
(Orr. (ierm. III, ©. 416), 2Bebefinb («Roten I, ©. 152), ^n^ unb jpätet oud^
Senbet bamit jutü(fgef)en ttjotlen ouf 'ilbott)atb unb Süala, bie in bem Sottet«
geljenben genannt finb, aber fo entfernt unb in folc^er 2Dei|e, bofe, oI)ne bem
autor ©enjolt anjutljun, biefc (Jtflätung nut bann angenommen ttetben fonnte,
toenn man eben fie in ben t)ot1)et genannten fratres finbct; hja§ abet in feiner
2Bei|e paffenb ift'). 2;ct Stammbaum inäte l)ictna(^ unb nad) einet fotgcnbeit
©tefle, roo ein SBtubet bet .£)abuini ßobbo unb ein gleid^namiget avunculus beä»
felben genonnt toerben''), folgenber:
(Scbert^3btt
äHatinuä 6obbo ©ot)n lochtet
^abuini 6obbo.
2öitman^ t)at abet neuerbingl bie Serbinbung 2Barini unb feiner &e-
fdjwifter mit öcbert unb ^ba angefo^ten, inbem er am liebflen bie ganje ©teile
'tüit— elegantia morum' aU ein fpätete^ Ginfc^iebfet bettad^ten mö(^te, fonft für
einen 3tttl)um bei 3lutorä, ber etft im Uten 3iol)^^unbfift gelebt, ct!lärt.
^tnti löfet fic^ nun in feiner äUeifc »oatjrfd^cinlic!^ machen; unb auc^ bieg t)alte
idi itJcnigflen^ nid)t für fieser erliefen. S;enn ba^ bie am ©nbe be§ loten 3at)r^.
gefc^tiebene Vita Idae tt)cber SBatin«; nod) überl)aupt ber .Hinber gebenft, fann
bei it)tem Stteben , bie fird^Iic^en Serbienfte ber für t)eilig crflatten ^rau ju
feiern, nidjt auffallen. 5i<ei einem Si5efi^t^um toirb einet haereditaria suc-
cespio etloätjut, bie, wie nadj^ct ,iu bemctfen ift, fit^ aUetbing» nid^t nö^er
beftimmen, abet bod^ immet an eine «Jiad^fommenfdjaft beuten löfet''). jDoju
fommt bet *Jiame l^cbett, bet üon 33Jilman4 junäd^ft felbft füt einen Jötuber
unb ^ieffen äBatinS in ^Änfpruc^ genommen loirb.
(ii fommt in 5Jelrad)t, bafe anbere 9iad)tic^ten auf einen ^ufammenfjang
mit bem Äarolingifdjen .^aufe IjiniDeifen. Süon ber 4)abuini rcirb in ber Trans-
iatio gefagt: Erat autein aditus ad i])8um (regem Carolum: man t)erftel)t ilati
ben Aal)len) sive consanguinitatiB gratia, cum ei tertio quartoque cognationis
gradu jungeretur etr. (.fine l^otueiet 9lufjeic^nung bfi 12ten 3fll)';^"nl>fi;t*
(SÜJilman* S. 501») nennt ben il'atinuä regie i)ro8apie vir; in me^teten aller»
bing« jn)eifelt)aften obet intetpolietten Utfunben ßubtoig b. f^x. loitb et ali
propinqnuH noster be.Ktdjnet (UÜilmanS ©. HS). 3^te lerte flommen toenig«
ftenS ani bem 12ten 3al)tl)., !üäl)tenb eine anbete »oelc^e nut ^ailt mitgett)eiit
f)nt , in n)cld)fr Viibluif^ bie ^bo felbft i)rnf)in<|iia nostra ncunen ioll (Tradd.
1» Xo6 Qiirt) nur (o bif itrilf füt bu Ulfriuonbitrtintt bfr ^tobiitnt mtt oP''' '" **•
txain tarnt. t)nt iPfnb« iiu«ffll)rlid> biitfltll)fln. Wnr iitrtit lifdrüitbft abtx ift t*. Joenn bieff»
0. a C flcilt n.iultii" 'Uil.luini' lt\tn unb an ben iiiKftlifr ßcuoitntfn Hot üon 6t. Ifnil
bttir : lotUi bri Qanit Xufamnirnt)anfl ift tntfdiltbrn aegen birje lüeiiR*
btri: ^tm niHtt brr minbrfle flnlnft Dorlirat. jOrI 'IBilmanI 6. 293 lt.;
M : liebt jucrft ber Uruif br
:\) < Iman» £. .".••' mrint. av ■(\ bon 8rubfT obrr Ci^torflrT Sc«
brrti. — :'rlb( nu« brm .unirr f. ittbcn Ali» nnica fAlttfttn toill,
boft jtbo ntdjt L'loü bie Mn|ifle lorfjttt . fonbtrn bav txniiqt ftinb flrlorfrn. \o lifftt bol ge«
ioiB nic^t in btm «ulbruct, btn man faft tda fftr bo« arflfntixll onf&brrn tinntt.
184 ejcutä 1.
6. 284; Srf)orb, Reg. 9ij. 860), aU tnoberne Grftnbuno anQejct)en ttjetben
ntufe (cbenb. <B. •"»!:< ff.), ^o aber oud) jene 3cu9niffe nid)t über lai llle3af)r=
^unbett Ijinoufgc^cn, ccf)te Urtiinben üJubroigö ber S3etloanbt|d)aft nid)t ge=
benfen, jo mujj fic Jücnigflen^ aU jnjeifeü)oft onflefeljcn locrben. Unb übet un:
fid)ere 93erinutl)un9cn ift man bei Jbeflimmung berfelbcn aud^ nid^t ^inouä»
gefommcn'). So tcenn Seibni;} biefelbc bnl)in ju bcftimmen juc^t, baft er bie 3ba
AU einer loc^ter ber I^eobraba, ©djföefler ^^Ibaltjorb« unb 2Bala§, mad^t-),
oer er einen in ber ®efd)id^tc SiaxU befanntcn 2I)CDberid) jum @emat)t giebt
(Annales 821, S. 342. ,s4.'), (£. 524). midit beffer begrünbct ift cä, h)enn mU
manS ben ÜBarinuS für einen Gn!el be^ 58ernariu3, Söruberä bon 9IbaU)arb unb
Söala, t)ölt (2. 300), geftüfet aßein ouf bie Translatio S. Pusinnae, bcren
ieftimmtc Singabc er bod^ Dertoirft. Slnbere 9tnnal)men lofjen fic^ cbenfo»
hjenig ertjörten^).
SJeffer gelingt c§, bie in ber Translatio S. Pusinnae angcfüt)rten S3rüber
bti aOUariuuä ju beftimmcn. (Sin JBrief (Queriinonia) be-J 9?tid^of^ ögit«
mar öon Cänabrüd auä bem 9ten ^otjr'^unbert nennt aU folc^en ben ditis-
ßimus comes (£obbo (Coppo), inbem er it)n jugleiri) al^ Vorüber ber bamaligen
Slebtiffin öon ^erforb (Slbbila) bcjeidönct (Erhard, mx. XLI, <B. 36)*).
(Sine Urfunbe, toeld^e ben äüarinui unb bie Slbbila .^ifammen nennt (2i5il=
manä ©. 120), erttJät)nt freiließ biefe^ 93erh3anbtid)aft6t)erl)ältniffe§ nid^t;
bod^ ift fein ©runb bcg^atb bie Angabe beS fonft unöerböc^tigten 9lctenftüdtä
in 3h)cifel 3u jie'^en'^). Gin 9{effe Don jenem ift ber ßobbo, ben" bie Translatio
S. Pusinnae aU Söruber ber .^abutni nennt.
Sluf ben einen ober anbern mögen mit einer gctoiffen 2Ba^rid)cinlid^feit
aud^ anbere 5iad^rid)ten belogen hjerben. @in öobbo erjd)cint im 3»- 842 unter
ben ©efanbten, lüeldje bie Könige ßubluig unb Äarl il)rem Söruber l'ott)ar jd^iden
(Nithard IV, 'S. ©. 669). ©in foldjer ging einige 3al)re fpätcr aU ©efanbter
3U bem S^änenfönig ^orid) (Miracula S. Germani, SS. XV, S. 13 ff.)"), ©inen
Colibo venerabilis comes") nennt bie Vita Liudgeri (III, c. 21, SS. II, ©. 418).
2)en Job be§ (£obbo, ber Cinabrürf bebrängte, giebt Erdmann, Chron.
Osnabrug. (Meibom SS. II, ©. 201), fct)t beftimmt auf ben 3. Slpril 883 an,
toa§ Leibniz (Ann. I, ©. 595) auf ben jüngeren bejie^en toill.
2lbcr aud^ in anberen urfunblid^en Sluf^eid^nungen ift bon ©rufen ober
angefel}enen ÜJlännern biefc? ^Jiamenä im 9ten 3ia^rt)unbert bie 9lebe. 6ine
SJeftätigung Otto I. für ©ffen erh)ät)nt einer ©d^enfung an biefes Stift, toie
e§ jd^eint au^ ber ^ßnt iJubU)ig b. %.: in comitatu Ecberti et Cobbonis (8a-
comblet I, 97, ©. 54). (£§ ift nic^t n)ol)l benfbar, bafe Sßater unb ©o^n , toie
SBebefinb annimmt (9ioten I, ©. 111), fo neben einanber genannt toerbcn : e^ev
1) 5Dnt ^eä)t fQflt iebetifoHS Tümmler, Oftfr. ^tiä) l, S. 142 91. 25. bog ftd) bie »er«
toonbtfdiQft nid^t nä^er 6e|timmcn laffe; öal. U, ©• <>«'>.
2) öbenfo Grupen q. a. D. ®. 418. SBöttgcr, Slnj. a. a. C; Srunonen £. 22. 46, fla=
tuiett nur ben 2l)eoberid& aU Soter, benft ober auä) an SüetfrfjlDägcrung mit Subita , Sub«
toi0 b. fVr. Öetna'ölin, but(^ it)re 9Jlutter ^ciltoig, nobilissimi gencris Saxonici, Thegan c. 26.
Selbes opne loeiteren Seleg.
3) Onndling, H. .\. ©. •'>, IjQt bermuf^et, Sbo möge eine Zoä)Ux ber SBertlja, 1,oä)itt
Äatl b. ©r., unb bcg 9tngilbert fein; unb bem folgt ^arenberg.
4) feiet ftimmt ©imfon, ;jQbrb. .l'ublnig. b. Jt. 11, S. 273 9J. 2, bei, toäf)rcnb er bie
äJertoonbtldioft mit bem Äarolingildien .^oufe, unb jebenfattl bie ^rflärung bcrfelben bon
SBßilmanS für unfidjcr liölt. — Orupcn, Orr. III, S. 412, fannte Ggilmorä Srief matt unb be«
Jtoeifelte be§I)Qlb bie SRidö'ig'fit ber gonjen 9lngnbe, Qud6 bie ajcrtoanbtfd&aft öobbos mit
iuJarinuS. — Sie Slebtiffin 9lbbilQ unb bie SÜJitttoe beS Sunii^o, h)cld6e eine ©d^enfung an
6orbei gemalt t)oben foU (aüilmans S. .'>4), jufammenjubringen, toic2ümmler I, S. 142 91.
tooUte unb illHlmane S. r.7 bertl)cibigt, obfd^on er bie urf. aii uned^t onerfennt, fd^eint mir
iebenfaUS Utix bebenfüdö. — Wai «DlooDer, ^citf(i6r. f. tjoterl. 6. IV, ©. ^, über «bbila
unb ^abutni beibringt, ifl ol)ne felbftänbige Scbeutung.
.5) §ierQu§ toieberljolt e§ bie Urf. ßetnriiiöö IV. (ebcnb. 9lr. CLVIII, g. 121), bie Sen'
ber aUfin anführt. — gine Urf. Üubtoig b. 2., bie aüä) be« 6obbo gebenft, ift. Wie onbere
Sltete ben Ognabrücter 3c()ntenftreit betreffenbe, unedfet; f. (Jr^arb, Reg. 3lr. 42«, ®. 108;
©icfel, Beiträge I, 2. r<8; ilöilmanö S. 328. .J21.
6) SBgl. lümmler Z. 271, ber bei biefen Slod^rid^tcn tool^l mit Sed^t überall an ben
filteren beult; bgl. ©- 348.
7) SBunberlidö ifl bie TOcinung bon aOilmong S. 2.")9, ßobbo mödfete fid^ bielleid&t all
Saienbruber in ein jtlofier jurüdfgeAogen ^aben. 6e ifl venerabilis teinegwegg ein 'für
einen Saien eigenlpmlid^eg et)ren^)rdbtcat*; S). Sft. II, 1, @. 275.
^etfunft hti Subolfingifc^en @tWtii)li. 185
ift an Jl*tübcr ^u brnfen, lueldjf bie bälerlic^e örafjdiQft oemeinicf)attlicf) be-
fafeen; unb bicfet C*cbert roätc bann bet atoeite üon aöatine SBrübem.
&in ©raf (>Dbbo ift aniDfieiib bei einet 2d^en(unc< be« 5öi|d)ofg 2Holft)elm
an hai Atloftct Süerben im ;)al)t Sf^S* (Üöilman« ®. 529). Semfeiben ot)ne
3tt)tifel, venerabili comiti nostro Choppo vocato, .|d)cnft im 3- 890 Ä.
atnulf in leinet ©roficijaft an einem Crte ^^iun 30 ilönigetjufen (älMlman«
®. 2Ö6». IEqju fommen bie 'Eingaben bei Traditiones Corl>ejensesV). 3n
benfelben fiiibet ficft (iBiganb, 'Oh. '6'>0, S. 76) eine ^lufjeidjnung übet eine Sd^n»
fung im 2?atbengoii. «ubolfuä t)Qtte loae et bott be\a\i suo gerniano Cobboni
atque suo i)roi)inquo Fresgario l)intetlQfien (ad redimendum reliquerat); jc^t
übetgab es IJardo comes an hai Stift, hac ei potestate contradita ab uxore
Ludolfi atque a suis jiropinquis. ?luf bie tec^tlic^e 9iatut be^ ©efc^äft* ift
biet nitbt einzugeben, ^i fiagt ficb nut, niei bie genannten '•J^eifonen finb.
J^alle bat nidjt geitoeifelt, bcn öJtafcn ßobbo, iBatinÄ iöiuber, unb ben ge=
iDöbnlidj aii •'periog be^cid^ncten IMubolf ju etfennen, unb biefe 9iacbticbt
mit lautem 3"bel ols entfcbeibenb füt bie ^abftammung beffelben bcgtüßt
(5. 2öS). 3n bet liiat giünbet ftd) benn oucb bie 'Jlnnabme, ha^ l'iubolf
öcbett^ gobn '". bfluptfäddlicb auf biefe Eingabe.
9lu*btücflid) fagt e« fteilicb eine Stelle bei Fasti Corbejenses. bei -fiatcn*
ber " u^ l'iuboli 2<iubei be^ Söaiinu^ f)n%t. 3lQein, toie pe nie fonbet=
lirt ;ng gefunben bat, fo fcblt ibt jfiit, ba bei Icrt ale ein ttjiHfüilidb
intiiiauuiur baigctban ift d'ertz, SS. III, S. 2), jebe SJcbeutung^).
abet aucb jene Uttunbe fann bo5 nicbt eirteifen. Sie Sejiebung, iveld^c
5alfe ben i)\n genannten *i*etfonen giebt, untctlicgt mandben 3*"ffln. aSBebei
liobbo nod) l'ubolfu^ toeiben in bei Scftenfung aU ©lofen be^eicbnet; bet aii
tvJtaf genannte 5*arbo fdjeint einei bei im 3. 880 gefallenen biefe^ 9iamen«
,iu fein (unb ba* ift ^olfeS ^Innabnic)^): e§ ift bann loenigfteng nid)t ol)nc
'^fbcnfen, ibn mit bem (iobbo, bei (jcbeitj (biefei toiib 809. i<U genannt) Sobn
gewefen fein foll, in folc^e ißeibinbung ju biingen*). — 3n bet unmittelbat bot»
^etgebenben Sdjenfung eifcbeint ein ßobbo unb btffen ^Jieffe ?lmalung in ben-
felben ©egenben, im ©ou ÜJJoättjebbi unb nötblid) bet ßlbe begüteit. Set 23ot=
ftföung, bie man ficb öon bet Stellung bet ^iacbfommen (*cbeitä macben mag,
entfprcdjen allcibingS biefe iöefi^ungen on ben ^ioibgien^en SocbfenS ganj
njo^l. "Jlbet bei bem 6obbo in biefet 5iummet (349), bet übtigen^ oucb nidbt
ötaf bf'fet, fcbeint jebcnfalläf ebet on ben jüngeten, ben 33iubet b?i ^abuini,
(^ebocbt roetbcn zu muffen. "Jfacb Tradd. 37i nämlid) fcbenft eine .^labulol) 'pro
redemtione anime viri sui Amalung atque filiorum suorum liennid Amalung'
ibte öütfi in Weredun, Upwereduu unb Heverungun. Saß fie eine febt an-
gefebene gtau toat, läftt bie ?lntt)efenbeit biefet ©tofen unb jablteidjet 3f"9f"
oennutben; man benft on bie fpäteie 'äebtiffin öon 4P"fotb (i^alfe S. 275.
tftbotb. Reg. 9h. 421. Sümmlet ©. 142). i^cibinbet man biefe Utfunbe mit
bet Transl. S. Pusinnae, fo rtgiebt fid) folgenbet Stammbaum:
91
?lmalung_.£>abuini üobbo
ibennib 'Jlmalung.
f^teili(b fönnen 9lmalung unb iBennib fo feincerteg« biejenigen fein, beten eine
Urfunbc flotl b. ©. Dom 3- ^11 eitoöbnt (t^ibaib. Reg. 9Jt. 27«)), nacbtoelcbet
Srh.i.H (Irr «•iK.lf IV 6 :!.M lufiit Q'.irti oii( bit Tr»ditionf» Ful.l<»n»fs t)in. Jlt
bf: 't(^ e. 41 tir corum qui
d. iinb ba e. ••»; c 1>*.
\< ... ... : an ttgbtttu* L. ..:.... -...i f«in »ru-
br jibtt ant bitte ^aniftt tft natärli^) nl(|)U ;u baudi. Gin Gobbo
i,^, C^nr,„^rr., I •• • ; II n .l|l<t) bfruffH. l)Ol flOt ttitlt »»•
br ' rt htm loht btx ^atltamob
\t: ' btljauptct. tbnnt nur ttnt
?l, ti .,,.1 >.., ;,,... ....... '^ \\i btnUn. unb bo# fei
*r ter, o«»ftfn fe bageo . 6. Sö7 *.
.,u !Bt((, bti(SuT|(. ^tn: :fiH|)&BCT fDalbctf ttiib
iPDiiiioiii i. c .4.> li.
4) «nbtTf« Dal (»cnftln, SlittttiH» C. IM ff., bagtfleR gtUtnb qtmaä)t
186 ßscur« 1.
^Imolung bereit« tobt toax; bcnn ^lobuini lebte big 888'). 5JJQn müftte an
So^n ober ©nfcl bcnfcn. I^aft .g)abuini bettjeitot^et getoclen, et)c fie inö Älofter
gegangen unb ^lebtiffin gelootben, ift an fid) rt)of)l mögüd^. ?lbet unfidöer
bleibt' aud) bieje ßombination'^). Unb ift betgeftalt bie ?Petfon beS ßobbo nid^t
mit SBeftimmtbcit fcft^ufteöen, fo oud) nid)t bie ^jetfunft bes ^ubolfuS, ber in ber
anbcrn Utfunbc jein iötubex- t)eißt. — Wit gtö^etet 6id)etl)eit mag ongefü^tt
toerben, bafe nod) Tradd. 161 ein Ludolfus comes, hiie et t)'« ^(m. unb bei
bem boc^ mit Ä*at)tjd)einli(i^fcit an ben gejc^idjtlid) bcfannten gcbac^t luetben
muf}, aud) @ütcr in Wrethum ^enft, ma» man mit jenem Weredun, reo bie
^abulüt) begütert mar, in 3]erbinbung gebrad)t t)at, ol)ne bafj fic^ bafür ein
Semei« beibringen läßt, gcjdjlüeige benn bafe e« einen f^amilicnjufQmmcnl)ong be=
weifen fann. i^inc anbete Sd)enfung bon einem Ludoli)hu8 comes pro filio
suo Tancmaro betrifft föüter in Daelhem unb Adonhusen (Tradd. 9h. 435),
unb baju fommen bie eine« Leodulfus comes in Bennenhusen (eb. 9it. 449),
eine« Leodulfus ot)ne näf)erc SBe^eic^nung in ('ogardo (eb. ^tr. 293). fjalfe bc:
jiet)t ades, unb ha% 3Jlcifte mit tt)m aud) 2Bebcfinb (^otcn I, ©. 146), auf bie=
fclbe ^Jerjon, mät)renb ber fpätete -öetauSgebet bet Jtabitionen SCÖiganb ficfe
butt^au« jmeifel^aft üerl)ält unb bie gad)e in feiner SCßeifc als au§gemad)t
gelten fann: am etften mirb, ba bet 9iamc lancmar biefer gamilic angcl)örte,
bie ©d)enfung für bicfcn f)ietl)er gerechnet inerben bürfen.
5)ieö füt)rt auf eine onbcrc ^iad^ridjt , bie man t)iermit in Serbinbung
gebracht, l}iernad) näf)er bcflimmt liat. 3:ie Vita S. Idae, nad^bem fie berichtet,
mic biejc mit i^rem ®cmat)l Egbert ju Hirutfeld (.perjfelb) an ber l'ippe eine
Äirc^e gebaut unb beibe ^ier begraben morbcn^), fät)rt fort (SS. II, ©. 572):
Post häec autem cum ijise locus ab aliis haereditaria successione possi-
deretur et ob praesidentium incuriam vilitatibus obsolescere coepisset , con-
tinuo benignus Dominus sanctae famulae suae merita Idae ad castigationem
improborum terribili patefecit eventu. Nam praeclari comitis Ludolphi ama-
bilis soboles, dum adbuc in albis ab hac luce rajjeretur, ad eandem eccle-
siam defertur. ^ier bat ^alfe (S. 361), unb mit if)m SÖebcfinb (I, ©. 146)
unb ^»er^ (in ber 3luagabe ^l. 6), eben an ben in ber Jrabition al§ betftorben
ctmöbnten Jancmat gebadet. Ta§ mag möglich fein, bleibt aber natiirlid^ ouc^
nur eine SJctmutl^ung. 2ie Stelle jd^cint niit abei eine gonj anbete Söebeutung
ju f)aben. Sic jeigt offenbat, bafe bet i)raeclaru8 comes Ludol|)hus, ben man
nur füt ben 9lnt)ertn ilonig .^einrid^S i^alten fann (bie ßirdic ift fpäter im
33efij^ jeine« ©ot)nei Otto, Vita II, 1, S. 574), oQerbing« haereditaria suc-
cessione in ben Sefi^ ber ©tünbung ©cberti unb ber 3ba fam , aber nidt)t
\t)i <Sof)n loar, toenigften^ fidier nidjt toon bem flutet ber Vita bafür angegeben
ttjarb^). aOßie bötte er biefea fonft ganj übergeben follen, mie crjäblcn, böfe bag
©tob ber Altern in Söergeffent)eit geratbcn unb öernad^läifigt morben |ei: c§ ift
ftar, bie Vita benft on eine etbeblid^ fpiitete 3*'^» o" eine nid)t fo unmittelbar
nabc SJcrerbung mic Don 93ater auf Sobn. i)a Scbett nut in ben 3abten
809 unb 811 Dotfommt'), IMufcolf 866 ftotb, |o fann aud^ fcbr h)ot)l ircnigfteng
eine ©cneration ba3it)ifd)en liegen.
9iel)men mir fo bie öerfcbiebenen Uebetliefetungen ^ujammen unb btingcn
oud^ bie in ibret 33eiicl)ung auf bie biet in 53ettad^t fommenben 5pcrfonen ettoag
1) »al. aSenbcr 8, ®. 227.
21 aoenn ber fpöterc IMbt aSobo bon 6orbei nepos Warini Ijcifet (Xert ütoeier öonb.
fünften ju Widukind II. 2), ntrgfnbg ober einer fflerloonbtfi^aft mit bem ÄönigsIjauK bei
i^m gebadet toirb, fo fpitc^t ba» bageflen, in bem S?Tubet Cobboä ben Sl^nljerrn jene!
äu fepen.
3) Ueber bieft ftirdje ügl. ©eiber| o. a. O. B. 224 fl.
4) lies öerfenncn aud) .^orenbero £.21 ff.; TOöfer, OSnobt. ©efiJb. V, § 17, 9äJcrfe VI,
®. 264, unb bie ^ernusgcbcr öbn ÄleinforgenS aüeftpl). ,ftird)engefd). I, 2. 248, bie ftdb gerobe
^ierouf berufen, um Vtubolf ale Soljn be§ örbert ju crtoetfcn. S3gl. bogegen ©enftlet
S. 194, ber feinerfeit» aud) ©eJttidjt barauf legt, bog, nsenn l'iubolf ^bai 2o6n getocfen,
bieft ntd)t buriJ^ bie SBeftottung eines (Jnfels in il)rem ©rabc fo Berteöt fein tonnte.
5) Ann. Einh. g. 197. iw. ?lu6erbem in ber ätiftungSutfunbe Siubtoig b. Jyr- für §am«
bürg, ober oudj in ber 3'*' Äorl b. Ör. Ter Egg^-haräns comes in ber Vita Hludowici c. 60
JU 834 ijat fiti^er nii^t^ mit biefem ju ll)un, it)ie ii'ebefinb I, S. 14.5 unb ©eiber| e. 223
onneljmen; ebenfotecnig ein Egbertus comes. ber Sdienfur.gen im Kangou an S. ^mmeram
maäft. toit BdttM mutf)ma6t, Orr. Gnelf. IV, S. ä%0 9).
aBeri^mifltn beS «ubolfingiid^en ©fjd^Ifc^t«. 187
unficftmn eingaben mit in anjdjtag, fo fommen ju bem @. 183 nod^ bet
Transl. S. I'usinnae gegebenen Stammbouni einmal ein 6obbo unb ©cbett
all loabtjc^einlid) 'trüber, ein anbct 3)Jal ein ßobbo unb i?ubolfu§ be»
flimmt eben ali ioldje (aber nid^t ol^ ®rafcn) be,^eitftnet. ^et 6obbo, rtieldjer
neben Cnbett fte^t, fann Don ben un§ befnnntcn kt)r n)ol)l bet ältere, Sot)n
be# hebert, jein, unb bicfcr l)ätte bonn einen gleid^namigen Sol)n gel)abtM-
2;et jüngere ßobbo ifl bagcgen ol)ne ^h'fiff^ '" ben Urfunben Don 8^9 unb
>!90 an,}une^men-). Xiefer tonnte ber 3eit "oc^ Q»"^ ^" Gobbo fein, ben bic eine
irabition al* *iruber eineä l'iubolf nennt. 2öäre ba§ bet t^aü. jo hjürbe 8iu=
bolf, ebenjo rtie jener, burd^ feine *IJ?utter ein ©nfel gcbert^ jcin^). S^od) iprid^t
bagegen, bafe bonn bie Translatio S. Pusinnae beä einen toeniger berttt)mten
JBtuberä gebaut, bei anberen t)öber gefteflten, üiubolfö, nid^t ertoö^nt {)ätte;
baß auc^ biefet ßobbo am .^lofe i^arl hei ifol)len lebte, tt)ät)renb Ciubolf ent=
fci^ieben bem Cftreid) angel)ört, bie @üter ber al» 5Brübct jujammengenannten
ßobbo unb Siubolf in ben nörblid^ften ©auen Sacbfeni fid) fanben.
<5o bleibt bie ?lrl ber Serftanbtid^oft in h)eld)er l'iubolf mit (Jcbcrt unb
jeinem ^auje ftanb unbcftimmt: er mar fein <Bot)n, er mar if)m mat)r|d)ein=
Itd) nur burd) meiblic^e l^ermanbtfc^aft üerbunben. 2;amit bleibt 3iaum für
einen SBruno ol« iüater, mie ibn jene 9icd^rid)t nennt, bic auf eine Ueber:
lieferung in ©onberö^eim, bem gamilienftofter bei f)aufei, jurürfgeljt*): too
jebei anbere bcftimmte 3f"flni^ ffblt, tnirb an biefcm fcftget)alten toerben muffen.
Ter 9Jame W ouc^ beit)alb alle 9Bal)rfd)einlid)feit für ftd^, bo er bei bem
©o^n unb Urenfel Siubolfi mieberfebrt , mät)renb eine nur burdb bie 5J?utter
üermittelte Sermanbtfdjaft mit hebert barin eine 3lrt 2<eftätigung finben mag,
baft biefer ^Jarne fpäter bem l'iubolfingifdjen ^aufe frem.b iff^). 2:er llmftanb
aber bafe bic Stiftung öcberti fic^ fpäter in Siubolfi .^änben befanb läfet Der«
muttjen, bafe bie Sö^ne jenei erbloi geftotben finb unb fo bai Söefi^tt)um ber
ijfomilie auf öiubolf übergegangen ift").
2öai boi 33efi^tl)um "felbft betrifft, fo ift nur aui ben angeiogenen Ur--
funbcn über Sd)enfungen an geiftlidjc ©tifter unb ben 9Jadbrid)tcn über bie
©rünbung folc^cr etmöi jit entnel)men '), toobei man unterfdbeiben mufe, toai
üon ©cbert unb feiner Familie unb toai bon Siubolf befannt ift. ßcberti
Wüter, fagt bie Vita Idae c. 4 (©. 571), lagen ttjeilmeife im S'reingau an ber
^ippe, tt)o jene .Rirc^e begrünbet hjarb. ^ic ÖJtaffdjaft bei jüngeren (Scbert
unb 6obbo«, ber bie oben ongefüt)rte Urfunbc gebeult, fd^eint im füblicft benad)»
barten ißoroctragau ju fuc^en ;ju fein^). atm'3at)r 8.V5 ift Ijier ein fflJarinui
©taf»), toat)rf(^einlic^ oud^ 5ücth)anbter , oicUeidjt 9?effc bei ?lbtei biefei
■
1) Itre nimmt auät ^alU C 15S an, bennt Gombinationen iät nat&rli^ hiermit in
(einer 3Brtlf biUiflen totH.
•2) fR6fet 0. 0. C. 6. •_'«:» meint: tiifllei^t ein £ot)n. tkkhart. Fr. orü-nt. II. S. 714;
Orr. Oo.'ir. IV, ». .■«5»>. t)ält it)n für ben >>Jefffn, buflegen l.eibnii. Ann. II. «. IJo, für ben»
felben ber trflljer torfommt ^rteifel fleflen aüt Kombinationen ber einen ober anberen Art
5nS»tt Ornpcn. Orr. I"
3) lie« bat fj) tiger S. Kl ff. ju beorünben flefuiftt.
4) f(^(Tt)<;T^ !< ' ein ältere« l'ateinifdbe« 9Bert, bot natb 'Beilanb, X. Qfjro*
nifen II, ^♦l:^l ^l« n ober ?lnfona bf» l.'. ,,^nljtljunbert« onfleljört }u t)oben
fciltint. 1 'I motirfdieinliA oud) biefe itatbriibt eniletint ifl. Wtt 9tä(ffid)t auf ben
ttanbertl ; unfl t)Ält aurti ^einemonn, üSefcft. »»on ^onnotjer I, £. Tu, biefe ?ln«
gabt für lunljr'dictiilid). Zd)on Uotjn bat fte, tvenn auc!) mit einem i<\. in bie «tommtafel
bei 684ftfÄen eaute« aufgenommen.
.'>) Sie« Ijat l(^on »cli. ili '»rr Onelf. IV. e. iiVi 91., fleflen ficfliart bemerlt. ©men
Effbartos comr«. brr in mrti i ^en ^muUI bortommt , mit I.ribnii. Ann. II. £. 189,
ffit einen Cobn be« J^rrjo : 'tl Viubolfl, |u tjalten, finb lolr fdiwerlid) bereditigi
VflL &irf4. eeinrid) II, • tf
6) larauf be)iel)t man li'oljl llroUuit, tirnnd. v. 12: At<|U« sni grnerii »olu« iip«« «t d»-
eu omnii.
7) fOenia braudibar ifl bir «SufammenfteUunfl »dtiflerl C »7 ff. Wenn 9ti|f(&. X.tt. I,
€. .*«, bie etammfitsf um Tortmunb unb an bir Vxppt fe|t, «uft er notft an tfcbert all
etommbaler (eflbolten. . ^ . ^ ^ ^
'*) 6o cber aU im Snbrdau. teie Hüeberuib aiintmmi. I, fc Ul. looeoen loar ber
Sltere (Jobbo. 'ditiMimnii romo«'. nad) felnrn ' rurf ju fdoUeften, »alir«
fÄeinltdi «lof be« Ibrettoitiflnu», tn bem r fbälere Qbronift bei
etifti (Meibom 8S. II, 6. -•<"'), fagt oljne ton oUe^raf in Xetlenburn
ftttoefen fein.
<•) 'aMlmanl S. 14.1.
188 escurS 1.
''Jlamini, @oI)n eine? bcr betben tior!)ct genannten. Orinc Sd^enfung oon 0ü-
texn butc^ eine 3l><i a» bae Ätoftet (iotüei crttä^nen bie Tradd. Corb. S 379
S. 84 (rooraug i^alte bie Urfunbc gemad)t !)Qt, in bcr Ä. l^ubmig it)t bie
üon bem @Jemo{)l, bem örofen Geben, t)intetlaijenen ®üter bcftätigt, Söilman«
©. 58), bejcic^n^n aber biefelbc nic^t alS ©ema^Un öcbertS unb führen bie
©üter auf eine oc^enfung bei Äoiferi jurücf; eine anberc (^orüeier "üü^iiä)'
nung (SBiganb, ®ejc^. Uon (Soröei) I, 2, ®. 223) nennt ^ba 'secunda conjux'
eined ©rafen 6fic, unb man fann nid^t jnjeifeln, bafe jene anbere Se.^cidjnung bai
Söerf gfalfei ift'). Verleiben 3iba roirb aud^ bie ©c^enfung Don llelmonscede
an bai Jllofter beigelegt, bie bie Irabitionen an anberer ©tefte beridjten (§ 393,
<B. 87), unb bie ^alfe, fflebefinb unb (5rt)arb ebenfaöi ber @emat)lin öcbertS
öinbicieren'^). .^terauf ift jctjt feine Otürfiid)t ju net)men. — Ob bie Sdjenfung
ber .'pabuio^ in SBerben unS JBeberungen on ber äBejer im ^tef^egau ju ben
(Scbertfc^en ©ütern gerechnet toetbcn borf, t)ängt 3unäd)ft bation ab, ob mon
bieje .^abutDl) unb Sie ^erforber ?lebtijfin |)abuini hjirUid^ für biefelbe I)ätt;
ober loenn ei aud^ ber fjall ift, fann fie biefe ®üter aut^ öon i^rem (unbc*
fannten) 33ater ober bem ©atten ^malung ertjalten J)oben. — 3" ^t" ®6=
fi^iungen Siubolfi^) barf man, nad) bem "njai öor()er gcfagt, mit jiemlid^er
©ii^erfjeit biejenigen rcd^nen tDeld)e ein Ludolfus comes an 6orfei mad^te, bie
toenigftenS gro§entf)eili öftlic^ ber äüefer gejud^t toerben muffen^). 3m Stter^
gau (Nihthersi) meftlic^ bei fytuffei t)atte Siubolfi ©ol)n Ctto einen SJene-
Ticialbefi^, ben er fpäter gegen anberei @ut an Gorüei öertaufd)te (SöilmanS
©. 215)''. 3" biejcn ©egenben, bem alten @ngern, mag man fic^ jenen 2Jruno
angefeffen benfen, bcr als einer ber optimates Angariorum genannt toirb (Ann.
Laur. maj. 775, SS. I, ©. 154), unb ben ati 5ll)nl)errn bei ^aujei ju Der«
rautt)en erlaubt ift, »enn man aud^ nidjt bai genealogifd^e 3]er{)ältnii nät)er
beftimmen fann"). SttJCtf^l^aftf^ finb bie ©üter im ii^arbengau unb in bem
benachbarten pagus Mosweddi unb nörbli(^ ber (*lbe, ttjcldjc üön einem Öubolf
unb feinem «ruber Gobbo ernjäbnt tocrbcn. dagegen ift bie ©rünbung unb
Dotierung bei illofteri ©anberil)eim in Oftfalcn^) ein entfdjiebcnci 3^"9n^^
bafür bafi "^icr ein .^auptfi^ Siubolfi hjar. 3d) toeift nic^t, ob man aiii ber
Slrt roie bie @emal)ltn Dba in bcr angeblid^cn Stiftungiurfunbe mttgenannt
toirb (^erlj, ^^robebrucf <B. 4: ergo Liudultus simul cuna conjuge mea Oda
quandam bereditatis nostrae parteni Deo . . . tradendam . . . judicavi) fd^lte§en
barf, ba% er bai 5}efi^tt)um l)ier mit ber ^rau getoonnen l)abe. Agius nennt fie
ex nobilissima aeque Francorum prosa])ia descendens (SS. IV, ©. 167), tooi
auf anbern Urfprung l)intoeift ; Hrotsuit Gand. v. 22, SS. IV, ©. 306, iod^ter
bei SBißung unb bct ^eba. ijtubolfi 9lac^fommen erfc^cinen öorjugitoeife im
1) Iteä ^Qt nodö Cr^orb, Reg. 9lr. 36(J, @. 99, übetfe{)cn, bagegen Senber a. a. O. 7,
6. 228, mit Sei^t tjeröorgeliobcit.
2) dagegen a^cnber a. n. C; Sßccf a. a. O. 6. 11; Söttger, Otitjetger ©. 265, bcr Beibe
Beillmmt trennt.
3) äÜQS Öftöret, iSax. I, ©. 176, erjäftlt hon StaotS- unb ftird§engütcrn toeli^t Ciubolf
unb feine Serhjonbten in ber 3'it ber inneren Unruhen in Saä)Un an iid) gebradjt, ftüfet
fi4 nur auf bie ftlogen ber C^nabtücfer gegen 6obbo unb allgemeine aSermutl^ungen. Xot«
auf aber icbcint ju beruljen, h)a8 Ceo, iöotlef. I, S. r)83, über »efifeungcn ,auJi bem Öute ber
ntebergetootfenen ©teEingo* ju beridjten toeife.
4) T^alfe fe^te Daelhem unb Adonhns in ben 9}ett)egau unb ben benad^barten Södfefi.
fii^en ^eiiengau, bem 5£öebefinb I, ©. 14(J beiftimmt. Äcl)r entiei&iebcn l)Ot iid) *illilman(»
6. 222 bagegen ertlärt, inbcm er Daelbem alS Ä0ljbat)len , füblicft üon a*rnunfd)lDctg , be«
flimmt unb Adonhusen cnttoeber für Cffenfcn, nöthlit^ bon 2*raunfd)tt)eig, ober Dbenfen,
füblid) t)on öannoöer, fjäü. Unbcftimmf bleibt Wrethum, bas man fC^iDerhd) Örunb Ijot on
ber aBefer (ilüerben) ju fudjcn. - &inc anberc Sdienfung im 9}etf)cgQU foU nodb J^atfe S. 6<>2
H'iubolf« So^n ^runo gemnd)t fjaben; bie Stelle finbet iid) aber nic^t in ber .^■>anbit^rift ber
Irabitionen; f. iiUgnnb &. 2« 31. 3)on fiubotfingifc^en öütern ouf bem rechten Ziemel«
ufer, in pago Hesci. fogt 2lUtman§, lönne nie mebr bie Kebe fein. lod^ t)aben Wietebred&t,
5. *aufl., S. 18t>, unb öetnemann 2. 77 btes beibel^.atten, iener aber bie Singabc bon bem Sii
Siubolfe JU SL'ubolft)aufen untoeit Gortiei, für bie fidö nirgenbä ein JBctcg finbet (2öitman8
©. 223 «.(, faUen loffen.
5) 3;a i{. Srnulf bie ÖSüter nennt res proprietatis nostre . . . Oddoni beneflciatas. fönnen
fie otlerbingä nid^t ju ben Stommesbeii^ungen beä §aufeä gere(i^net tocrben, toie SüJilmanS
®. 217 fagt unb au^ ßeinemann 2. ''J annimmt.
6) mi Urgro6öater iciü if)n Söttger ©.111 f äffen.
7) lieber bie bem Älofter jugetoiefenen ©üter f. Harenberg 2. .37 ff.; 2öebelinb I,
©. 166. Scner ^ält ein S.'ubulfeä^em nörbtidö bon ®anberSt)eim für ben §auj)lfife bti
trafen.
^efi^ungen bei iJubolfingijc^en ®tfd^lec^t3. 189
öfllic^en Sac^ien, in bct Umgegcnb be^ ^Qtje3 angeiffjen: ba liegen bie ©üter,
rotldft bft i?nfel ^^einnc^ feiner ÖJema^lm anioeift, unb entnel)en bie tneiteren
geifllic^en Stiftungen, »elc^e einen I!)eil ber alten Jomiüengütet empfangen*).
aber aud) in JÜ^eftfolcn l)atte bal .^oul 5u§ gefofet. 5^o§ iöefi^tljum (ScbettS
im -Iteingau an ber iMppe, ^ler^felb, loar an Siubolf gefommen, um bonn Don
feinem 3ot)n burc^ Jouf^i an Süerben abgetreten ju loerben (Vita S. Idae
ig .-, .i, T.Mt bem biefer in nätjeren Serbinbungen ftanb (2ßilman§ S. 220).
6i: ':ing bcffelben an baS Älofter offen gebcnft eine Urfunbe feinet
6ni ::iblet I, l»7. 2. 54: curtem ab avo nostro Ottone duce Beke
dictaiu illo traditam). (jine fpätere, oben 3. 180 fc^on angefüt)rte, aber aöerbingS
jtoeifel^afte ^Jiac^ric^t bejeicftnet gappenberg in eben biefem @ou alä ©i^ bed
Siubolf, ttjogegen bie etloa^ ältere Vita Godefridi Capenbergensis (SS. XII,
8. '>2x) nur unbeftimmt fpridjt oon antiquis possessoribus Capenbergensis
castri, qui de Magni t'aroli et Widekindi regis j)rogenie descendisse
traduntiir - 1. £o barf man fagen, baß ficft bieies (sefd^lecftt, üielleid)t Don @ngern
au#, auf ber einen Seite nac^ SBeftfalen, auf ber anbern nac^ Cftfalen aua«
gebe^nt unb baburc^ feiner Stellung eine i^ebeutuiig für alle 2f)eile Sad^fen?
gegeben Ijat^). £qju fommen fpätet (Srroerbungcn in 2^üringcn^).
1) 2Ü0* äöebffinb I, 2. 24-5 aU eine SteUe ber ViU Godefr. b. XII. anführt, ijl
fint Semftfung ber l">erau6aebcr ber Ada SS. J«n. I, S. 837: ein benat^baries ^obeftobt
»erbe aU 6i^ (Scbettä angefe^en, ein e^ielburg fei i:gberti burgns; bfll. bie fierousflebtr
bon ftleintotgen« Söefqj^. jhi^enoefd). I, S. 24». S.Vi.
21 Sgl. 2i.»ebefinb c. 113. Jt^ flloube biefen &a^ auib oegen bcn 6infprut6 »on
ÄHlman« 6. i-'H , ber bie t'nbolfinger toefentlit^ auf Oflfolen befc^rönfen toiü , feft^alten
lu bflrfen.
3) Aeineitoegl barf man aber bie in bem ^c^ntberjcicgnig bon 6er8felb , t;?ebebur
ä. f. $ieuft. &. .MI. 6. 213, beiei^neten Orte: Hec loca snnt in potestate ducis Otdoni«, mit
tJSlet, 3. b. ^arjberein« VII, 86. 126, auf ben »ater ßeinrit^l bejieljen; f. ebenb.
VIII, 6. Str.!; oben «. t»7 «.1. v "> s h
(Sycurg 2.
Ucbcr bte (Erl)rbung &. Conrad I.
Die (Sttje&ung ,^011x05 1. jum ^eutf^en Äönig fte'^t in \o no^em 3"=
jammentjang mit ben ^Inffingen ^einrid)? unb ^at juglei^ eine jo gtof^e Joe:
beutung für bic äJettjöltniffe l:cutid)lQnb§, be§ ^eutjd^en JReid^g, jur 3fit bo
.^cinti^ t)iet jum Äönig ett)oben toarb, bafj e* erlaubt jein mu|, aud^ '^ter
ctttjaö nät)et auf biejclbc einjugel)cn. 2er Slntaß ba;ju liegt aber nid)t foh)ol)l
in ben iöcriti^tcn bcr ©ci^riftfteller toeld^e ton ber ©ac^e crjö^len, als in bcr
?lrt unb aSeije luie neuere ßiftorifer geglaubt '^aben I)ier bie 2;inge aufraffen
unb barfteücn ju bürfen. ^fad^bem früt)er bei ben ©treitigfeiten öubett)ig§ unb
©unbling^M unb il)rcr ©d^üler biefer Jljeil ber jLeutfc^en SReid^Sgefd^ic^te ju
einer ©runblagc für bic entgegengefe^ten 2{)eorien über baS Söert)ältniä ber öer«
fd^iebencn föenjalten im SHeidj gemacht unb barnod) geftaltet toar^), ift man in
neuerer S^\t abermals bat)in gelangt, fid) nidjt mit bem ju begnügen toai bie
aUerbinge bürftigen Cuellen ergeben, fonbern ftatt beffen, hjie man meint, aue
bem nott)tt)enbigen 3"lfl"iincnl)fl"9 ber Singe, ober oucft umgefe^rt an% tin-
jelnen Umftänben, auf bic man befonbcre» öcnjidl)t legt, einen ©ang ber 3Jc=
gcben^eiten ju cnthiirfeln, inic er ben getjegten 3lnfic^ten über ben 6t)orafter ber
3eit enjpred^en fofl.
aajie frül)cr bie Sairifc^en .giiftorifer befonberä eifrig für bie 3lnfidöten
SubetoigS bon einem locit ouigebeljnten felbftänbigen SRcd^t bcr .^erjoge ein=
traten^), fo I)at aud^ neuerbingä ein fold^er bic ©cfd^id^tc biefer 3a^rc, in8=
befonbere bie 6rt)ebung Äonrabg, eigentpmlid) jureditgema^t, fo jcbod^ ba§
feine Sarftctlung toot)! me^r auf bem ©trcbcn nad) einer oermcintlid)en präg:
matifc^en ?luffaffung ber Singe auf ®runb ber uorlicgenben CucQcn al^ einem
behjufeten ®egcnfa^ gegf« i>iffe berul)t. 33ud^ner, in feiner ©efc^ic^tc öon
33aiern (III, ©. off.), iceife Ju cr}Qt)len, bafj bie gränfifd^cn yanbftänbc auf
ber .^crbftocrfommlung p ^rantfurt fid^ entfd^loffcn ein Oberhaupt ;|U roö^len
unb bicö ben onberen lüolfsflämmen borjufdilagen : fic Ratten fid^ für -^erjog
Ctto entfd^ieben, biefer ober eä abgelehnt unb ben 3lbgeorbneten gerat^en bie
1) Sei in feinet Sd&tift, De stata reipublicae G^rmamcae rab Conrado I. 1706. 4.
@. 21, Den 3?e]^au))tungen ber Gegner mit ganj (tuten &rünben tPtberf))rid^t ; tigl. Leibniz,
Ann. II. ©. :2">2 ff-
Z) Unabl)an9ifl baöon l^ot aui) Leibniz, Ann. mi, 11, ©. 24-5, tocnigitens fletotffe 3toeifel
oeacn ülHbufinbe i^rj&Ijlung bon bet 6rl)cbuii9 Sonrabg. liefet möge Otto too^l jum
Si^ein cmjjfoljlen l)abcn; aber Ctto inteUigfbat artes et officiositate certabat et volebat «juod
frustra noUet. Ita Conradns elerationem suani libenter iinputarit apnd vnlgns bonorati pnnci-
pis judicio. (jnod rectum et incorrnptum liabebatur; quae etsi scenica videautur omnia etc. lo«
gegen betont er, bo^ Äonrob oud^ »)on Stiamannen unb SJoiern geloäljlt unb onerfannt fei.
ettoaS onbcr« ober in ber jtteiten lorfleflung bctfelben Sad&e j. 3- 912, ebenb. 2. 2.55,
bon bei nid^t bcutlid^, ob fic älter ober jünger ift.
3) ©0 j. ». S&oUiner, »orre^te ö. ?lmolfä, ?tbl). bet SSair. 9trab. »b. IV (1767),
€. 185 ff., ber jiemliq aüti l^ot tvas bie Steueren tcieber borgebrad^t.
(ft^ebung Ä. Äontab I. 191
SBütbe bem eignen ^''^^^jog Äontab ju übettroaen. %it% fei gcfrfjf^en unb
Äontob nun öon ben j^tanfen unb Sac^fcn aÜ ^iac^folger iJubioig^ anctfannt.
Sann jeien ©efanbtjdjaften nad) Schwaben unb iöaietn abgeotbnet , um bie
Stönbf Qudj biejer 'i^toüinjen einjulaben bem Jöeifpiel ju folgen. 3» Sc^iDoben
ieien bie Stönbe eben uetfammclt gcroejen, al? bie @e|anbten anlangten; ber
^etjog iPurd)atb tjabe auf .^ulbigung angettaaen, bie geiftlid^en «Stäube it)n
untetftü^t, bie iDeltlK^en sperren übet fic^ bctgeftalt »ibetfe^t, baß eg au einem
Äufftanb fam, in njelc^em bet ^etjog erfd^Iagen »arb unb not^ ein 3at)r
fpdtet bet iöifd)of Ctbett öon Sttafebutg bod Seben üetlot. (Stdjanget fei je^t
^etjog gciooiben unb l)abe Äonrab nid)t anetfannt. 3n SBoiein t)abe man
fi(% um Äontab gai nic^t befümmett unb bem 3tinulf, ber fd^on l)Ott)et -^etjog
toot, bie obeifte ^^ettfc^etgcnjalt übetttagen. — (Sine jold^c 31 tt ©efc^id^tg«
mo^etei im Stiil bei Sloentin ift jeht o^ne G5unft, unb fo mag ea genügen
^iet botan ju etinncrn, ba§ nad) bem öUeften Jberic^t, ben Annales Ala-
mannici. iyutd)atb fc^on üox bem lobe ijubtoige etfd^lagen njotben ift.
Uebtigenl liegt boc^ aud) l)iet bie 3bee ju giunbe, bie an bie ^ubetüigfc^en 3ln«
ftd^ten anfc^lieBt, bo§ nad^ bem 'älusftetben bet Äatoliuget bie ^cutfd^cn Stämme
unb i^te ^etjoge ü« finer ftaatlidjen ©elbftänbigfeit gelangt feien, bie fid^ etft
einem neuen Äönigt^um untet^uotbuen {)atte.
\/lnbeti' in bet it)at abfonbctlit^e ßombinationen l)ot ettoaS fpötet Seutfc^
(Wütfgtaf ©ero ©. VII. VIIlj gemod^t. (*t meint, .^etjog Ctto fei eng mit
ben iöabcnbergetn toetbunben geiücfen; nac^ bem goß biefet Ijobe et J^ütinaen
entiDeber o^ne tocitete^ meggenommcn unb etft nac^t)er beftätigt eit)alten ober
ali eine 3lit (?ntfd)äfcigung füt baä iüot^crgcgangene bcfommen; unb bem fügt
er binju: ,ba§ Cito bei (»Jelcgen^eit bei Äönig^iüot)! Äontab^ I. nur auf eine
folc^e äöeifc in iüotfc^lag gefommen , boH il)ni nic^tä übiig blieb ali enttnebet
burdjiufaHen ober ftfinjiuig jurücfauttcten , fd)cint unä ebenfo unleugbar, oU
ba§ bie iUer^ältniffe jmifc^en i^m unb Äönig Äonrab t)öc^ft jarter ^Jtatur unb
für Unteren unangenel)m toaten". — (Jtroa^ befonbetel jut 2üiberlegung fold^er
iöermutbungen läßt fid^ (aum angeben. Sie finb aud^ ol)ne ©influfe auf bie
»eitete iöeljanblung biefet Söettjälfniffc geblieben.
Siel toeitet ift l'uben gegangen, bet biet feine 5pi)antafic mit bcfonbcret
rei^eit bot fpiclen laffen ' (t. 6J. IV, S. 314): bei «ubloigs ftül)cm iob
, eige ein Slrgtuobn auf, ber butd) bie 9fQd)ticbten Don Äontab^ 9iacftfo(ge nid^t
jetftteut roecbe. i'ln eine gemeiufame SÜabl fei nic^t ju benlen. aBal)rfcbein=
lic^ t)obe Äontab gleich bei bet 5iac^rid)l t)on ^ubtoig«? Xoh ben föiiiglit^en
Giemen ongcnommen, fei Don .fpatto gejalbt, juetft in -fpeffen unb bet "JJadjbat-
fdjoft, bann Don cin.^elncn benacbbattcn unb befteunbetcn f^ütften anctlannt.
iii babe ficb bemüht, bie .^ertfc^aft bei ben anbeten 2:eutic^en Stämmen ju
erlangen, abet otjne teerten (Sifolg. 2ie ßtiäblung SBibufinbif, bafe man Ctto
öon »oc^fen bie .ijpettfc^aft angeboten, flamme ou« münblidjct Uebetlicfetung
obet UJolföliebetn unb fei )uot)l etbic^tet aU (^egenftücf jU bem ^enebmen
toelc^eä fpötet Äontab gegen Ctto« So^n |)eintit^ beobadjtete. — '^ai (Sin-
3tge xoai aui ben CueQen füt bie gan^e ^lutfaffung angefübtt icetben fann ifl
eine Stelle hti Chronicon Laurishamense au^ bem 12tcn ;^abit)unbeTt, loeldje
liuben (3. «lOl *J{. s) in folgenbet äUei^e citiett: Cunradus vcro, frater Eber-
bardi noarchionis urieutalis, regni partem circa Rbenum teuuit. !Ü)enn man
ober aud), lote offenbat tidjtiflct (f. bie 'Jhi^gabe SS. XXI. 3. 8.s5; Dgl. '^ox.
fc^unaen 111, 3. \'>^J '■H. 1; tib>UtP^ in ber nad)bet anjufübtenben ^Ibbanblung
6. 10), lieft: oricntalis rcgni partcm citca Hcnum tenuit, fo fann bie Stelle
eined "flutotd ani bem 12ten 3at)tf)unbett (über ibre ^^ebeutung Dgl. Wind II,
S. 1k7 ?{.) ficber nid)td gegen bie ^^eugniffe ber Annales Alamannici, bd Uiub>
pranb unb Süibufinb au« bem lOten beloeifen.
l'uben ift im loefentlii^en ^. müütx (Xeutfdje Stämme III, S. 294. 313)
beigetreten unb bot "»» bitMUfleftigt, .tJenog Cito fdjeine, Dielleidjt mit JRüd«
fi(^t ouf fein ?lltet, nidjt ali $<elüfrbet um bie .f])etrfd)aft oufgetteten ju fein
unb möge fo ba* Unteincbmcn be« ("vränfifdjen ,"\ütften begünftigt bnben.
'isSai biet mebt ali iDi[Ifüilid)r ^Innabnie obue eingebciibe i^egiünbung
^ingepeUt toai, bot fpäter '4>btnip« in einet befonberen Vlbbanblung (ttrörte-
tnnii ber Atoae: .riat \t\i ber lüiirlmlion bc« Icull^en Äi'iniiu^tbtoneS burd)
192 ^Ecu«3 2.
"Jltnulf im 3a{)rc 887 biä jum ?ln?ftetbcn bct Säd)fifc^en .fl-aijct bie Äaro=
tingijc^e SJctfaffung in il)ten »Didjtigflcn (^rmibiätien ot)uc Untctbrecftuitg fort«
gcbauert? ^JJJünd^en l&JT. 4.) locitläuftig ju redjtfettigcn gc}itd)t. ?lbct feine
illuätül)rung ift freiließ cigcntf)i'nnlid)cr 'iixt. 2)ei- iüetf. nimmt an, bofj bii ju
J^ubloiflS lob bie l)cr,^oglicl)c ©cttjott überaß öoIlflSnbig nusgcbilbet toax: jeber
biejer ^etjogc ober *Jfationalt)äuptct t)abc g(eid)en IJifnjptnc^ auf ben I^ron
gehabt; auf il)tc (Jini^ung fei ei angcfommen. 2Benn bie Annales Alamannici
berid^teten, Jfontab fei gett)ä()lt a Francis et Saxonibus seu Alamannis ac I5au-
guariis, fo I)cifee oüerbing^ 'seu' fo biel toie 'necnon'; ober e§ biete fid) faft
unioillfürlid) bet ®ebanfe bat, ber 6t)ronift t)abe l)ict on ein 'sed non' ge:
bad^t. 93)ibufinb fptcc^e tnoljl öon einer 2öat)I burc^ bie Sad^fen unb ^i^anten,
erft Ctto», bann ßonrobÄ. „@^ mag fein, bafe biel fid) loirflic^ fo ticrtjalten
t)abe, toie benn gar leidet baä Unnjai)tfd)cin[id^ere ba^ 2Öa^re unb ba§ iffio^r:
fdjeinlic^erc ba^ Untoatjre fein fann; inbcffen fragt man t)ier nad) bem 2üot)r«
fc^einlic^eren , fo möchte man bie Sac^c faft fo anfe^en bürfcn, bofj nad) bem
lobe Subraigl bie j^^a^ff" fogteid^ it)ren ilonrab . . ., bie Sod)fen aber il)ren
^erjog Ctto jum Könige aufriefen. S)iefer aber . . . einigte fit^ mit ifonrab
ba^in, bafe er i^m ben föniglic^en ütel jugrftanb, mogegen biefer Derfprad), i^n,
Otto, in feinem $er3ogtt)ume ©ai^fcn oi)ne föniglic^en jitel un^cl)inbert
f^alten unb malten ju laffen". Unb bann get)t e3 fort: „@ine cigentlid^e
^eutfd^e Äönigstoat)! I)at alfo (!) beim lobe JJubmigS beä ilinbe» gar nic^t ftatt:
gefunben, fonbern nur bie O^'^anfen tDät)tten fid) einen Jlönig, ber ober aufeer
granfen niemanben ctma§ ju gebieten l)attc". 'Üäai eben eine gemiffe 22Bo]^r=
fc^einlidifeit ^otte, toirb t)ier alfo jur ^iftorifdjen i^atfad)e. Jrotibem bafe
bann l)injugcfügt tnirb, ftonrab t)obe in Sd)maben unb ^Baiern eine mäd)tige
*4Jartei für firt) get)abt, toagt ber 5J3erfaffcr bie 3Jel)auptung: „r§ gab bamalS
fein ^eutfd)c§ 9icid)" ; „bie SöorfteUungcn Don bem i^u feiner S^it beftcl)enben
SReid^e finb onad^roniftifd)". ^abei mirb ot)nc 3tt'cife[ gon,i üergeffeu, i>a% bet
eine %tx,t ber Annales Alamannici nic^t übet baö 3al)i; 912, bet onbetc jeben=
faßi nut bis 926 ge^t; bafe bie äßeingattenct, tHeid^enauet unb anbete ?ln=
nalen, bie ber näd^ftfolgenben ^^'t anget)ören, einfad^ unb of)ne meitercö ber
i){ad^folge ÄonrabS gebe'nfen, o^ne irgenb et»a§ öon fo ungemö^nlid^en 3"'
ftänbcn ju ttjiffen; bafe j^onrab in ber furzen 3fit feiner Regierung iDieberI)ott,
toie in allen 3:^eiten fjranfens, fo and) in Sd^moben unb bem ölfa^, in Sad^fen
unb in ^aiern üerroeilt unb Urtunben für 9lnge^ötige bct üctidt)iebenen
Stamme auSgefteHt t)at, bafe bet ötjbifd)of Don Saljburg fein Grjfanjler blieb,
bafi er in eben ben lagen ba ber ?lnfang feiner 9legietung iaüm mufj in
^ord^t)eim mar'), wo aud) bie @rt)cbung ^ilrnulf^ unb Öubinig? jum Äönig
ftattgefunben ^at, unb fd^on bieä auf einen feietlid^en ^2lct bet .ffönig^ma^l Ijin»
meift"; bafe et bann juerft ftd^ nad^ ?llamannien begab unb f)ier fid^ längere
3eit auftjielt, o^ne bafe je^t tjon einem SBibetftanb bie 5Rebe mäte. 2;a}u
fommt, ba§, toie f^on Stenjel unb anbete bor i^m gezeigt t)aben, auc^ bie
tjetjoglid^en ©etoalten teineStneg? in bet Söeife ousgebilbet maten, bafe auf fte
alles angcfommen mäte, fie ali bie felbftänbig beted)tigten f^üitxix unb Sets
ttetet bct Stämme angefef)en metben fönnten. ~ 2afe bet 'Jlutot bicfen Um=
ftänben eine Jöebeutung jugeftefjen muftte, ift bann tooljl bet ötunb, baf^ bet=
felbe in einet fpäteten 2)atftellung biefet S3ctt)ältniffe (iöeittöge pt ®ef(^ic^te
3)eutfd^lanb8, tiom 3af)te 887 biS 936, 3lbl)anblungen bet III. ßloffe bet
^ünc^enet 5lfab. bet äöiffenfd^aften Sb. III, 3lbt^. 2) bie Baöit etmaö anbetä
gemanbt f)at-): ftatt bet ^ct;5oge metben mel)t bie Stämme al» folc^e auf*
aefüt)tt; biefe t)ätten malzte 9ieidl)e gebilbet; it)t 93etbanb fei mit bem lobe
3lrnulf§ ju (*nbe gemefen, baS 9teid^ t)abe fic^ aufgelöft, ftonrab bann ben 5ßer»
fud^ gemacht einen neuen IRcidöSberbanb ^erpftetten. SlUcin aud^ ba§ ift nac^
ben ^ittf)cilungen ber Cuellen unb ben J^atfac^en mie fie liegen nid)t bc-
grünbet. flontab ift jcbenfaU? in ^i^anfen, ©ad)ien unb 'JJUamannien 3U 2ln=
1) Sßenn guben 2. Ml meint, gerobe l)ier iiabt fionrab nidftt in ber erflcn 3ei' feiner
©eufii^aft antocfenb fein fönnen, fo rut)t bos auf unridötigcr ?tuffafiuna ber SBcr^ältniffe.
2) Taffelbe toirb toieberijolt in ber fl)ätcren Schrift über bie icutfdje flönigrrta^l
(Uötcn 1858.) 6. 18 ff. (»ctbe oud^ in feinen ä)ennif(|tcn Schriften).
St^ebung Stonxab I. 193
fang atigemein nnetfnnnt; bte (ft^ebung ^u gotc^tjeim läßt au4 an fic^ ic^on
Quf ftne if)etlnflt)tnc bet Jöaictn fc^UeBcn; hai feinbli^e Setfjdltnil ju ätnulf
tritt etfl nadj einigen 3at)ren tjctuor. £ic^ unb überhaupt bet Äompf mit
bcn fi*, l'ilbfnbcn ^erjoglic^en ©enjalten etflött fic^ tottfommen, ftjenn toit an
•uaä bie-^nnalen bet 3eit übetlierctn. ^Jiut bie üot^tinget,
ije in monc^er 33e,üet)ung eigent^ümUc^ tooten, gingen einen
auDctn '^^'ä'
^infüd) anb queHenmäötg t)at fpätet S^ttat^ (Äönig Äontab I., bet
^--'- ^■'^- '-"O) bie Tinge batgeftettt. 2a3 t)at abet anbete nic^t
•;• ttjetlmeiK auf ät)nlid^e 'Änfidjten jutücfAufornmen. £am«
....,...,. ..'v^e ©cid^ic^te bet flitze unb bet SBelt im ÜJJittelaltet
Ti meint, ajibuftnb, ,bet lob^ubelnbc unb atletfjonb etfinbcnbe
:.]topb', gebe roo^l tot, ba? gcammte Solf bet gi^anfen unb Sacftjen
l)abe Cttu "bie fltone angeboten; bied möge aber nut inTotteit auf SCBa^t^eit
betu()en, ha^ bet ^teid^^tag, 6t^bifd)of .^atto an bet Spige, mit Ctto untet«
Ijanbelt unb alleä mögli^e Petmt^t t)abe, um bie SBatjl mit feinet Suftim*
mung unb nadi brn ton it)m gefeilten JBebingungen tiotjune^men. Unb in 3ln*
icf)lu^ batan toetben l'uben? 33ctmutf)ungen acceptiett. 9iod) njeitet getjt i?öt)et
Renig .flontob I. unb -^et^og .^eintieft üon Sad^fen): bie gtanfen unb bie
^Jtdlaten Rotten l^onrab gcroöblt, Ctto itjn anetfannt; baß biefet fclbft ge»
voitilt, fei nidjt tidjtig, 2i?ibufinb^ (frjä^lung fo ju tietftel)en, baß bie Sad^jen
i^ten •5»etjoa qU flötiig begtüfet, biefet abet c-S abgclct)nt unb bie Sac^fen an=
gertjiefen l)abe, um be* gemeinen 5*eften njillcn mit it)m ben g^antenbetjog aii
slönxq anjuetfennen; oon ben anbeten Stämmen möchten einzelne ©tofen unb
> .,:n pt aöat)l unb Ätönungefeiet et?d)ienen fein; bie -ipctjoge — unb ein
.;.r toitb aüd) in Sc^tooben angenommen — Ratten bie Söa^l ttebet mit
vollioaen nod) anetfannt.
«e^nlidjc 'Jlnficftten tteten bann auc^ in anbeten neueten Siüc^etn me'^t»
üid) ficrror. Selbft ©iefebted^t, bet in ben 9tnmetfungen (^eutfcfje Äaifetjeit I,
3 -Oll ganj mit JRedjt ben ?(u5füf)iunqen Don ^t)illip^ unb Söf)et tt)ibet:
'pticl)t, n^bftt fic^ im lert (S. 188) bet TatftcUung beä (tfteten in einet ^e--
^ie^ung febt ttjefentlid): ba5 9ieic^ bobe fid) in bic ^et^ogtbümet aufgelöft;
niele bitten gemeint, fie bebütften feinet ßönig? n^eitet; bai Cftftänfifcfte Üteid^
'et aiigcn'cbeinlic^ feinem (fnbe entgegengegangen; „bie C^inbeit bet 2)eutfc^en
2t.;mme fcbien fi(^ juglfid) mit ibm tut immet ju löfeu: gleic^fam Piet 9tfi^e,
::r »"rtanfen unb Sac^fen. bet SBaietn unb Sdjftaben, bilbeten fid^". ^f^ilitft
a':i ci bann gleich nacbbft nut, baß im etftcn ?lugenblicf Wefabt toat, baß
bie Xfulfdjen 2tämmc fid) toiebet ttenncn fönnten, unb auc^ biefe @efat)t toitb
aUbolb beieitigt, inbem ,bie etften ^Regungen eine« Xeutjc^en 5Uolf^bett)u§tfein^
" ' v.ifammenbielten". il'on bet fflaql roitb gefogt: „?lu^ allen ©tömmen
I)me bet üottjringet »aien $3ä|)tet etfcbienen, abet am jablteidjfteix
i bet 5ra"'f" unb 2a(^fen, toie fie ja ben ©ebanfen, bie öinbeit
)u etbalten, am lebenbtgften etfagt batten*. ^c^ teeif} auc^ hai fo
i Tufllen JU finben.
teflung biefet 3?'* ^o" Oiintelen ((yorfcftungen III, S. 311 ff.)
leben gegen l'uben unb i«biQ<P^ (>ii^ unb bäU im n)efentlici^en an
SlMbufinb ffft, inbem fie nut batin abtoeidjt , ba& bet ?lutot
ti bflbe geidjienen, al* ttjenn bo4 JReicb in Piei, nadj ben
: :;uii ftcjdjicbene .f^et^ogtbümet auSeinonbetfaDcn muffe, unb bann binjl"'
.* fei anbete gefommett, aU man b^ttc etftatten fotten. 3lebnlid) "Jii^fd),
- '■>. 1, £. 277, »elcbet meint, e^ böfte gefcbiencn, bo§ bie ^eigniffe jur
' ing eine« Sddjfifdjen, J^aitifcbfn «nb \'Uemanni5d)en StooteÄ ^tten fübten
.üv...n; tp" "•"■"■ ~"Mttd)en "JJation fei bamaU noc^ nidjt bie Siebe oemefen. 'Jlber
\\i 'oldjen fd)eint mit fem Wrunb: an etne njitflicbc Vluflöfung bc*
•ieidje. Po:;: , :;dbftänbigfeit bet einjelnen Stämme unb ibtet .t)etjoge roaib
nic^t gebac^t: aucb bie l'otbtinger, bie jc^on ein 'Jieic^ ffit ftd) grbilbet, nabmen
.-ine folcbt nidjt in ?lnjprud), fonbetn njanbtrn fidb ju bem iiyeflftänfifdjen
Ktid). }u bem fte auc^ iPejiebungen botten. .n (Stamme tjielten an bem
Hcid)öüetbanb feft, wie et befonbet* feit . ;iünb«t toot, unb nut um
ibte «teUung in bemjdben banbelte ei tiO) CD baV Oettu^tfein Srutfdjer
194 ©Ecut» 2.
9lotionolitdt in ben ©tömmen lebte, !ommt ttjenig in SBettad)t. lo^ abet
eine politijd)e SerbinbunQ, ein Üteid^ berjelben beftanb, jeigen bie ereignifje.
Sugen^eim, I>. ®. II, ©. 4, t)at tooI)l gemeint, bafj nur bie id)loer loflenbe !DJagi)Qren«
^)lage gebieterijc^ t)ertt)el)rt t)abe, bofj nid^t ^eutjdjlanb fic^ in fünf |)erjog«
tl)ümer auflöfte, bie? fei bie „toenngleid) nid)t fe^t fd)ineid^el^Qftc Grflätung bti
2üunbetä', bos ge|c^et)en. 2aS Sßunbet fd^eint mit eben nur batin ju liegen,
baj} man immer toieber bie Iljatjac^en bcffer ju fenncn glaubt aU bie 3"^^
genoffen, ©erabe in ben Ungarnfämpfen jeigt fic^ bie SBcrbinbung fd)n)äd)er,
aU bie Umftönbe h)ot)I erfotbcrt Ijotten, nocg unter ^einrid) loie unter Äontab.
Soll ein befonberer feinpufe Iierüorge'^oben »oetben, fo !ann e§ nur ber bet
l)ot)en ©eifilid^feit fein.
©et 9luffaffunQ, toeld^e t)iet üettteten, '^at fid) in allem tcefenttidien
kümmlet II, ©. 572 anaefc^toffen. 2tut% Stein, ©efd). B. StonxaU I. ©. 209,
ctjfi^lt ein\ad) naä) Den Jöcrid)ten toeld^e vorliegen.
\itbtt bas ^^odesjalir j^erjog (Rüos.
^ie 3a^tbüt^ft fttmmen in i^ten eingaben üb.'r ba» 2obe*jat)t ^crjog
Cttoä nid^t alle überein; unb Ööbet l)at neuetbingl geglaubt, ba^ am beften
bfjfugte unb (ieit f)abn, Ginleituno II, £. 3, unb Eckhart, Fr. Orient. II,
S. 834; ebenjo Leioniz, Annales II, ©. 2.S8) jiemtic^ allgemein ali rid^tig
angenommene ^aijx 912 oetlaifen unb ftatt beffen 9!3 oett^eibigen ju muffen
(Ä. ßontab I. g. 100 ff.), «c^on Oiejebrec^t d, 3. 3lufl. g. 808) tfat bem
loibetjptodben. Qt tjat biei fpätet nid^t ttjiebet^olt, Tümmler II, S. 580 auf
bie ^iet gegebene ?lu^fü^rung öetloiefen, unb fo mag fie noc^ immer itjten 5^la^
bet)aupten.
2ae ^af)t 912 nennen bie Ann. Corbej., SS. III, S. 4: Oddo comes
obiit; (ont. Keg. I, g. 614: Otto dux Saxonum obiit; Ann. necr. Fuld..
SS. XIII, S. 190: Otto comes, eine 'Eingabe, bie fteitic^ SQBencf, ^. 2&. II,
£. 626, auf einen 5?rubet ilönig ÄonrabI bat belieben wollen, wäbrenb fid)et
öiel c^et an ben mäd)tigen (Sac^lenc?tafen gebacbt roerben muß. dagegen tücfen
bie £)et*felber 3lnnalen in ben meiflen itjter ^Ibleitungen, Ann. Hild.. Weiss,
unb Lambert. SS. III, «. 52. .53,'Ann. Ottenbur., SS. VI, 2. 4, unb Altah. (ogl.
bal 5tagment ?ltcbiD XI, ®. 300), ben lob auf 914 tjexab; nur bie Quedlinb.,
bie ititx befonbete ^iac^tidbten boben, aber meift um ein 3at)r totaul finb,
nennen 913. 'S.nxif jene finb audb ^et Annalista Saxo, SS. VI, <B. 593, ttjä^-
tenb er ben lob bcr *Ulutter Cbo, bon bei »ir au^ ^rotjuit toiffen, ba% fie
ben Sotjn iiberlobte, ridjtig ine 3- 912 fe^t, unb bie Ann. Magdebureenses
(C hronographus Saxo), SS. XVI, ®. 142, beftimmt. Tie Eingabe be» ^atixti
916 in ber ipäten Jörounfdjtoeiger iHeimd^ronif c. 10, v. 810. ^. Qifxon. II,
e. 469, bat auf »eitere ®ead)tung feinen ?lnfptud>. 3« äÖabrbeit fteben ficft
olfo nur jroei Angaben gegenüber, bie ^er^felber für 914, bie pon brei anberen
unter fid> unabbangigen ^iiiit^eidjnungen in Goroet, 5"l^a ""^ ^fi" für 912').
Tem wibetiprec^cu auctj feineätoeg* onbere ^iad^ric^ten. 9luf l'iubpranb*
Ungabe, Antap. II, 7, bofe in Äonrab« jweitem ^obr bie -Oerjoge, unb noment»
üdi ^einrtd), fic^ gegen ben flönig crboben, joll fein befonbere* ©emic^t gelegt
toerben; ^öber erfennt an. baft bie Stelle, wenn man fie überboupl benuhen
toia, für 912 fpric^t. — Ibietmore C^r^dljlungen über bie erfte unb ^meite ^ei-
totl) ^leinrirf)«, I, 4. 6, 8. 730 ff., bie 'bcrfelbe gelt nb madjt, fönnen nidjt
in *3etracftt fommen; er je^t bie jweite Jöetmö^lung. toclc^e brei 3abr Por bc4
ajater* lob ftattbatte, na^ Cieinritft« ÄönigSmabl , 918; »eichen ÜUertl) foQ
ti ba Ijabfn, bafj er in ftnla| ber erflen ben jungen .^ler^og ben flönig ^on«
rab auffuc^en unb burc^ 3}ermenbung beffelben feine tlbfid)t, l'öjung Pon bem
(Hnfptu(^ bti ^alberftdbter «ifd^off erreichen (dgt ! «lud) ^labiaon ^at bei*
1) C< tft unn*ft9. totnn V8l)<t foflt, bcr «ont lU«. t)ab( btt Sitxi'tlbti Annalfn bf
nu|t: biflmtbi ftnbtt ba* umsrfrtiitr Orrbältni« ftatt, |. obtit C. u.' 'N 4 Obrnfotocnis
lann rint ibttanntlAaft bt» i^ulbAtt ZobtrurmnirrA bti ilm iratnb na^^nsttfen toerben.
tooeoen finb bit öinftblfr «nnalfn, ^ 'iljrt, all brm Tont, objeltitel «nt»
faUrnb if), bat btf Vtamanntf^rn ttitn.v. 'j bfn Z«b Ottol ni4)t rrtoSdntn
18'
196 €jcut8 3.
I)alb Oltoi lob got bi3 914 f)erobje^en tDoHen, Ann. Bened. III, @. 350,
ober offenbat o{)ne irgenb hjeld^eS iRcc^t. — S^ie öon ßöt)et an9cfüt)rten Ut'
funben finb cbcnjoincnifl ivcignct, Ctto a(i nod^ im 3Ql)r 913 Icbenb ^u criDcifeti.
aSenn am 12. 5JZät,i 913 ju Stta&butg (DD. K. 17, S. 16) unter anbercn
beim ßönig antoefenben öitafen aud) ein Ctto unb .^eintic^ genannt toetbcn,
fo ift ii an fid) butd^au^ unwaljrjcfteinlid), bafe iüatet unb So^n fid) t)ict JU;
gleich eingefunben {)aben jollten; Diel cl)er fonn ^ier bct jytuber bcö Äönig«,
befjen Iobe5jat)r niit nic^t fcnncn, gemeint fein, ober ber Öraf Outo in bet
Söettereiba, bex 914 Dotfommt (cb. 19, ©. 18) unb tDaf)tfc^einÜc^ ber ©oljn
©ebe^arbä ift, ber anberänjo Ubo genannt wirb (2l^cncf II, ©. 623; l'anbau,
SEßetterau S. 22s, fd)reibt Ctto). 2)ie anbere Urfunbe aber, in ber aüerbing«
tjon .^erjog Ctto bie Üiebe ift, 913, Sfebr. 18 (eb. lö, <B. 15), fc^t offenbar ben
2ob beffelben t)orau3; i% Reifet: cui teoiporibus d. Hludowici regis subditi fue-
runt; c^ föirb feiner in feiner SBeife aU eine§ ßebenben gebaut, toaä in ber
it)at nöt()iger getoefen märe, al%, toic öo^cr meint, umgefel)rt ben eingetretenen
iob 3U erttjä'^nen; bie ganje Urfur.be lä^t fid) nur fo berftet)en, baß bie für
bicfen 5a[I in ?lu5fid)t gefleüte Unabl)ängigfeit nun toirflidj beftätigt »erben
|oII; bie (Erneuerung bet Örfpectonj iDärc Dl)ne 3lDeifft fd)on \xül)n nad)gefuc^t ;
je^t nad) bem lobe beä ^erjogö, ba ber Äonig fic^ in biefe Wegenben begab,
um bie 23crl)ältniffe ju bem ©o^n beffclben ju orbncn, mar ber UJioment, um
bie früher in ?[u§ti(^t genommene 3lenberung in S8^iet)ung ouf bie ä}ert)ält:
niffe ßeröfclbä, um bie e^ fic^ t)anbeU, ins öeben ju füt)ren.
lie allgemeinen ®rünbe totldjc 8öf)cr oufeerbem geltenb mod^t fdjiogen
ebenfomenig burd). 6r fiei)t fid) genött)igt, ben lob be§ (frjbifc^ofä ^atto bii
914 ^erabjufe^en. ^IQein bie Ann. necr. Fuld. a. a. C, bie Ann. Colonienses,
SS. I, ©. 9s, Sangallenses majores, S. 77 1), unb Herimannus Aug., SS. V,
©. 112, geben t>a^ ^al)x 913, anbere bie in 5Jetrac^t fommen fonnten, Cont.
Reg., ©. 614, unb Ann. Hersf.^), ©. 52, in jtoei Slbleitungcn (Ann. Otten-
burani unb .\ltahenses t)aben 91.3) ba§ uor^erge{)enbc. 2)a# ^al)X 914
nennt niemanb, noc^ fpätere ^al)xi nur ßompitotoren bc« 12ten 3al)rt)unbert8.
^en lobeetog, 3JJai 15, geben ba% Xecrologium Mersebiirgense, 6. 2^4, unb
Augiense, Äetlcr 3Jlittbeilungen ber ontiq. @efeEf(^aft ju ^üi^id) VI, ©. 59
(barauS Böhmer Fontes IV, @. 142). ^n ben jpnteren ^DJainjcr 9lefro-
logien fetjlt er. ®er 18. SfflUU'iic. ben onbere nennen, beliebt fic^ auf
ßatto II. (Dgl. Sfa^rbüc^er I, 3, ©. 230''). Somit ftimmt öollfommen, baß
JattoS in cdjten Urfunben nur big a"m 12- ^Jlära 913 (DD. K. 17, ©. 16)
§rmät)nung gefc^iet)t; eine ongeblic^e Urfunbe beffelben tiom 10. 2lug. 913 (^u»
erft befannt gemad^t Don Zurlauben. Mem. de l'acad. des inscriptions XXXVI,
©. 166, neuerbing? Molir, Cod. dipl. Raet. I, ©. .58), ouf Weldjc fic^ IL'öt)cr
beruft, ift offenbare fjälfc^ung*) (©iejebrec^t S. 80S; «Dieser t). Änonau, 5iote
3um ßffe^arb ©. 87) unb 'be§t)alfa am menigften für d)ronologijd)e SJeftim»
mungen ju benu^en.
2en lag Don OttoS 2:ob geben baSNecrologium Merseburgense, ©.245:
Oddo comes pater Heinrici regis Saxonum; Hildesheimense, Leibniz SS. I,
©. 767; Weissenburgense, Orr. Guelf. IV, ©.374 unb ^xdjxn f. Unterfranfen
XIII, ©. 40, unb Thietmar I, 4. ÜJlit Unrei^t l)abcn früher Eckhart, Fr.
or. II, ©. 835 (beridjtigt Orr. Guelf. IV, ©. 374), unb l'eutfd), &no ©. 8,
BuTckhardt, De Heinrico I, ©. 11, bie Eingabe be^ Necr. Hildesheimense,
©. 765, unb Mollenbacense, .Schannat Vind. I, ©. 140, über ben iob eine?
Otto comes jum 26. 3uni auf biefen Ctto bejogen.
1) 92etnen früheren ^rrt^um, bog biefe 912 nennten, Ijat 85^er S. 106 nac^flefÄrieben.
2) 3^ Uift nidöt, toorauf ßööet a. a. D. bie Se^oujjtunfl flfiftt, biefe Ratten juetft baä
3. 911 Begabt. . _
3) SÄWorl, Ä. Äoittab I. S. 23, ttieber^olt noc^ bie anbete Slnna-^me; cbenio 3Roor)ix,
9(rd6ib für Unterfranfen .\I1I, 3, S. 3; SB5l)mer, Fontes III. 2. 141, in ber «uSgabe bei
Necr. MognntiDum. ©frörer, 6ar. II, S. 467, läßt e§ unentfc^iebcn.
4) gjQCö ajJo^r, ffletbeiferungen ©. 111, fottte fteilidj ein Driainal ae^""'*"» f""! o^'*
babon ^at fpSter nichts meliT betlautei — SBiU, Heg. Mog., ®. 96, fibeige^t bie Sa^e mit
StiUfc^weigen.
Ufbrr 5fn (Bcgniftotib bre Streits jttjtfdjrn :ß. ßonrob iinb
^. JÖfinrid).
Sie älttren 9lutoten tjaben fic^ metft begnügt, bie unbeftimmten 9Ia(^j
tieften fijibuünbs unb 2t)ietmor# (oben 3. 19 vi. 4 unb 5), ba§ bct Äönig
$efütd^tet ^abe, ^eintid) bie ganje G^te be^ 93oter3 ju ertt)cilcn, bofe er aof)l
en größten 2t)etl be? Söenehciums, aber nid^t ba% ganje it)m i)erlicl)en. ju
ttif bert)oUn ; i Guudling. H. A. B. Öl. Sod^ ift öfter öcrfuc^t, bie Sac^e nät)er
JU befliminen, ben Wcgenftanb be* Streits ju ermitteln. 2ie ^Dleinung eines SPai»
tifc^en .^iftorifer j 2lbilreitcr, baß ^einrid) oud) Slnfprüc^e auf gwnfen get)abt unb
Äonrab biefe nit^t habcanerfenncn n)oUcn ift freiließ faum ju ern)ät)nen; f. bar=
übet ^a^n, &inl. II, S. 9 9i. a. 'anbete finb auf bie Slnfidjt gefommen, e% I)abe
fi(^ um bae 3äc^fifd)e ^etjogt^um felbft gel^anbelt: fo fagte Mascov in bet
etften 5luflage ber Commentarii (1741) S. ö, lte§ bie Stelle aber fpätet fott,
loogegen ^egeioifc^, Öefc^. b. 2. üon floniab I. S. 19; üeo, SJon bct QnU
fie^ung bet leutfim ^erjogtl)ümet S. 41, Dgl. ©. 76, ju it)t jutücffetjiten.
l'eibni.j petft, fooiel td) lüeife, t)at ftott beffen on 3:t)ütingen gebadet.
3n Uebeteinftimmung mit Schateu. Ann. Taderbom. 909 (ed. 1774. S. 163),
nimmt er an (Ann. 90^. 11, S. 220. 913. S. 202), bafe noc^ bc? Warfbetjog?
^utc^atb t}on Z^üringen lob im 3at)r 90S Cttod bon Sac^fen @en)alt ftd^
aud) übet bies l'anb etftredt, berfelbe t)ier bie ^er^oglic^e SSJütbe et^nlten ^abe:
leitete abet fei nad) feinem lobe bem Soljn ton flonrab uertoeigett. 5Eiefe ?luf'
fatfung ift »on Eckhart angenommen unb Detbieitct, Hist. gen. S. 51; Fr.
or. II, S. 819, unb )iemli4 aUgemein \ux ^Inerfennung getommen. 'iläbtx
aue^ffü^tt bot bie Sadje befcnbere 2Üen(f, 4?- «0. II, S. 545. 6:^3. Unb i^
ft^lteftt tic^ Pnoc^entjaucT, ©efcft. 2t)ütingen3 S. ^>0 ff., on. JBJenn jener obet meint,
bie 3öt)ne ^ur^arbs möd^ten unmünbig gcroefen fein unb bitten be«t)olb bem
9)oter nid)t nodj'olgcn lönnen, Cttofei bal)er bie '.i^ormunbfcboft unb intertmiftifc^
bie t)erjoglic^e ilüürbe übertrogen, bie bann .£)einricft gegen flonrab ju bc{)aupten
fachte, 10 ift .rtnod)enl)ouet bomit nicftt cinüetftonben, teic ti benn ollet SBa^r«
jc^einlidjeit entbehrt 'i: einet bet beiben ©obne etfdjeint toenigften^ fdjon bei l'eb»
^eittn Ctto« alt föraf bon einem 2i)ürtngtfcben (Hau (oben 3. 20 9t. 3). ^bet ouc^
eine f5tmlid)e Uebeittoguna ber Ibüringifd)en Warf obet einet l^etjoglidjen
Stellung in Ibütingen ouf Ctto, fei ti burd) bni Qinig, fei f8 burt^ boS
SBolf, h)te l'eibnij miU (G. 227), ift nid)t nod 9lud) in unfeten
bütfti^en CufUen toüibe (oum jebr Aunbe biu cn. Xet Atieg btn
{>einttd) gegen bir laletninciet ju fügten ^tic taan bofüt ni^t geltenb ge<
li So auit) t'tintmann, Otto C 4.
.') Unri^tte fast Vii»tt C 3A: „5t|t titft Ctto aii4 ^tnoi hn mMuff.
198 (hcüxi 4.
madjt iDcrbcu, tocnn beticlbc, mic el tt)a^rfd)einlid^ ift, fc^on ixxi 3a^t 906,
aljo jtDci 3a|)»^E öor ^Biirc^Qtbd lob, gehört (oben S. 14).
2Jlit Ütücffic^t ()icraur l)ot Üöerjebe, in einet befonberen ^tbtjanblung übet
bic 2]ftf)ättnifje be^ attcn 2{)ütin9cnä (-Öejic *-öeittiige ^ur @ef(^id)te beä *Ul. %. I)
unb fütjei in feinet iöefc^iveibung bet öaue (S. 3^ ff.), bie ^ilnfic^t enttoitfelt,
ii i)abe ficf) bei bem Stteit ilontabS unb ^eintic^^ übetatl nic^t um hai ganie
i^ürinaen, fonbetn junäc^ft nut um biejenigen ®tQfjd)afteri get)anbelt njclcpe
Ctto jqon ftüt)et befof] unb bet Äönig iljm nic^t laffen moüte (bei ^efje
©. 20 ff.). 5)ie "ännotjmc t)at manc^eä füt fidö'); fie crflätt, hjie I{)ietmat von
einem it)ei( beS Söencficium teben tonnte, ein iJluäbtucf, bet je^t njcnigftenä
cf)et auf einjelne @taff^aftcn oU auf eine ^ö^cie fjetjoglirfie Stellung ^Inioen«
bung finben mochte; toai 2Bibufinb öon bem f)cftigcn 3otn bet Sac^fen et»
»ä^lt, ift, wenn e3 fit^ fo um einen ältcten Jöefi^ be? paufeS t)anbeltc, ouc^
leiertet ju be^teifen. 2ennoc^ mag ic^ bei bet Unficf)crl)eit unfetet 9ladjtic^ten
nid^t mit SSeltimmt^eit batan feftpaltcn , boß nut bic« in ij^^age gefommen.
5Rit Oiec^t ift batouf {)ingen)iefen (l'ötjet ®. 3.5), baß aucf) ^etäfelb, ba^ fid) in
ben $»änben CttoS befunb'cn, bamoU butcf) Äontab feine Unobl)ängigfeit Uiiebet
ett)ielt: bei ben au^gcbe^nten SBefifaungen unb 3f^_n^infP'^üt:l^cn be^ ßloftetä in
It)ütingen ^atte ba3 füt bie Sei^äÜniffe be§ Söc^fifdien .^aufe? t)ict 5öebeu=
tung. "£aß bet fpätete Jlönig flSontab bamaU aU 'J{od)folget öutc^atbS 2bü«
tingen ett)alten, ift eine 5lnnat)me, bie aßet fic^eten iöcgtünbung entbeqtt
(Stein, Äonrab I. 6. 182 ff.). Jll'otb bie Öiemalt, hjetcfte lenet t)atte, roie ei
fc^eint, übct{)aupt nid)t auSbtücfltd) ueilief)en, fo mufite bet ©influß CttoS, bet
in jniei l^auen bie Ö5taffcf)aft unb außetbem namt)afte ^i^efitiungen im l^anbe
t)atte, bie butc^ bei Sot)ne3 .g)eitatt) mit bet (Stbtodjtet ©tüinä Don 9)?ctfebutg
etf)ebli^ tietmef)tt finb, l)iet ein »otmicgenber fein unb betfelbe eine Stellung
einnef)men, bie mit feinet betjogücftcn C^Jematt in Sac^fen otletbingl 2(et)nlid^feit
Iiatte-). Unb bagegcn fc^eint bet Äönig oufgctteten ju fein. Stelleic^t baä^ti
et an eine ;^etfleuung Don SButd^atbl S5t)nen^) obct t)at bem eignen Stubet
(Sbett)atb ^iet bie matfgtäflid^e Stellung übetttagen »ollen (oben S. 23).
9tbet ^eintic^ behauptete fid^ nic^t allein, et behüte feine ÖJemalt nocö
tüeitet auS: et bemächtigte fic^ bei (Sütet bei 2J?oin}et SBietf)uml^), et Dctttieb
bie feinbliti^en ©tafen aul bem Sanbe. ^aß et biefc fc^ticfelid^ boc^ im füb»
liefen I^ütingen belaffen, baß übet^aupt aud) je^t .£)einiid) nut bie nötblid^en
@auc be^olten, toie SCBetfebc meint (bei .^effe S. -57 9f. 15-5), ift in feinet
aCöeifc ttja'^tfc^einlic^. Siubptanb nennt i^n beftimmt, Antap_. IT, 18: Saxo-
num et Turingiorum praepotens dux^'). Unb eine fpätete, fteilid^ fe^t Per»
tnitttc ©tjiililung, Historia de lantgraviis Thuring. (Pistorius ed. Struve I,
S. 1302)'^): dux Thuringorum percussus interiit sine heredibus a. 972., et
ducatus Thuringiae devolutus fuit ad Heinricum ducem Saxoniae, ejus con-
sobrinum, tunc imperatorem Romanorum, mag üietleid^t fo Diel ^ebeutung
^abcn, ba§ fidö batin eine (ftinnetung au«fptid)t, wie ^uetft ^eintic^, nic^t
fd^on Otto, toitflic^ all .ßetjog bet springet gegolten l^at.
@in«lne untct ben vieuetcn t)aben abet bet bem Stteit AeintiAS mit bem
Äönig ouf biefe 2:^ütingifd^en 93eti)ältniffe übctatt fein befonbetel ©etoid^t ge»
1) 5flr fte ctflärt \i<i) aut^ Xümmler II, S. 582.
•2) ^titnüä) @iefebTed^t B. 187, n)äf)renb er fi(^ S. 194 Aber bal toai Jlonrab it)tn ent«
)og unbeftimmt äußert.
oj öetncmonn, 6ero S. 4, benft an SSerfud^c her Jünglinge, bic bätcrltd^e TOorfaraf«
fdjaft wteber ju erlangen, Stein 5. 229 an S3erleil)unß ber ©roff djaften , toel(^e Cfto ge«
qabt, an jene.
4) »intelen, (Jorf (jungen III, 6. 350, fDri*t nut bon folc^en in Soffen; aSiburinb
(oben S. 20 Sl. l) fogt: in omni Saxonia Tel Thnrinjforum terra; unb ^ier fieinen tov
jugStoelU bie ©üter beS ajlainjer Stifts gefüllt iDerben ju müfien.
5) Itel meint ti>of)l oucft Sd^toar? ©. 2,3, wenn er iagt, §einrid& ^abe »on biefet 3fit
an ben Jitel ^erjog bon 2t)üringen geführt. Urfunben Ijaben loir bon i^m feine.
61 Kuägeft^rieben toieber in ber Bist terrae Misnensis, Mencken .SS. III, £. 319. SlnberS
ift bie 9luffaffung »ot^eä, Xitüx. CS^ron. ed. giliencton S. 174: Do streit henog Bnrghart
mit on hej Ysenach, nnde der wart irslagen und liess nicht erben, nnde das Tandt gevil
dem reiche.
^egenftanb hti Streite Stoijc^en ^. J?ontab u. ^. .^einttc^ 199
IfQtM- 9öät)tenb öeutfc^, (jJeto ®. VIII, met)t eine fotmctle SUettehung be»
^eijog^ onna^m, fo baß Don i^m geforbett fei, feine Se^en etfl al% Saflall in
bie ^anb hti J^änfijd^en Äönig* ju legen unb bon beffen ©nobe aöe^ ob*
Ijängig ju mod^en, hat 2eo, üöotlefungen I, ©. 593, bef)auptet, ßontab
^abe bem .'[leintic^ nicpt bie fbniglic^en üomänen unb .^of)cit?rcci^te in Sa^«
|en Wie "Jlrnulf bem Otto übetlaffen »oüen, unb einen ät)nlid)en ©ebanfen
fütjtt 2bi)ex aui, a.a. C S. Ö2 ff., njenn et fagt, e§ fei eine Sc^njöd^ung be5 f;>tx-
jogttjumS in allerlei iHc^ten unb 3ubet)örungen — et benft an ^4-^atronatrec^te
übet Älöfier, marfgtäflic^e Siedete, aügenicine ß^tentedjte — bcabfid^tigt ge«
»oefen. (ibenfo '-l^teiß in einet ?lbt)anblun^ übet baä 5ßett)ältni§ bcS ^eütfd^en
Äönigt^um^ jum Säcf)fifc^en 4^et}ogtl)um tm lOten ^fo^ic^unbctt^j. SlKetbinQä
entfprac^ ti toot)! ben Jenbenjen -RontabS, eine beftimmtete Slfa^ängigfett
toenigften^ hei ^etjog^ ju fotbetn. 'älllein et ifl fd^toerlid^ baju gefommen,
biee i)iix gelteno ju nta^cn. 2ie 9k^iid^ten ttelc^c öotliegcn toetfen boc!^
jundc^ft ouf eine täumlid^e SJcfd^tänfung bet ^Dlod^t beS ^etjogi ^in. So
^eintic^ fid^ biefe nid^t gefollen iic§ unb n bem Äompf gegen ben Äönig glüdt»
lid) teat, fo tonnte anbetet niri^t in ^i^age fommcn.
3n einem getoiffcn ©egenfa^ ju einet foldben 3luffaffung ftel)t, too3 altere
Sc^tiftftellet ton bet je^t ton .^cintic^ in 5lnfprud^ genommenen unb gehjon»
nenen Unab^ängigfeit unb j^reil)cit bem Äönig gegenübet bet)aupten. 2J}it ber
(Jt}ät)lung toelqe SGBibufinb t)ict giebt Inutben iJ^oitc öetbunben, bie er \d)on
t)orl)er, ba juetfi ton ^eintid) bie 9iebe ift, gebtaud^t: Ileinricus, qui primus
libera potestate regnavit in Saxonia. liefen ^at man mituntet eine gtoße
IBebeutung beigelegt, fic abet auc^ in oetft^iebenet Söeife etflätt'). ®egcn bie
Don onbeten geltenb gemad^te 9luffaffung, toelc^c ba^in ging, bie Sethjonblung
bet amtlichen ^öebeutiing beö .^ier3ogtl)um3 in ein feubole^ batin ongebeutet }U
fe^en , behauptete ©unbling: e? "öeiBe, ^cinrid^ ^obe o^ne JRücffidQt auf ben
Äönig, frei öon jebem Söonbe, bie ^ettfc^aft übet Sadbfen bet)auptet: et bejie'^t
eS ober auf bie 3"* ba bet ^etjog feinblid) bem Jtönig gegcnübetftanb (De
statu 6. 51: H. A. ©. 57). Sarauf läuft aud) bie Grflarung ÜJJontag? ^in»
ani fStaatSo. ^reil)cit II, 2, 6. 12): J^einrid^ t)abe ni^t gebunben an bie Söet»
faifung beä 3let^3 regiert, bie Sifc^öte unb ®tafen ganj bon fid^ ab^än^ig
oemacpt. Gthiaä anbete in neuetet 3?'^ Stenjel (De marchionum origine
S. 26). 3m 3"fflniment)ang mit feinet ?lnfic^t übet bie ?lusbilbung bet ^et»
joglic^en ©etoolt in Sac^fen, bie etft -öeinrid^, unb jttjat gehjoltfam, fic^ an«
geeignet hoben foü, meint et, eben in oiefem Sinn fei ton iljm gefagt, ba^ et
juetft mit fteiet ©eroalt in Sadjfen gehettfc^t. Unb bem hat ^Ifd^bach (?lrc^iü
f. ©efd). unb iiitetatut II, S. 174) beigeftimmt. ?lbtt)ei(^enb ^at bagegen
l'ohet, ©. 140 ff., bie SteÖe auf ba? 91echt belogen hjeld^eS ^eintich in bem
Äampf oeoen Äonrab öettrat, pleht ober aud^ auSbrücflidb Don biefem an«
erfannt fah- — ?lber olle biefe ßrflätungen fd[)cinen toenig begrünbet. ?ludö
hat 'c^on Leibniz, Ann. 912, II, 6. 259, bemetft, ba^ bie Söotte Dielme^r
ouf .^eintidjS Stellung aU Äönig ju beliehen feien; unb biefe ?luffaffung tfl
fpötet toiebetholt Dettheibigt unb" nähet begtünbet Ujoiben, Don J^öhme, SDteS«
benet 0el. 3lnj. 1752, 2. 169 ff.; 9iöftlet, ( bronica medii aevi I, ®. 51, bm
SOilfen, in einem ®utad^ten bet iBetlinet afabemie, ^tc^iü b. @ef. f. ä. S). &.
II, 3. 12, beipflid)tet: freie @etoalt ini%t bie toeld^e 4pfinrid) brfag, bo et oU
ftönig unb ohne <öer}og unter fid) bie ^ettfch^ft in Soffen führte^), ^n
n ««4 9fiflrr, X. 0. 11, C lo K.. (cUteittt fie, aber rt (rnnt fit|au4 nur aul
Zrritfqrt« flanj unbcbmttnbrt Oefftifttr orinricft I-
2) Sroatamm bon Zittau 1878. 34 renne el nur oui btt ^nbaltlanaabc in ^abTtlbtt.
bet Oe(4t(ftt*toifienf(J)oft I, «. 136.
"^I Oine nan) einrntbnmliAr (hrflätung fliebt ScbaUn. .\nn. Ptd. I, C. 24<i (»d. 2%. lOU).
Hai) htm UntrTflanflt ber Aatotinarr. tagt et. bStten aUeJ^ürftrn eine etbliide unb iiiflletQ
freie Oteloalt ftd^ angemaftt unb bebautXet, toorauf er fortfatirt: At lUnrko .Sazoni*i> dnci. ..
»IIa pra« Mtoiia UbarUtii caua; laod «x P*tr« OttoM aTo<in« Lodolpbo m ad Widakindi ha-
roditatem nenmottm r«f«rr«t »oqaa Ib mnltit p«r Swoolam Wmlphaliamqn« pcaMstionib«« ••
priDcip«in r«n«t etc.
41 liefet VnflAt f^rint fi4 auA bie bon Ü4<)ern anjufAUeften, toenn er bie SDorit
'lOibuttnM JU bem Cake dtieri. II. 6. 10: ^einti« befoft ouq nad) ftinrr (irbebuno auf
ben (öntstidben 2bton m* Ca^fif^e t(TlO0t()u« in jenem Cinn (all ^KationnlberjoatDa«).
•tloal anber« 3Debetinb (^. ^errmonn e. .M): toal bie Dotfo^tcn nut butcb Oetleib«Nfl
200 Qxcüxi 4.
ai)nlic^em ©iim ^ot aber aud^ j(fcon ber Ann. Saxo bie SQÖoTte gefafet , locnn
et fie etlüaä eriDeitctt fo tutebergiebt, 919, SS. VI, €. 594: Heinricus primus
hujus Hominis cepit pot^state libera primus de Saxonum natione regnare
... et summa regni Teutonici , que Francorum eatenus fuerat , ad Saxones
transivit. — Unb biffe Grflärung finbct aiid) in einer i^toeiten ©teile bcs itöi»
bufinb, bie fd)on 5JJeiboin ongejogen ^at, it)rc üoHc 5*eftätigung. Verleibe jagt
I, 34: quo (S. Vito) adveniente, Saxonia ex serva facta est libera et e.\
tributaria multai-um gentium domina. £q§ 'libera' bejeidjnct t)ter offenbar
nid)ts anbete? aU bie butc^ SBat)! itjrcS Jperiog? jum ftönig aufgehobene %h'
tjiingigfeit bon einem fremben .^errjc^erflamm ünb äSolf. Unb fö ift aud) in
ber erfien Stelle bie libera potestas ^einrid^ä bie freie ©ctoalt toildji er oU
Jtönig in Sad^fcn übte. 91uf ben Streit mit ilonrob, bie Stellung Wtldji ber
^erjog biefem gegenüber einnabm, t)at ber 31uebrucf feinen iöejug.
ber jlöntße unb untei fortbauernber 9ltil)8ngi(ifeit toon i^nen befagen , bai iiabt fieinrid^
nun bon fid6 fetter Benommen,- er fei ber cr|te freie unb unat^önflioe £clbftl)erri(^er in
Sod^fen getoefen. 2 a Söcbefiiib bice itboä) niii^t foteoljl oue J^einrid)* tvni}jörunfl geocn
Aonrab aU aue feiner ä0nl)l }uni M&nige ableitet, fo tocid^t er nid;t rooU-ntlict) bon ber
t)ier gegebenen Vinffd^t ab.
© y c u r § 5.
Urbrr 5tt 3nt oon ;6ömg :6onrab I. ^oh.
Cbic^on übet ben lobestag ßonrabl jc^t tioQe Uebeteinftimmung tjerticfet
(Jümmlet II, 2. 613; Stein e. 276), mag bod^ bie näljete iöegrünbung, auf
bie Don anbeten tetioie|en ift, i)iex mit einigen grgänaungen toiebetlbolt
toetben.
gtütjet l)at Spiefe, 2lufflätungcn in ber ©ejd^id^te unb Siplomatit
6. 115 ff. 125 ff., bie öetfc^iebenen Angaben bet Cueüen unb ber neueren
Äutoten am üoQftänbigften gefammelt unb fam ju ber ?lnna{)me, ber ßönig
fei am 22. ^Joüember 919 geftorben. ^lllein beibe», log unb 3at)r, finb offen»
bar unrichtig angenommen, loie namentli^ auc^ fc^on Kremer, Orr. Nassoicae
I, e. 109, gejeigt tjat.
5ß)aä ben ^ag betrifft , fo nennen mel)rere bet älteren unb beften ^ietto»
logicn, ba* Fuldense (Sehannat Hist. Fuld. S. 471), Sangallense (^JUtt^ei^
lungen XI, S. 62), Merseburgense (S. 246), Laurishamense") (Sehannat
Vind. I, S. 40; Böhmer Fontes III. g. 152), S. Maximini (Ilontheim Pro-
dromus II, S. 994) unb eben'o Marianus Scotus, SS. V, S. 553, lU. Kai.
Januar. (23. Tecembet), unb bem entjptidöt bie Eingabe ber Ann. Sang, maj.,
SS. I. S. 7>: ante natale Domini. gut jenen 2ag $aben fid) benn aud^ fd^on
Leibniz, Ann. II, e. 301; Eckhart, Fr. or. II, g. 861; ^a^|n, ßinl. II,
g. 11 9i.; bonn Kremer a. a. C. unb bie meiftcn *)icuercn, \. iö. Lamey,
AcU Pal. VII, g. lOo; Sßend, ^r 80. II, g. 63i<; miimtx, 9teaeften g. 1;
Kar. g. 120, erflärt. - lie Eingabe ber Ann. Weingartenses. SS. I, g. 66,
10. Kai. Decem. (^toü. 22i, ber gpiefj folgt, jdjeint auT einem 3rrtl)um ju be«
rut)en. Wie er nid)t feiten oorfommt, inbem man ftott bti 3Jlonote, oon beffen
flalenben ou* jurütfi^ric^lt toetben mufjte, ben nannte in toeldjen baä ßrcigni?
fiel. — Xie SJacftric^t ober bti Thietmar I, 5: 14. Kai. Novembris (Ccto«
ber 19) erflärt fic^ ou# einer Söermedifelung mit bem üönig Äonrab oon i^ur«
gunb, beffen lobedtag ba* Necrol. Merseb. , g. 2:^, an biefem 2age
öerjeidjnet: Choonradus rex Burgundiorum oli. Sißenn ba« Necrol. Luneb.,
aijebefinb ^Joten III, g. 7s, an biefem löge einen Conradus rex nennt, fo
ttirb e* beniclben meinen, übergebt bonn aber ben £eutfc^en Äönig
gonj. — iSJol)er Hartmann, Annales Heremi g. 33, bie *JJad)rid)t l)at, Äon«
tob fei am 1. 3uli 919 geftorben (i^n ober einen oue i^m abgeleiteten i^eridjt
meint oudb too^l labbe. Abrege royal 1, g. 256, menn er Sielen lag neben
bem 2.3. Tee. ermäljnt), mei| i^ nit^t ^u jagen.
To8 3fl^r fonn noc^ meniget einem ^nxifd unterliegen. 9ls nennen
übereinflimmenb bie Älteren unb cfctonoloflifd} genoueften ^lufieidjnungen, Ann.
necr. Fuld., SS. XIII, g. 191; Ann. Alamannici, SS. I, -2.56; Sangallense«
1) Sirl mdnt »ttUci^t thtmtx a. o. C. tocnn tt, unb ebtnio CAtoark. A. Aoniab
C. 90 9t., AnnkiM Laariobamm^M dtirrt; in htm CkroBieoa Laariah finbtt fi4 nt4l« barftbtt.
202 SrcutÄ 5.
maj., cb. ©. 78; Corbejenses, SS. III, S. 4; Lobienses, SS. XIII, 6. 233; Lau-
bienses unb Leodienses, SS. IV. ®. 66; Elwangenses, SS. X, ©. ly, bie auf
eine alte giilboer CueQc jurücfjugc^en fc^einen; Stabulenses, SS. XIII, ©. 42;
Ratisponenses, S.S. XVII, B. 5S8; S. Riulberti Salisb., SS. IX, ©. 771 ; He-
rimannus Auiiiensis, SS. V, 6. 112; Marianus Scotus, cb. S. 553. — 917 in
bet .'panb?d)tift ber Ann. Augienses (j. 9inc^ticl)ten ü. b. 6. 91. Uniö. 1857,
6. 54) erfd^cint ali blofec Serloirruna; 919 aber finbet fic^ befonberS in
fold^en 9lnnolen, bie auä) fonft in ber 6{)ronoIoqie unfic^er finb, beim Cont.
Reg., SS. I, S. 615, unb in bcn Ann. Hersfeldenses , SS. III, ©. 52 ff., bie
jenem folgen. 3;ie legten unb ebenfo bie Ann. Weingartenses, bie aufeerbem be«
fonberS iii SBetrac^t tommen, SS. I, S. 66 (au3 il)nen bie Ann. Colonienses I,
6. 78), tocrbinben unter 919 Äonrab? lob unb ^etnrit^S ertiebung. So au^
bie Ann. Pragenses, SS. III, S. 119, unb Sigebert, SS. VI, ©. 346, Ann.
Saxo, eb. <B. 594, unb anberc jpätcre, bie üon bem einen ober anbern ber
älteren abhängig finb.
lieber btf 3ftt 5fr (Erljfbuiifi :ßöntg j^ctttrtdjß.
Ter iJottftänbigfcit reegen finb ijitx bie 9Jacf)rid)ten unb \Untid)ten neuerer
Sd)tift|leIIer über ^eintidjä 'Jiad^folge juiammenjiifteßen. ^ie Ann. Corbe-
jenses, Laubienses unb Leodienses (anl i^nen anberc teie bie Parchenses,
Marcbianenses , SS. XVI), Ratisponenses berbtnben ben Einfang feiner
JHfciierung mit bem lob ÄonrobS 918; ebenfo bie Hersfeldenses 919. — 9luf 918
unb 919 üerttjetlen beibel bie Ann. Lobienses, Stabulenses unb Herimannua
Augiensis o. o. C, btc boburcft il)re befonbere ©cnauigfett bertäiiren. — dagegen
t)at bet Cont. Reg. 919 »nb 920, ift aber in biejen 3flt)iffn foft übetoC um ein ^al)x
torouS; ebenfo , unabt)ängig oon it)m , bie Ann. Quedlinburgenses , bie t)ier
itire -^etöfelbcr Cucüe uerlaffen; bann Ekkehard ' ), SS. VI, S. 17-5. 180, unb
bem folgen oiele fpätere, bie oon i^m abgeleitet finb, j. 5). bie Ann. Wirziburgen-
ses (S. Albani), SS. II, ©. 241: Magdebur<ienses , SS. XVI, <B. 142; Pali-
denses, eb. B. 60; Otto Fris. VI, c. 16 u. f. to. -), njäf)tenb anbete, wie bie
Ann. Einsidlenses , SS. III, S. 141, baffelbe au§ bem (Jont. Reg. entnahmen.
Xit it'itx au3 ben .\nn. Colonienses abgeleiteten Ann. S. Benigni Divion., SS. V,
S. 40, ^aben beibe^, flontab^ lob unb ^einric^g 9iad^foIge, ju 920 gebrati^t
unb bie* bie Ann. Besuenses, SS. II, ©. 249, tt)ieber^olt, baffelbe auc^ bte
Ann. S. Vintentii Mett., SS. III, ©. 1.57, übetfommen. ^iod^ tiefer, bi? 921,
t)erabgetücft finb bie Ann. Admuntenses. SS. IX, ©. .573, bie «ädjfifdjc 2ßeU»
(^tonit c. lAx, ©. l-'>8 (einige .£)onbid)tiften unb bie Cateinifc^e Uebetfe^ung
hoben jebot^ ba* tid^tige 3at)r 919), Chron. Gosiariense, ^eutfdjc (>.f)tonifen II,
©. 604. Unb eä fet)lt unter ben ß^roniften beä fpäteren 5Jiittclaltcrg felbft
ntc^t an folc^en, bie noc^ weiter bon ber 20a^rl)eit abweid^en'), tcorauf nun
^ier feine tKücffic^t ju net)men ift.
SBJia* bie SBetfudje einer näheren 3''tl'ffi''nntung betrifft, fo Wirb in einer
alten iöearbeitung ber ©efc^idjte .£)einric^*, Em. comes de Manst'eld, Oratio
continens histonam Heinrichi. Frcf. l.>^0. 4. ©. 13, ber 1. 3iili onge»
nommen; Wa^ Wof)l mit ber ^{ac^rtc^t anberer, bag^ontab an biefem läge at'
florben (f. öort)er S. 201 *), jufanimenljängt : unb obfd)on of)ne alle Weitere 58e»
grünbung, t]aben aud) noq neuere Sc^riftfieller ti wicbert)olt (bgl. barUbet
yang, Senbf^teiben 3. 2).
1) 3n b(m Chroo. Wirxib., cbrnb. C 28, ifl ItontabI Zob riditig na4 Hfrimannni anf
91« anfltQrbtn.
■j< *i\\it b!f Kr-.n. AareMv»lI«aM«. SB. XVI. C. 082, flfl)Srfn t)itii)tT, toie in bet ttul«
li'' 1" ü'allt ! (•.:■ tf; l't.
Ii :K.::\ in Ann. Colon. br«rM |tt 923: Htinrirot rex (ontiitoitor ifl, toir oben
€>. ;i ü. •' iciiKitt, auf bie llnnfrnntina in Sottiringtn |u b(|it<)en. fttinrUotgl burftc
U1H an btn Sianb btr ttutflabt Arfcht totibtn.
4) Qi ifl unridilifl, h)tnn Krkbart. Orr. Outlf. IV, C. 888. fafll: Labb«at iaitinm nni
Hrinrici a Julio inripor« polst. 'Jitmigflfnl in brm Abi^g«^ roy»! finbtt fi4 nur bit VnflODC,
iaft tinigt bm lob Aontob* ouf btn 1. Ou(i ^*%n-
204 ejcuti 6.
3Jht JHücffid^t auf bic JRcd^nunQ bcr 9tf9ierunQ3JaI)rc junöd^ft in einet
einjelnen Ihfunbe beflimmte Gundling, H. A. ®. 7G 9i. i, ben SHeaterung?»
antritt auf) ?tptil ober ^Uiätj. 2;QgeQen fam Leuckfeldt, Antiqq. Halberst.
S. 125, auf äl)nlid^em Stiege jum ^Jioüembet; ein ?lutot, mit bem fid^ Leibniz
näf)er bejd^äftigt, Ann. II, ©. 31G, auf bie ^tit nad) bem 16. September; et
fclbft bageaen, unter Sergleid^ung einer gröfjercn 3fl¥ ^on Urfunben, gelangte m
bem 9{efuitat: nid^t nad) bem 20. Ofebruar; unb fo fagt Eckhart, Orr. Guelf.
IV, S. 383: malim primo vere electum esse. 2;ieje SJerfdjieben'^eit toax ber
törunb, bafe Bessel, Chron. Gotwicense ©. 154, bejioeifelte, bafe bei ber Un-
genauigfeit ber 9iotare auf biejem SCBege überljaupt etwa? fid^ereg ermittelt
»erben fönne. 2od^ finb jeitbem h)iebert)olte ä)er|ud)e gemacht, bie toenigftenS
alle ouf bie erften 3Jlonate beä 3flf)teä 919 füt)ren: Krause, Stemmatographie
<B. 19, auf bie 3eit öor bem 10. Diärj; Mansi, Ann. Baronii XV, <B. 600, ben
21. gebr. (bomit t)ängt tt)ot)l bei ©anftl, ""Rtui t)ift. ?lbl)aublungen ber 33oir.
9lfab. IV, S. 415, bieiÜngabc be» 23. gfebr. pjammen); Lainey, Acta Palat. VII,
<B. 119: jtoifc^en ben 9. uhb 14. 9lpril {i^m folgt 5ööt)mer, üiegeften S. 2). 2"am»
berger ift ti möglich oertorben, alle biefe ?tnuat)men ju üereinigen: einen erften
3ujammentritt gftänfijdjer getreu ju gtifelar fe^t er (IV, ©. 420) auf ben 19.
ober 23. 3febr. 919, eine jnjeite öerjammlung, bie ^einrid^ »erlangte, ju ber
auc^ bo» übrige Seutjd^lanb geloben UJorb, in ber Söod^e öor !polmatum
9 — 14. 3lpril: baä il)m au§ einem Söudbe ^ufc^bergS befannte £atum beS
1. 3uli cnbli^ mad^t iljm glaublich, bafe um biefe St'ü ein neuer 2ßat)Uag an^
beraumt tDorb, „näf)er ben Sd^toöbifd^en unb iöairifd^en ®renjen" (©. 426).
Sluf bergleic^en SBerfetjtt^eiten ift feine iRücffidjt ju net)men.
3(n ber erften Sluiarbeitung glaubte id^ 3U faft berfelben, nur einer noc^
beftimmteren Slnna^me alä Öamev gelangen 3u fönnen. ^nbem id) jtoei Xix--
funben combinierte, fam id^ ju bem Stefultat, bafe bie ytegicrung5JoI)re
^einrid^S Pon bem 14ten Slpril an gejät)lt toürben unb biefer iag alfo als
ber feiner Grl)ebung angefet)en merben fönne. (fine bebeutenbe 3^^^ anberet
Urfunben fügte fid^ biefer 9innal)me, bie bann aud^ in mef)rere neuere ^nrftel»
lungen übergegangen ift.
öine h3iebert)olte Prüfung liefe mir bie Baäit aber bod^ als jtoeifeltiaft
crfd^einen, unb i^ fam bei erneuter 3^e!)anblung berfelben ju bcr 9lnfic^t,
bafe ftc^ mit etmoS größerer ©ic^erl)eit nur @nbe ?tpril ober ÜJtai al§ bie3cit
ber ©r^ebung .^einrid^ä be^eid^nen taffe, toobei id^ ober bemerftc, bofe, toenn 3 Ut=
funben ouö bem *JJ?ai 935 rid^tig botiert hjören, jhjei Pom 9. unb 11. 3Jlai
mit a. 16, bie britte Pom 24. äJloi mit a. 17, ber Einfang jtoifdjen ben 11. unb
25. be§ anonatS faUen muffe. Sluf biefelben ftü^t fic^ jetjt Sidel (DD. ©. 73),
tnenn er ben 12. unb 24. ITtai nennt, mobei id^ boc^ bo« früf)er geäußerte Jöe:
benfen nid^t nnterbrürfen fann, bofe DD. 39 mit 24. aJJoi au§ einem 6f)artular
flammt unb olfo bic ^al)l nidjt über alle S^eifel ert)aben ift. ®leid^ bie näd)fte
Utf. Dom 8. 3uni, im Original erljolten, Igat a, regni 12, 9lr. 41 Pom 12. Ccto«
ber toieber a. regni 16. Wogegen ergeben auc^ bic übrigen Urfunben fein ttjcfent»
lid^ abmeid^enbeö 3lefultot.
^PriPaturfunben pflegen in ifjren S^otierungen nod) weniger juPcrläffiq xu.
fein aU bie ber föniglic^en flonjlei, unb ert)eblid^c§ ®etoid)t ift alfo auf fie
om toenigften 3U legen. 3d) ^bc l)ier nur eine ^erpor, bie fid^ burd^ reid^e
unb genaue J^aten auszeichnet, Dronke ©. 314: a. 930., ind. 3., mense Martio
die 20., feria 7., anno 11. regni. ©ie ftimmt mit bem fonft gemonnenen 9te«
fultat infofern überein, al§ i^r jufolge bie @rf)ebung toenigftens nod^ bem
20. Tläxi ftottgefunben f)aben mufe.
6ine ettooä onbere Söeftimmung mag man glauben in einer alten Sluf^
^eid^nung ju finben. 3n nefrolbgifcben Slnnaten üon ^rüm Ijeifet es
(SS. Xin, ©. 219): Heinricus natione Saxo iniperator, qui dictus est ensis
sine capulo, 8. Kai. Maj. obiit. 2er 2og ftimmt in feinet äUcife 3U ber uns
befannten Jobe^jett ;^einrid)§, unb man fönnte Pielleid^t auf ben ©ebonfen
fommen, butd^ eine eigentljümlid^e SBerhied^felunc; fei !^ier ftott bcs Gnbes ber
Anfang feiner ^Regierung angegeben. Toc^ toeilen ber 9iome imperator unb
bie Jöejie'^ung auf bie JÖifion be§ Ij. Ubolrid^ (f. borüber Grcurs 9) auf einen
Seit ber (Sr^ebung Ä. ^einri(i^3. 205
etmal fpäteren S^riftfleQet ^in, unb bai @an}e fann leidet auf bloget SDet«
toirtung berufen.
3u ermähnen ftnb enbltd^ nod^ ^loei eingaben über bie SlegtetungSjeit
^inttd)^.
3n bet Äatferc^Tonif (ed. ^Jlaßmann II, S. 445) Reifet ei:
Ja was er an dem riebe,
daz saget daz buch tut war,
recht sibenzehen jar
unde eines mandes mere.
2a ^cinric^ om 2. 3uli 936 fiatb, loürbe bicfe Eingabe andf auf 6nbe 3Rai
ober 3lnfong ^uni 919 fübten') unb alfo im ganjen bem entfpxed^en tnad
bie Untetfud)ung ber Urfunben ergeben ^at. ^a aber bie S^oten bei ben fol«
oenben Roilern nidjt eben genau tinb: Otto I. B>^ 3fat)r unb 12 Üagc, Otto II.
ö 3a^r ( richtiger Cito III. l>f 3a^r unb 1 3Jtonat), fo ifi ^ierouf teot)( fein
großes @eh)id)t ju leaen. Sgl. 2J?Q§mann III, <B. 340. — 3ebenfan§ UU'
xi^ÜQ ift eine anbere Vingabe, bie fid). idj loeiß nit^t mie, in S^länbiid^e ?ln»
nalen öerirrt iiat, Langebek SS. rer. Dan. III, ©.30: Heinricus comes], filius
Ottonis dacis Saxonum, annis 18, mensibus 7, diebus 2. 18 3abte ift eine
Ungabe, bie fid) lt)iebert)olt finbet unb aU tiolle ^^atjl oflenfaüs gelten mag;
ttjober ober bie IWonotc unb iage ftammcn, ift jd^locr ju fagen; fie paffen audb
nici^t, locnn man ton JtonrabS Sob an rechnen tooQte. ^ie 3[nnalen folgen
fon^ metfi Sigebert^ ber cinfad^ 17 3a^te angiebt.
1) Katärlidb nt^t auf ben 9t>n(, toit 14 einmal auS Serfe^en fd^iieb
Heber aiiriebltd)r )Drru)anM|'d)aft unli nad)Hommen^d)aft jQrtnnd)s.
SSJenn ein neuee ßefd^lcd^t jur ^ertjc^aft fletangt, ift man jpäter gern
bemüt)t getoejen, c3 an bal früt)ete onäufnüpfen unb it)ni butd) irgenb toeld^c
Söetlüanbtfd)aft eine Sttt bcjonberet Legitimität ju geben. <Bo ift e% Qud) bei
^einrid) gefc^et)en in älterer unb loieber in neuerer 3"t').
3uerft, JDüiel id^ tneiß, t)Qt fd)on Gffet)arb in ber lefetcn ^Bearbeitung jeinex
ßtjronif (E ber 9lu§gabe) al§ .^üinrid^ä 3Jiutter, ©emaglin be« ^erjog? Otto,
bie Liutgarda, filia Arnolfi imperatoris, genannt (SS. VI, S. 175). i^arau?
bie Ann. Magdeburgenses, SS. XVI, ®. 142 (bie id^ mit Unred^t in ber öor^
berget)enben Jöearbeitung bier für jclbftänbig I)telt). @§ toirb n)ieberl)olt in ber
Chronica Saxonum, bei Henricus de Hervordia, ed. Potthast ©. 74, unb öfter
(§. 33. Stadtwegius chron., Leibniz III, ©. 266, ber aber feinen 5?amen nennt):
Aventin Ann. Boj. IV, 22, ed. Riezler ©. 66.5. SDie ©efd^id^te fennt
eine folc^e nid^t. dbenfo falfd^ ift bie 'äingabe be§ JBaitifd^en 6{)roniften An-
dreas Ratispon., SS. Kulpis. ed. Schilter ä. 16, eine Jod^tcr .^erjog Strnulfs,
9Ibel^eib, fet Ctto öermäljlt getoefen. Seine fjrou biefe |)at^ui (oben ©. 13). —
Ct)ne einen Flamen ju nennen, faejeid^net Jordanus üon Cönabrücf bie iJlutter
^einrid^S al^ eine 2od)ter Cubtoig b. gr., inbem er cinmot Sot^ar, unb er
f^eint ben älteren ;iu meinen, feinen avunculus nennt, an einer anbcrn ©teile
ibn als pronepos Äarl b. @r. (f. bie Stellen unten öjcurS 9) be^eid^net. Sluf
ä^nlic^e ßombinotionen finb neuere ©eneologen gefommen. Gundling, H.A. ©.21,
u. a. galten bie ^ott)ui für eine lod^ter Öubmig b. %.; @ebt)arbi, ^ift. gen.
9lbl)anblungen I, ©. 205, für eine jtoc^ter ßarlmann? ; toogegen Eckhart, Quat.
nion. ©. 40; Or. Fr. H, ©. 609; On-. Guelf. IV, ©. 374, an eine Joc^ter
6ber'^arb? oon griaul unb ber ©ifcia, Jodjtcr 8ubtt)ig b. pr., badete (f. bagegen
Tümmler II, ©. .580 9Z.): baä 6ine fo unfid^er, ja man fann tool)t fagen un»
begrünbet, toie baS Slnbcrc, ba fid^ bafür nirgenbö ein 3ln^alt finbct.
®anj toitlfürlic^e Grfinbung fpätercr 3lutoren ift e§, toenn ^einrid^ ju
einem ©ol)n feine? Sorgängcre Äonrab gemadl)t toirb, toie ee an Derfc^iebenen
Crtcn unb ju toerfd^icbenen" Reiten gefd^etien ift: Willelmus Malmesb. II, 135,
SS. X, ©. 4.59; Ann. Spirenses, SS. XVII, ©. 81; Chronica Holtzatiaec.il.
SS. XXI, ©. 259, üon ber n)oi)I bie Chronica Sla^nca c. 7, Lindenbrog SS.
(ed. 1706), ©. 191 , unb Cypraeus , Chron. epp. Slesv. , Westphalen Mon.
III, ©. 190, obt)ängen; Cat. codd. Pruss., SS. XIII, ©. 270. 3lid)t beffer,
hjenn ftatt beffen Martinus Fuldensis, Eccard Corp. bist. I, ©. 1670, ibn SBru=
ber nennt. — dagegen ijat man lange, unb audö biefe SarfteÜung, ouf ©runb
t)on Urfunben tocnigftenä eine 5üerh)anbtfd)aft .£)einrid)§ mit bem ßaufe flon*
rabS angenommen. 3n amei furj nad^ einanber (928. 929) au3geftellten Ur«
funben ^einridöS für 3:oul mirb Gbertjarb, ber ols SJermitteler ouftritt, be=
1) 910* 9lon!e, ®. ©. 6 «ufl. I, ® 13, l^ot borauf ftinfletotefen.i
liebet angebliche äiettoanbtfc^aft unb ^Jtad^fommenjc^aft ^eintt^^. 207
)eic^net aU dilectus comes atque propinquus noster, dilectus consanguineus
noster. Qi lag na^ tjiet an Den gtänfifd^en ^erjog ju benfcn, bet um biefe
3eit eine einflußtei^e ©teQung in Sott)rinQen ert)alten I)Qbe (|. unten ©i;«
cur« 11 ). 'Soä) ift c8 nic^t gelunacn einen 3"iiin'nen'[)ang nad^jutoetjen (eine
Söetmuttjung, bie Eckhart, Orr.' Guelf. IV, S. 277, auffteüte : §einrid)ä
'•JJluttet fei bie Sdjtoeftet bee älteren Äonrab ouö einet erften (St)e ber 2lta,
ipäteren @eniat)lin Ä. ?lrnulf^, mit einem aiJerinI)er getocjen, entbe'^rt allen
örunbeä, unb aud^ anbere Jöetjud^e finb ganj ohne 3lnt)alt; i SBencf, ^. SöJ.
II, 2. 641 9t.); unb neuetbingS I)at (stein (W. Äontab I. S. 292) barauf
aufmerfiam gemacht, ba^ ein üJraf öbert)arb Don J^amalanb mit bet 3lmalraba,
einer Sc^mefter tion ^einrid^^ ©ema^lin 3Jiat)tl)ilbe , öetlieiratliet toat (Sige-
bert, Vit;\ Theodorici Mett., SS. IV, S. 4G4), jo ba§ c% faum atoeifelljaft fein
fann, baß e« biefer Sc^rooget beS flönigS ift bet in ber angegebenen SBeijc be^
jeidlinet mitb. Cfa d betjelbe, ber untei Ctto I. aU öraf in ben Hamaland benad^»
batten Sauen Thriente (DD. 0. 1,62, S. 143 '^l) unb Salaland (ebenb. ^it. 216;
öol. 181) erlc^eint, teie S^ümmler (Ctto I. <B. 374 VI 3) unb bo» 9iegifter ju
DD. I annehmen, fd^eint »enigftenS nid)t uniloetfeltjaft, ba bte?er erft996 geftorben
fein jotl') (V. d. Uergh, Handboek der Middel-Nederlandsche Geographie £.179,
nad^ Bondam; cgi. über feine ©rafic^aften ©. 171 ff-)- ^öielleid^t ift bieS ein gleid^;
namiger 3o^n, bei bem Ctto ber SJertoanbtjcljaft (fte toären Setter bon ber
5Rutter tjer oetoejen) nid)t mcl)r gebeult. 3" feiner 3eit toar bie ©raffcl)aft
im Hamaland in ben .£)änben SSJic^monn? (v. d. Bergh 6. 273); bie Eingabe
Sigebertä fonn aber ttclleid^t auf einem 3frrt!)um berul)en, jumal bie 936=
jeidQnung ton Hamaland als pagus Saxoniae 3^fifel erregt (Söilmanl ÄU. I,
5. 4341, tt)ät)renb Salalant unb Thrianti allerbings ju 2ad)fen gel)örten.
©an,} au% ber l'uft gegriffen ift bie ?lngabe' eines fpäteren gronjofifc^en
G^ironiften, bie ©ematilin $)einrid)^ üJtnt)tt)ilbe fei eine Jod^ter Cubroig beS
Äinbe«. Chrou. Turon., SS. XXIV, 2. 460: Ludovicus (puer) genuit duas
filias I'lacidiam et Mathildam, quarum . . . aliam (bie 3)Jatt)ilbe) dedit Henrico,
filio Ütbonis ducis Saxonie. Jaffelbe finbet fid) in einer Stelle, bie au* bem
ungcbrucften 2^eil ber (£t)ronif beS (iuillelmus de Nangis angeführt toirb, unb
ber f. 3- Blondell, Gen. Fr. plen. assert. II, 2. 203, einen eignen 3lbfdinitt
getoibmet l)at. 3Jgl. Leibniz, Ann. II, 2. 24:3.
£ie Chronica Sa.xonum, bei Heuricus de Hervordia, ed. Potthast 2.74,
mad^t eine loc^ter ^einric^S jur erften ?lebtiffin öon Cueblinburg: urbem Que-
delin^'eburch. In qua et congregatiouem nobilium feminaruin instituit; ßliam
8uam ibi nrimam abbatissam posuit. S3gl. bie Cbrou. princ. Brunsv. c. 2,
6. i^tlH. itn "ilamen 3JJatt)ilbc fügt bie ibraunfc^ioeigfdlie 5Hcimd)ronif Ijinju
c. 11, S. 471:
Her wolt in geben wol dhuseut hübe
Und sin vil lebez tochterlin —
Machtilt heyz daz megetin —
Gotte und an seute Servacius ere,
Daz sc dha abbatisse were.
^ieiaud bet Libellus de fundatione quarundam Saxoniae ecciesiarum, Leib-
niz SS. I, ©. 261): 5*ote6 Chron. pictur., Leilmiz III, 2.804; Trithemius
Ann. Hirs. I, 2. 63, u. a. (Ire ift beutlid), ba^ eine iürtn)ed^felung mit bet
Jodetet Ctto I. »orliegt, toie ft^on (iundling, H. A. 2.47 9{. x, 2. 246 *)i. a,
bemerlt bot, gegen ben freilid) noc^ Kettner in einer eigenen ©cftrift auf«
trat, f. Pfeftinger, Vitriarius illustr. II, 2. 102. — äJöllig erfunben ift bie
5Ri)5e, Don ber Ji^ote a. a. C. beridbtet: De driddc dochter de het Ryxa,
de nam hertogen Koloffen van Beygertn; ebenfo Trithemius a. a. 0.,
toä^renb La^ius ben ^letjog ?lrnulf, ^übner, in ben Öcn. labellen, beffen
©o^n nennen (Pfeffinger I, 2. 4^5). 9iidjt beffet begtünbet ift eS, »enn
Aventin IV, 22, 2. 6C7 , bie Saeopyrga (Öerbergo) bem lehteren üetlobt wer-
ben lüfet; unb tollenbi ganj moberne Ctftnbung, »enn .C>cbtt)ig einem ©tofen
1) nUmanf, ftU. I, C 4S4 K., ift atntiat tbn fftt ben Orafm Sberliatb |u ttalUn,
brr naÄ ront. Rag. (unb Ana. mct. rBld.) 966 fiato. Sp4 ift ^itr toel)I tlirr an tintn ttn»
ToUnflrr ju benitn ; €trtn 0. 827.
208 ercutä 7.
(Sbet^arb tion (Sbetflein Dermi^lt geiuefen jein foü (Pfeffinger a. a. 0.). Sgl.
Orr. Guelf. IV, S. 447 ff- Ekkehard Sangall. Casus c. 82 (©. 295)
nennt eine Wendilgarta, ©ema^lin bei @rofen Uobottic^ , Henrici regis de
filia neptim, toai 5- D- ^t?f SS. II, auf bicfelbe .^abemi bc^oc^, aber aud) jc^on
©unblini] (unter öinmeijung auf einen Weiteren ^^^i^ttjum IRabiüon*, bct bie
iEßenbilgärt jut lochtet f)eintici^S mad^tc) alä unrichtig, ^ktjcx ö. ilnonau
(in bet 'Hu?gobe a. a. 0. vi. 982) al? gan,^ uninogttc^ bejeic^netc. 3Jtan hiitb
bol)cr Quc^ ntc^t mit ^piper (5öcrbTÜbetung§büd)er S. s4 9i.) bie in einer tion
<5}olboft aufben)af)rten äufjeidjnung fte^enbe Weudilgart |o erflären bürfen. —
Cfinefpäterc miHfürlidje örfinbung ift aut^ föao in ben Tradd. Fuld. ed. Dronke
©. 139 er}ät}lt ftirb: Otto Magnus im])erator duos halmit cognatos ex sorore
genitos, quorum nnus Ludewicus, alter Heinricus vocabatur; tooran fic^ eine
ganj fabel()ofte ©ejc^id^te tion bem SBabenberger 9ibolbert anfd^liefet, beffen
locöter fie tierfü^rcn, rtca^alb er fie tobtet, Dann ber Äaifer data sententia
-Vdalbertum comitem decollari precepit.
hieltet, aber aucft faum begrüntet, ift bie Eingabe, eine Sd^ttjefter .^ein»
xiäti, SotJa, fei bem 3tbalbert öermobtt geroefen: Chron. Wirzib. im Stamm»
bäum, SS. VI, ©. 2X; Ann. Saxo 902, SS. Vi, 6. .J90, beffen 9{ac^rid)t »o!)!
f)ierauf jurüdfge^t; ögl. Widukind I, 16, mo bie 2ßorte: Ileinrici ex sorore
nepoti, nur auf ber 3lu3gabe ^frecftt^ unb einem angeb(id)en (iober i^aitei bc»
ru^en, unb Ekkehard, SS. VI, S. 174. OJlit SRcc$t .^roeifelt SJümmler, II,
5. 521. — Leilmiz, Ann. II, <B. 198, unb Eckhart, Hist. gen. ©. 12, t)aben
gemeint, nicftt ^einrid^, ber äJoter 3lba[bert§, fei mit ber JBatoa t)ermä()tt ge»
ttjefen, fonbern ber gleichnamige Sot)n beffelben; unb bem ftimmcn SBencf,
^eff. 2®. II, ©. 603 m. d; ©enßler, ©rabfelb II, ©. 152, u. a. bei. ^a--
gegen erflären fic^ ^ßtjiüip^, Beiträge «. 42 9i. , unb ^irfd^, ßeinridö II.
iöb. II, ©. 17 9t. ®an;i ot)ne ®runb ift i.'öf)er§ ?lnnotime ©. 34, e^ möge
öielmc^r ein Sruber ^einric^S mit einet (S(i)tDefter ber iöabcnberger üermdt)lt
getoefen fein. — (Sine anbere (Sage bon bet ^a\}a f. ©. 212.
2}aB ^einric^ eine 2od)ter öon feiner erften ^i^au, ber f)at()eburg,
empfangen, ^aben mehrere, Pfeffinger I, ©. 484; Gundling, Gundliiigiana
XXXIV, ©. 336; Mascov., Comm. ©. 28; g3et)fe, Ctto S. 88 unb 8. 102,
ani ben SBorten be3 Widukind II, 2: Sigifridus . . . gener quondam regis,
tunc vero affinitate conjunctus, gefc^loffen unb betjauptet, ei fei bie
3futta, bie ali @emat)tin SiegfriebS in einem Diplom (Eckhart Hist. gen.
3. 129, u. ö.) erfdbeint. 2;ieS S)iplom aber ift 3tDeifeIf)aft (f. SBerfebe, ©aue
©. 76), unb aud) jene SBorte beg SSibufinb muffen anber§ üerftanben »erben.
(Sr fclbft erflärt fie II, 9: mater ejus (Thancmari) filia erat materterae
Sigifridi, de qua genuit rex Heinricus Thancmarum, h)ai Eckhart a. a. D.
©. 109; Orr. Guelf. IV, ©. 382, richtig fo auffaßt:
/ \
(irüin^^i 9i
' I
^eintiC^^|)atf)eburg ©iegfrieb.
SJiefen ©rab ber Sertoanbtfd^aft fonnte SDÖibufinb, ber baä Söort in einem
nid^t genau beftimmten Sinne brandet, loo^l mit gener bejeic^nen. — 2lnbet8
giebt bie SBerteanbtfd^aft ©eb^orbi, |)ift. gen. 3Ibl). I, ©. 241:
ßtbin
/ \
.£)eintid^^$ati|eburg ^utta^Siegfrieb ;
inbem er fo feine frühere 2Infidt)t, aU fei Sutta bie 3:odf)ter ^einrid^?, berid^tigt;
ögl. ^einemann, @ero <B. 126; gener fott bann in ber Sebeutung tion ©t^waget
ftef)en, »aä dbtt mit bet jtoeiten ©tette be3 SGÖibufinb fi(^ nid^t tietträgt.
©ircur^ 8*
Der ßfinamc Auceps (Doglcr, -ftnklcr) unö bie öarouf bcruljenöcn
€rjä|)lnngfn rpätrrcr ^Autoren. — ^nhtxt ßmamm.
Sltin gteic^icitiget ober audf nur älterer «c^rtftfteQcr fennt ben Jöetnamen,
mit toelc^em ftönig ^eintieft fpäler ooriug^toeife faejetc^net iDorben tft.
'Jio(^ loeniger finbet üä) in i^nen ittoai oon ben ÖJefc^id^ten bie mit biefem
'Jlamen in 23erbinbung gebracht roerben, unb auf benen berfelbe am 6nbe
beruht.
Jluerfl ber Annalista Saxo") um bie 5Jlitte be« 12ten 3fl^t^unl>ett5 Ijot
e^eidjnung: 919 (SS. IV. ©. 594) in eine auh bem Cont. Reginonis
entlehnte Stelle fügt er bie iüjorte ein: cognomento Auceps. 5ln eine ^nter»
polation tft nadt Unteriucfjung ber Crtginall}Qnb'ct)rift nidjt ju benfen. (*i ifl
audf tpa^rfcbeinlic^, bog ber 3lutor eine iarfteflung benujte, bie im 12ten ^al)x*
!)unbert entftanben, in eigentl)ümli4er, aber oielfac^ fagen^after SBeife bie ©e*
id)i(^te namentlich aud) ber «äc^fiic^en Äönige be^anbelte, unb bie üoBftänbiget
übergegangen ift in bit iSöfjlber 3lnnalen'-).
_jn biejen toirb er}äl)lt, SS. XVI, £. 61: cognominatur auceps
(Ölofie am 5Hanb: the vogelere), pro eo quod venatu semel in curia
saa ''' ' ' hnunalem declinans intemjieriem. cum pueris lascivis avicu-
las : In quo etiam studio a principibus dejjrehensus, iDO]iinate
.\qui.-^..w,. .i.tronizatus est. Sie t)ierauö obgeleitete «ädjfijd^e Süeltdjronif
<■. 1.52, 5. l»it»^) gtebt ti alfo irieber: Dit is Heinric de \ ogelere gebeten,
wände he to Vinkelere ward vunden do he van den vorsten gekoren wart ;
do Togelede he mit sineu kinden.
5c^ tneift nid)t, ob ein ^ufo^nnien^ang jmift^en bem Slamtn Vinkeler
unb bem t)ier genannten Crt Diukeler angenommen merben botf: ob tttoa in
einem Jrut^dj^n (yJebic^t ber *Httm eine WoQe fpiette ?
\> lif *tut)et angrffibrte Sttrift Inii^t-ratorum a% -i.uj'e »A Hfinricum V. na
nnaclar« K**ta«. btt tbtn<aU( btn Kamm bat, L«ii l. <0T, tft tin Vu*jug aul
Ekkebar«! Bon bem fcSttten £iam(T<I(btnrt vlSn<4, bt. uidjnuna ^iniufftatc ; T- SS.
VI. e. i:i; «r*iü XI. e 3li. ff.
2) Ot^ ^abr bttl )u )(iflfn gtfui^t in bri flbiionblung fibti eine eä4fif(i)t ftaiftr»
«rnnif Jintctttcn toitb (I in bft liffritatton bon ^V Voigt, Tit 9(l)lbti (Sbrontt unb bie
Urnen Aaifrrfagrn, ftaUt Ibia,, bit tck]) ift an unfiefttTtn etQauAtuneeii . B»
errinftimmung (totfaen ber V6i)Ibti (5t)ronit unb brm Ciibf. Unnaiifltn lebigliA
1. {»tti ^,1f, !.Mhf rin lul^ h.ififibf (fitmplar bt* SRtQarb öon «ura benalt
' unbtrt« ttbtnbtt CS4fif4tr 9ldii(b ait jpU
.!( tttoa« ibnliitt« ttie<tbrr4t I, C. 7W hb?
unb
rqung (unb baft tt tine loI(be ift. toic it|t aOaeneis anerfannt,
„„V . :. 9lT III. tsonte, bit CutOt, ebtr natb XOtbtfinbl «nfi^t.
VrAib II, S. .'.'. n):r Mt eaOiftiKliTonit tin Qictr^t aul btr abronit btl Aonrab ben ^al*
btiftabt, trgab Heb mit edhaattett gtrabt aul bitftt EttOt) gitbi bttl \o Mitbei: Ihr m«
3abrt> b bt<(b. bt14- - 0«it' ^(tRTttb I « "lufl 14
210 «scuta 8.
ausgemalt in feiner SBeife ()at bie Sad^e ®otftieb toon 93tterbo >), ber bie
$5t)tbet SlnnaUn obct it)te CurQe benu^te, in bem poetifc^en ibeil feinrS
WexUi, SS. XXII, ®. 233:
Ilenricus dux Saxonicus regnare vocatur ")
Legati mittuntur ei, qui sepe rogatus
Noluit imperium sumere rite datum.
Invenere ducem veterano more sedentem,
Aucupis officio sua retia perficientem,
Ut modicas caperet*») insidianter aves.
Et quia simpliciter fuit his prcsentibus auceps,
Ammodo perpetuo cognomine dicitur Auceps'').
Cum tarnen egregium mundus halieretc) eum.
2lu(^ bie ©teile bti l'ol^engtin, bcffen S^ic^ter bte Sadjjenci^ronif benu^te,
mag 1)itx initgett)eilt luetben, ed. Diüdett ©. 85:
under stunden man in schimpfe in nante den Vogelsere ;
d6 er ze künege wart genomen
unde de vürsten boten nach im waren komen,
mit einem kloben er vögelt; daz brabt daz maere.
.g)ieran fc^liefet ficft bie ^iotij in einem 92cftologium bei i). ftreujftiftcä
8U 9iorb()Qufen (ö. 3. 1334), 5fft|tf)tift bei ^orabercinS ©. 5: Obiit Henr. im-
perator qui Vogelere vocabatur.
2luf eine anbete Ueberliefcrung !d)eint jutücf,5uget)en bie Chronica Saxo-
num, bei Henricus de Hervordia, ed. Potthast (g. 74: Iste Henricus dictus
est de Dinkelere et Henricus Auceps. XarauS abgeleitet ba? Chron. vetus
ducum Brunsv. c. 2, ©. 578: Iste Henricus de Vinkelere dictus.
^ic späteren, namentlidö 9iorbbeut|d)cu 6t)tonifcn beä ÜJlittelattcr« geben
bie ©ad)C in oetjd^iebencr ^off^nQ- Chron. minor, SS. XXIV, <B. 185: Iste
dictus fuit Auceps, quia , dum caperet aviculas, renitens electus est, eine
Stelle, bie fit^ Jnörtlid) n)icberf)oIt beim Sifridus de Balnhusin finbet, Pisto-
rius ed. Struve I, <2. 1332; Chron. Goslariense, 2. (ll)ron. II, ®. 604: qui
vocabatur Auceps, unb 61)tonif tion S. ©imon unb ^uboä su &oilax, eb.
©. 591; Compilatio chronologica , Leibniz SS. II, S. G4: Hinricus primus
dictus Auceps Saxo imperat. Auceps dictus est, quia in aucupio assumtus
est in regem; Engelhusius chron., cb. II, S. 1071: Hie' inventus in
aucupio dum afsumeretur ad imperium , dictus est Auceps ; Stadwegius
chron., eb. III, <B. 206; Ann. Spirenses, SS. XVII. ©. f<S: Magnum chron.
Belgicum, Pistor. ed. Struve III, <B. 76: Aiia chronica dicunt (ej id)cint ge«
tabe ©otfricb t)on Silerbo gemeint ^u fein): cum legati ad cum venirent,
invenerunt eum ante horreum sedentem et retia, quibus aves caperet, texen-
tem, inde postea vocatus fuerit Auceps; sie, licet renuerat. rex fieri cogitur.
S3ei Korner, ber ben Henricus de Hervordia auefd)retbt, l)etfet ci üorb/Cr, Eceard
Corp. bist. II, £. 514: Henricus cognomento Auceps, id est Vogheler. S^ie
3fnfd^rift einer Statue ^eintid^a in Üicgensbnrg ift n3ol)l aui nod) neuerer
3cit, ^otmai)r, g). Stutpolb 3lnm. S. 8:
Fertur equo celeri hie Henricus in ordine primus,
Aucupio celeber, nee minus imperio.
Saß inebet eine l)iftoTiid)e Il)atiQd)e ber (ftjätjtung p gtunbe liegt, nod^
biefelbe umgcte^rt auf njillfütlic^et (frbidjtung einci einjclnen Slutore bcniljt,
ctgiebt fid) bejonbets ani einer Stelle bcs ?ltnolb Don t'übed (juerft nad^=
geteiefen öon yappenbcrg, 3lrd)iü VI, e. 570) II, 18, SS. XXI, S. 13?:<: Hunc
montem (Hartesburg) olim firmissime edificaverat Heinricus imperator senior,
contra quem Heinricus, filius ejus, consurrexit, qui etiam expulit illatis pa-
trem crudeliter armis, qui etiam a Saxonibus in Welpesholt hello fugatus
dinricns qai cognominatus est Vogelere, qnod latine dicitur Anceps, quod a piincipibus electus
*t qnaesitus in opido Vinkelere, cum filiis suis in aucupacione est inventus. Xie anbete Ueber»
febung in einet M&niQSbetget unb Sonjiget ^onbfd^tift übergcljt btc So^e gan).
1) 3^n unb fpäterc iBctic^te benufecn ©rintm, 2eutfd6e Sagen U, S. 154.
2) So aüä) @. 2^: cognominatus Auceps.
a) 8(cilic«t) ex consangcinitate Earoli. b) s. ante orrenm sunni. c) s. in omni rirtute.
St. ^tinxiäii SBeinome 'Auceps*. 211
«st Cumque ii>sum castrum quasi jugum totius Saxonie fuisset et Impe-
rator propter nimiam superbiam suam non solum Saxonilius, sed etiam sedi
apostolice et omni lere imperio exosus fuisset, Saxonum principes cum
episcopis apud Goslariam coUoquium celebrare statuerunt. Et ibi conspi-
ratione facta contra Heinricum cesarem, alium contra eum regem suscitare
conati sunt, ^'ed cum de electione regis scisma esset inter eos, et quivis
pro iil)itu siui illam vel illam personam designdret, que iüonea non esset,
surrexit quidam inter eos Conradus nomine, vir eloquens, et dixit ad eos:
'Ut ouid discordatis, o viri? Nonne pro bono pacis convenistis? Si plackt
consiliuni meuni, ego vobis virum bouum demonstrabo. dignum bonore regio,
virum felicem in victoriis. per quem Dominus operabitur salutem in nol>is'.
At illi omnes assensum illi prebueruut. ut, quemcunque ille designasset,
bunc regem omnes salutarent. Qui, assumptis secum sociis, abiit ad ho-
spitium cujusdam bonesti viri cui nomen Ileinricus. Sed intrantJbus illis
bospitium, ipsum non invenerunt. Erat enim in borreo, aucupandi studio
occupatus. Uxor autem ejus illos intrantes lioneste suscepit, aicens, mari-
tum presentem non esse, non longe tamen positum. Cumque illi dester-
nerent equos, et convivium hospitibus instrueretur, illa clam misit equos
marito, ut equitando donium intraret, quasi de via venisset. Uli autem in-
tranti occurrerunt. Quos ille cum salutatione boneste suscepit, precipiens
poni mensam. iuvitans ad epulas. Cui Conradus respondit: *Non comedam,
donec loquar sermones meos'. Qui ait: "Loquere'. At ille: 'Te salutant
omnes Saxonie principes, rogantes. ut quantocius ad eos Goslariam venias '.
At ille respoudit: 'Quid tantilli viri indigent principes Saxonie'? Surrexit
tamen et venit ad eos. Quibus Conradus, qui eum adduxerat, dixit: ' Ecce
rex vester'. Confestim autem omnes unanimiter creaverunt eum sibi in
regem. Et ex eo quod acciderat, quia in aucupando detentus fuerat, quod
tamen illi quasi de futuro augurium erat, dictus est rex avium. Teutonice
antem vocelkuning. — £qJ ^iet }u gtunbc liegenbe !)iftoufd)e fjactum fann
nur bie äi*al)t 9{ubolfä öon 5H^etnfclben oU ©eqenfönig gegen |)einrid) IV.
fein; ober bie i^crtauid)ung be? *)iQmeus, bet 9^amc Äonrob für ben Dor-
fc^logenben Ötafen, ba* fyinbcn auf bet 2^ogeljogb , bie 3}ejei(^nung al^ Sogel«
fönig, far,i ba? «'^anje ber (Sr^ät)lung, bie butc^aus nid^t bet tottflid)en ©e»
fdjic^te feinet äOül)l cntfpridjt, jetgt mit iöeftiinmt^eit, bafe ^tet jene äJolf^«
jage üon bem uim .Rönig ciiDdl)lten «ac^fen ^eintic^, bet auf bei 2Jogeljagb
befdjäftigt bie ^Jadjtic^t ieiner Cfr^ebung befam, nur auf anbete U)et^dltni|fe
übertragen unb butd) 9{ebcnumftänbe etioeitett unb au^gefd^mücft begegnet.
£ie Sage') abet oetioedjfelt unb öettoittt 3^«* unb Ott; fte fnüpft i^te ©e«
bilbe an betfc^iebene ^-''crfonen unb iOerf)ä(tniffe an, fie toirb teid)t tion ber
einen ^erüoitagenben OJcftalt ouf bie anbete flbetttagen, unb eä fann fid) l)iet
nut fiagen, ob fie uifptü:- ' " ' " auf .Ocinrid) beliebt ober etP fpötet an it)n
angefnüpft lootCien ift. c id)eint jcbod) jebenfall« ongenommen mtX'^
^jn ,,• ""',;.,, ba fben j.... ..,.„.. aud) in bei onbetn önäblüng untei ganj
ont tniffeu unb offenbat iitig fid) roiebetfinbet. Jpeiniid)« ^tbebung,
bie C- ■ 5ad)fen um föniglitften iüüibe, gab ben Stofr v«r nu«fc^«nürfen«
ben «age; man wuftte fpdtet nid)t immer richtig biefe anjubtingen unb uet»
banb fie mit fpäteten, bog 3nteieffe be» Söolfä mädjtig antcgenben ibegeben»
leiten — fo Ijiet mit ben Äämpfen bet Sot^jen gegen ben ,^tän(i|d)en ^^einiidö-
(Sine anbete (jietmit beitoanbte, abet unabqängige (ftvit)lung tt)etlt nad)
einet fKinbft^Tift bti Idten :3al)ti)unbetti auft Bredelar, De miraculis b. .Mariae,
1) floiat 3 21 nimmt alt CucOt fftt bit Ann. Palid. ritt ütb an. .bon bfin Rtb rnt«
tithtt tMut Stropticn im OoK trlialttn. obn tuxA .SufaQ rin fdiriHlittr« S^ructfläet in bie
^finr- '-• ■!•■'•'.^(r4 oefallfif Irr Ti^trr mbje fdion )u Vfbjrltfn fttinritb* ieine 2batni
brr t. unb toirriicttMtfdiiitiK \tinfx t arftrUunfl lu (ttuiibf Ucam rinr jrbrnfaO«
aar,, i(t|ttfb«nbf 5>fTtniitbiinfl VJan fann la bti bttffii fpätftfn erjhblunjtn oUff
binfl» i.r. \-(v(i benttn. loir v"' ' ■— •:.- onbftJWo an'ütjrt rnib CVffib'iTb bon BanaoU»n
tit lotcbrTflttbt flbtx bafi r rbunbrrt iotibe in uit^TÜnglKtcr Kcttolt tierorltfltn,
fl in (tinrr WriU lD(ibtf(l)(t! n unb bnrau« nr<(ht(l)!li(tr Ibati<i(t)(n )u rntnrbmfn
buTctau* uniudifrin 9)o(b tvnu.icr irüruttt abrt r U* WöiUiÄfrtt binarftrQtr
»<frmutt)iinfl . t>tinn(t) babe .»ffltn fetnft unbSn^ fl' bfn ^finamrn rtinflft
trdalttn. b(T iictil^(I nur btdcn boigtfunbrn unb ,ri. .()'8<f4i<()t(* binjuflrbictKl
14 •
212 (Secuta 8.
2JtQ&mann mit, Äaiferc^rontf III, ®. 1068: fie überträgt bieS unb anbere*
auf |)einrtd^ II.
Dicere Bie übet, I)(i§t ti, de Heinrico rege Babenbergensi u. {. lo.
Erat igitur idcm vir sanctus genere princeps, sed morum honestate prae-
clarus et sie bereditate sua contentus, ut nunquam manus suas alicui pli-
cuerit. Ilabebat quoque consimilem sue bonitatis uxorem, nomine Havaiii,
a cujus nomine praefatam civitatem Bavenberhc lednuis esse vocatam.
Quibus in domo sua, sicut eraut, honeste sedentibus, seseque, sanctae
castitatis intuitu carnis commixtione plane remota, fidem integrum sibi
servantibus, divino judicio factum est, ut, mortuo rege Saxoniae, vir ille
praeclarus in regem eligeretur ab omnibus bujus terrae principibus atque
baronibus.
Quo facto, mox nuntii mittuntur ad principem , quibus accersitus ve-
nire deberet ad curiam, quatenns ihi totius regni conniventia susciperet hujus
ipsius regni monarcbiam. Cumque venissent ad villam Tbincbelere dictam,
a civitate Hildeneshemensi non valde remotam, domumque praefati prin-
cipis magno coniitatu stipati gaudentes intrassent, dominaque quasi cum
• regia veneratione salutata, ipsum non repperissent — ipse quippe, sicut
erat vir omnino simplex et bonus, volucres captans proprio suo solus se-
dit in horreo — , quodaramodo tristes effecti sunt, quod non invento illo
venissent. Domina vero pro domini sui simplici rusticitate soUicita, legatis
omni cum honestate receptis et humane tractatis, dominum suum venandi
gratia silvam adiisse eumque jamjam reversurum esse promittens, interim
equum praeparatum et canes misit ad horreum , ut , equo quantocius
ascenso, cum canibus, quasi de venatione redisset, domuin festinaret ad ho-
spites. Quod ille gratantei recipiens, profectus in equo cum canibus domuni,
quia cito reversus, et ipse cum honore suscepit ut hospites, quos omnino
nescivit adhuc esse pro se regni legatos ad ipsum. Legati vero omnes in
commune surgentes et genua coram eo quasi coram rege cum omni vene-
ratione, illo satis satisque prohibente, flectentes, verbum quod de eo factum
est ei confidenter aperiunt eumque suppliratione qua poterant super hoc
ipso verbo secum venire compellunt. Quod cum ille, quia (1.: quasi) illi
luden tes loquerentur, acciperet, eosque, ne se derisui deberent habere, ro-
garet, ipsi se cum jurejurando nequaquam ridere, sed veritatem testari re-
spondent et, ut nullas moras venieudi cum ipsis innuere debeat, preces et
preces ingeminant. Quo audito, vir sanctus quasi divina vocatione toactus,
rebus domi dispositis, surgit vaditque cum illis, et effectu probavit, verum
esse quod edoctus erat ab iliis. Nam more regio cum omni ambitione
susceptus, ab omnibus principibus terrae atque baronibus mox levatur in
regem, certe sub jurejurando fide recepta cunctorum.
Regina vero, quae domi remanserat, vocata post eum, cum aliquamdiu
sedisset in solio regni cum ipso, beata morte detuncta est. Ob cujus amo-
rem Babenbergensem episcopatum condidit, quem pro nominis sui memoria
sie appellari constituit.
dagegen eric^eint e^ al§ ganj toitlfürtid^e Umgcftattung, tncnn fpätere
Sd^riftfteller ben Setnomen auf anbete SQßeife jju erflären fuc^ten. Sd^on Andreas
Ratisbon., bei 2){Qßmann, ^aifetdirontf III, ©. 1066: der genant was der
Dyemuetig oder der Vogler, dar umb das er geren vogel fieng; Krantz,
Saxonia III, c. 4 (Frf. 1621. fol.) S 67: Heinricus Saxoniae dux cogno-
mento Auceps, quod in adolescentia, cum pater rebus praeesset, ])Iurimum
indulgeret aucupio, unb Mutius, Chron. Germaniae (etfi^ien juerft SBafel 1539),
Pistor. ed. Struve II, ©. 70ö : Vehementer rure delectatus est hie vir, sicut
consueverunt semper omnibus saeculis nobiliora ingenia. Aucupio quoque
saepe animum relaxavit; hinc cognominatus est Heinricus Auceps. SeibeS
oerbinbet bie alte Sd^ritt bom 3Infang ber lurnicte (^tuglburg 1518. 4; f. Qi-
curS 22) : Hainricus der erst des namens . . . des zunamens genant der Vog-
ler, umb des willen das er besondern lust unde freut im voglen sucht, wann,
als er zu Romischem künig erwölt und im solchs mit botschafft verkündt,
ward er l)etretten mit seinen jungen herren und sünen sitzend auff ainem
vogelherd vögel zu fahen, defshalben er den namen kayser Haimicb der
R. ^einxiäii iöetnamen. 213
Vogler für und för bebalten bat 9lfiiner, Sutnierbuc^ (1530) S. 2 b (1532.
6. XI) fagt nur: der gnant ward der Vogler, darurab das ime so wol mit
solchem waydwerck was. ßbeiijo M. Crusius, Ann. "Suevici (1595) II, B. 87:
Dictus est Xuceps, quod cum a principibus ad imperium quaereretur, in-
ventus fuit a|iud liberos suos avibus capiendis operam dans, sicut et alias
ejus rei Studiosus erat.
daneben fanb aber quc^ bie utfptüngUd^e ©rjäblung Süetbieitung. ^lait
ift ^otnett gegangen ben Ctt ju bejeic^nen, no ben togelfteQenben .^etjog bie
iBotic^aft bei äüabl gettonen t)abe: in feinem 9iamen ^'n^^fn^fei^^') ober ^ein«
ttd)*tt)infet-i |oüte et bi« jut neueften 3''t ^'f ©tinnerung ber SBegebenljeit
bemalten.
Sdfon .^a^n'), 6inl. I, S. 18, ^at ben Flamen au^ ber ©efc^ic^te ju
öetbonnen gelacht. SBenn bagegen a)iannett, @e|c^. b. alten Scutidicn II, S. 13^3,
ntd)t blofj it)n, fonbctn aud) bie ju gtunbe liegenbe ©r^^Iung rechtfertigen
toili, fo bot ^ic Jtiitif bamit nic^td ju tt)un. £;t 3age bleibt tf)t diid)t ünb
3nteteffe. 2ic^et aber batf nic^t fic bem ßönig ben ^Beinamen geben, unter
welchem et im 'Änbenfen ber (Befcftic^te leben foll'^).
6in anbetet 5}einamc ben ^eintic^ bei fpäteten SdjtiftftcHetn fü^tt ift
humilis. (ft finbet ]idi feit bem 12ten 3abtf)unbett bei öetfcftiebenen, luenig«
ften^ tbeiltocife untet ft^ in feinem nac^tcetäbaten Suio'nnienfjang ftebenben
9lutoten. 93ieüeidjt ba* öltefte äeuQni« ift bas gtagment futjet Slnnalen, bie
einet Itietet .^anbidjtift bes Dtegino angebängt finb unb fonft in einet getoiffen
a)etttonbtf(baft ju ben ^etefclber ^Innalen fteben, ?ltcbiB XI, 2.300: Henrious,
filius Ottonis ducis Saxoniae, cognomento üumilis, ei successit. Taian fc^lie^t
fid) bie Epistola conventus Eptemac. an ^einticb VI., Martene Coli. IV,
S. 461: Deinde translatum est regnum ad Ileinricum Ilumilem de Quidelen-
burch, filium Ottonis ducis S;ixoniae; unb bamit »öttlid) übereinfttmmenb
ba^ Chron. Kpteruacense , SS. XXIII, 2. 48; ögl. ben Cat. abb. Eptern.,
SS. XIII, 2. 741 : Heinrici Ilumilis, unb 2. 742. — ©on.j unabt)ängig ift
bie Chronica episcoporum Merseburgensium . SS. X, 2. 166: humilis Heu-
ricus rex; unb ebeiilo 2. 176. — (Jiner nod^ anbern ®egenb geljött an
Haiiiio. b:t in SJomberg fein Söud) De decursu temporum Dor 1139 f^tieb,
Jaflte Hibl. V, 2. 547: Hie propter modestiam et humilitatem, quam circa
omnes babuit, Humilis agnominatus est. £atan fcblie^t ficb Chron. Te^em-
seense, Pez Thes. anecd. III, 3. 2. 500: Hainricus rex hi^us nominis I.,
qui pro morum suorum modestia et humilitate Ilumilis est nominatus.
jünger finb bie.IIistoria imjyeratorum aul einet ?lbmontet Jg)anbfd)tift, SS. X,
2. 137: Hie (Otto i babuit filium qui vocabatur Heinrirus Humilis; unb
nadtlftx: ipsum Heinricum Humilem coronaverunt; Coli, historica, Mon.
Boica XVI, 3. Ö47 : Otto dux Saxoniae genuit Henricum dictum Humilem
regem Romanorum; .\ndreas Ratisbon. Chron. Bavar.. SS. Kulpis. ed.
Scoilter 2. 16: Videtur autem historiae convenire, quod lefritur: Otto dux
Saxoniae genuit Heinricum Humilem dictum; beffelbrn Chron. gener.. Fez
Thes. IV, ;{, 2. 464: Iste Heinricus dictus Humilis inter imperatores non
computatur; Dgl. bie Tfutfite 6l)tonif betreiben, öorbct 2. 212; .\nonymus de
Henrico II. et fundato ab ipso episcopatu Bambergense, .^ambuiger ^anb'
fc^tift fol. 40: Humilis Henricus Gemianiae rex, antea Saxoniae dux. na-
1) e. etolBfri OtfcttAtt ^einni^en I. VtipL IV«. 4. a. «nf.; Vriblt, ^atifaflcn
C l.s VnbtT« Crtc, nie ed^ulenbuta an bei Cht. ntnntn bit Caotn, bei xutin unb
C^lDaT), 9tOTbb. Cagrn £. \k: ; $rit)l( a a. C. S. 'J\, bet bemerft. lote btrfdiirbtne
SogetlieeTbe am {>ar| auf €>einn(t jurfttfqeffllirt totrben, bie VogelfieaeT ibn toie eine 4lrt
C4u||)atTon betractten; bal aui^ •. 186.
2) L^ibnix, Ann. II, C SOS, mit htt ttnntrtuna bon Kckbart. Vgl. bagegen f4»a
Gandlinir. H. A «. 71. toe au4 b»n kCT Stliamtiuna dtteret C^tiftftelleT bie 9(ebe ift. bat
cl fRfinien ^einrit^l gSbe, Iso et mit rtnem Oogel In bet ^anb abgebilbtt fei
3) Dgl. SeRel. Cbroo. Gotw. C. 13».
4» VII eine reine ebirlerei erfAriit loa* Viber fagt. lie Teutf^e Volitif St. t/nn»
ttd)« C 1.': ,.91t(bt 1o trer toat bet Seinane bei .'Vinfler». ben ibm bte ^{a^icelt gao; fl
toar i^T bal tlnbenfen an bal planbolU Oirten biefel Mntgi geblieben, mit weU(e«i n
bie hinten, bie et »olllc, fl^cf in frln 9tt| betan . ftin Slinlt^ei Vtlb ab» au4 Oieft«
btc4t I. e. 206.
214 «scurt 8.
tura Clemens et benignus, propler quod Humilis est appellatus; Liber chro-
nicarum (149:?. fol.) ©. 174: Sic Heinricus Humilis vocitatur. — DJan fonnte
benfcn, baß bcr ^iame mit bcn 6t3ät)lungen in iüerbinbung ftef)c, bie fid) an
bie *3lblet)nung bct Solbung unb Ätönung anfc^lofien (f. grcutä 10). 3)o(^
ftnbet jid) beibeä nirgenbd jufammcn : bie Chronica Saxonum. bei Henricus de
Hervordia, ed. Potthast «. 74, fügt bem roai fie über bie fltone t)Qt nur
t)inju : humiliterque et mansuete regnum tenuit.
@an^ entgegengeie^t ift bie S^ejeic^nung magnus, bie fic^ einjcln finbct.
Ann. Colonienses, .SS. I, S. 98: Heinricus magnus obiit; Constantinus. Vita
Adalberonis c. 17, SS. IV, 6. 664: ex magni Heinrici linea descenderant;
Hugo Flav., SS. VHI, S. 357 : Heinricus primus successit magnus imperator;
unb ebenjo 3. 359. 3d) finbe fie aufeerbem nur bei fpätcten S^tiftfteflern:
Conradus Schyrensis, S."^. XVII, S. 627: Heinricus magnus Saxonum et
Francorum rex; Chr. Tubert Hist. episc. Ratisbon., Oefele SS. R. Boic. I,
S. 549: (Heinricus), qui et magnus ob egregia a se patrata facinora dictus
est. Sögl. ben 2tu«brucf eiltet Urfunbenercerpt§ bei Dronke, Cod. dipl. £. 313:
sub principe magno Heinricho. h)0 ti aber nicftt mie ein tBeiname erfd^eint.
aöenn ^einrtc^ rex pacificus Reifet, oben ®. 112 9t. 2, ift e^ lDot)l nic^t
gerabeju al5 Jöeiname ^u faffen.
ITJctfrcürbig ift, bc.^ rocnigftenä einmal aud^ ber 9lame Martellus
oon bem i?önig *gebtaud)t ttjotben ift, (äJenealogijd^e lafel auS bem ©tein-
felbet 6ober be? "Widukind, SS. III, 3. 21.5.
3)ie Söejeid^nung aU Saxo, Saxonicus, Saxigena, bie fid^ in manrfjen
^enfmätern finbet, ^at aud) n\d)t immer, mie ^^tjiflipä, ißeiträge S. 99, meint,
ben a^arafter eineS Seinamen?; 3. 58. Ann. Hersfeld. (Hild. SS. IV, S. 52;
Altah. SS. XX, S. 785): Heinricus Saxonicus (Lambert ©. 53: Saxo) suc-
cessit ; unb bie Stellen, reo er al§ rex Saxonicus bejeidjnet h)trb in ©rcurä 9.
Soc^ ift ei ber f^aü. Chron, Laurish., SS. XXI, ©. 388: Heinricus cogno-
mento Saxo. 3toeifell)aft finb Amolfus, De S. Emmerammo I, 6, SS. IV,
©.551: Heinrici Saxonis : Series regum Mogunt, SS. XIII, ©. 314: Henricus
Saxo regnavit; Chron. cod. Ven., SS. XXIV, S. 113: regnavit Henricus
Saxo; Chron. minor, eb. ©. 1><5: Heinricus Saxo. »0 m iifxn Zueüi fle^t dux
Saxoniae; Ann. S. Pauli Vird., SS. XVI, 3. 500: regnante Henrico Saxone.
Sögt, eine ©teile bei 16ten 3at)rt)unbert§, angefül)rt üon 9iotf) ö. ©djrccfenftein,
^Patrijiat ©. 28 9i.: Heinrich Sachs ein dapffrer Mann.
Spätere ^uffoffungcn uon htx Crtjfbung unb fjfrrfdjQfl ^finnii)6.
äöä^tenb bie 3fit9enofien ^eintic^^ 9lad)folae im Üteic^ aU eine ein»
fad^e Joict'f^iinfl ^" beftet)enben ftootlic^en iöetqältnifle betrachten, ^aben
Ipäteie 'Jlutoten it)i einen beionberen S^ataftet beigelegt ober Don i^t eine
neue Gpodje in bet &e\d)iii)ti batiett.
3ueift 0)0^1 Ekkehard iptic^t Don einet Ueberttagung be^ dteic^^ bon
ben ixtanfen auf bie Sac^ien, SS. VI, 3- 175: quia, Karolorum stirpe in
regno Franconim deficiente, regnum jam ad Saxones per Heinricum trans-
fertur: Dgl. Flores temporum, SS. XXIV, ®. 236: et regnum a Franconibus
ad Saxones est translatum; Geneal. ducum Brabant. , SS. XXV, 2. o94:
duces Saxonie adejiti sunt imperium- Qi t)at bamit eine gewifie 93ettt)anbt»
fdjaft, wenn mondje, nomentlii^ auÄttättige 9lutoten ^einti(fe oi^ rex Saxo-
num bejei(ftnen, Kodultus Glaber I, 4, SS. VII, <B. 54; Hist. regum Franc,
SS. -Xlll, S. 2r>\ (i>t)iUip^, Äotol. ajeif. S. 13, füt)tt bie fpötete Vita Wen-
ceslai oon Christianus am, ober ali rex Saxonicus, »ie Wolfher Vita Godehardi
DOSt. c. 3, SS. XI, S. 199; Ekkehard Sang. c. 50 (©. 104): cum rege
Saxonico sentiret: Hepidann Vita Wiboradae c. 2f<, SS. IV, 2. 453 91.:
propter Saxonicum Heinricum regem; — oud) Ctto I. t)ei§t fo Rodulfüs I, 3,
unb Ctto II. Otto Saxonicus Rufus, Ekkehard c. >*9 (©. 122); ^einrid)
bei Richer unb Jocundus, toie fd)on 3. 111 91. 3 bemerft, fogot nur dux
SazoDum.
anbete fiellen ^einric^» dteid) ali Seutfc^ed bem i}iänfifd)en gegenäbei; Ann.
8. Rudberti Sal., sS. IX, 3. 771; Auctar. «iarst., eb. 3. 56ö: exhinc re-
pnum Teutonicorum subputatur; Ann. Ilerbipol. min., SS. XXIV, 3. !i2H: per
Quem dignitas Homani imperii ad Theutunioos est deducta : fpätet nod) Bon-
nuius, Rer. Ung. dec. I, 16 (ed. 1771. ©. l.')9): tunc iirimum a P'rancis in
Gennanos translatum est imperium; in eigentt)änilid)eT wenbung Hist. Patav.,
SS. XXV, S. 626: Exhinc (Äonrabj lob) deficit regnum Bavarorum et sur-
git Theotunicorum. Äeljnlid) ift e«, toenn .£>ein rieh öfter ali rex Germanorum
l)e»eid)Uft toiib, Ann. Lobienses 92"), oben 3. 61 tI. 6; Guido, bei Albricus,
SS. XXIH. 3. 761; (ieneal. Fusniac., SS. XIII, S. 252'). ©egen jene
auffaijung etfldrt fit^ Otto Fris. in bct oben 3. 40 91. 5 anoefü^tten
Steile, inbein et baö S^eutfdje tKeic^ nur ali Zhtil bti f(rän(i{d)en be«
tracbtet , bann aud) l7on einer Uebertraguna bc« Paijert^umd burd) Ctto I. an
bie Xeutfc^en (ad Teutoniros Francos) }u fpredjen nid)t für rid)tig b^It. Unb
\o lä^t fc^on tm 12ten 3af)rt)unbert Metellus Don legernjee, C^uirinalia (Ca-
nisius ed. Basnage III, 2, 3. 134), burd) ^ippin hai imperium auf bie Xeutji^en
flbetgel)en: transabiit Teutonicis imperium datum.
1) IlMfAnibtnb fagt bt< ectfaffct hn Mir. &CHüilMi. Dnrivicr HmiMst •. M5:
HcaricM ttx Fmd», 8u«ü« OtnuatoqM gtrttet Maytn.
216 ejcurS 9.
(Sine üon allen anbeten abmeic^enbe, t)öd^ft abenteuerlid^e 6tjät)lung giebl
Jordauus in jeinem 5öud) Süom 9tömifd^en 9ieic^ c. 6, ©. 73: ^ie Germani
Ratten, unjuftieben mit ben 'Jtac^fommen StaxH, eine 3cit lang feinen Äaijet ge«
loäl)lt unb bie? bie yombarben benuljt, einen folc^en aufjuftellen. Propter
quam insolentiam Germani graviter excitati super hujusmodi turbatione
juris sui et deformatione sacri imperii, Rotten 9iatQ gepflogen mit ben Sodjfen
unb ft(^ mit it)nen öeteinigt, ut ab illo die in antea principes'Saxonie, vide-
licet ipse dux et comes Marchie, ad imperatoris electionem cum principibus
(Jermanie (bie Siaxl b. ®. aU Söa^lfütften einlegt, bie brei 9{^einijd)en (Stjbijc^öfe
unb bet ^faljgtaf) interesse tenerentur. Quo facto, processerunt ad electio-
nem, et invocata Spiritus sancti gratia, dominum Hemricum ducem Saxonie
in rejiem Romanorum, futurum imperatorem, concorditer elegerunt. Qui quam
magnifice et imperiose Francorum regibus et Luml)ardis super Komanorum
imperio perjjetuum silentium imposuerit etc. hierauf flü^t fid^ bie Qxj^äfi*
lung bet fülagbeburget ©c^öffcnc^tonif <B. 45, nur mit bem Untctft^icb, bo| fic
bie tßeteinigung bet i^xantm unb gaci^icn übet bie Äönigätoal)! nic^t bot bie
Gt^ebung -pcinric^ö, fonbetn in feine 3fit i^JJ*'- I>arna bi keiser Hinrikes
tiden voroinff Karls gesiechte u. f. to. — Jordanus t)at übrigens jein 33ud) red^t
eigentlich gefc^tieben (S. 53): ad demonstrandum et declarandum, quod
non eveutu vel casu fortuito, sed magna sanctorum principum actum est so-
lertia, ut Romanum imperium non apud Romanos remanere debuerit vel
transferri in Gallicos, sed potius in Germanos. Unb in einet jmciten Sti^tift
In noticiam seculi (Jfatajan, S^x ©ejdö- b. GonciB Don l^Qon ©. lOs) fagt et:
Nee est dubium, quin Carolus fuisset Teutonicus. Sajielbe füt)rt fpätet Äö»
nig3l)ofen in nod^ anbctem Sinne au§ (Stäbted^tonifen, Sttafeburg I, ©. 421):
wan es kam bi des grossen Karlen ziten von den Kriechen an aie Diitschen
— wan dazumole die künige von Fran^^ich von Dütschem gesiebte worent.
(fttnaö ganj anbeteS als biefe mitteloltcrlic^en Giöxtetungen ift eS, »enn
neuete |)iftotifct, tnic ©iefebted^t I, ©. 205 ff. (ögl. Böhm , Quemadmodum
. . . imperium unitatem nationis Germanicae effecerit ©. 6), bal S^eutfc^e 9teid^
öon .^eintidj beginnen laffen, ma? abet nad) meinet 9Jieinung feineimcg» ben
2:t)atfad^en entfptidit, h)ie Sß® IV. V gezeigt ift.
©ycur^ 10.
Dif ^blfl)niing htx Bolbung unö :ßi(jiiung in brv Auffolfung
ültfrer uuö nrurrcr 5d)nftlifüfr.
SCBibufinbä SBetid^t übet bie SBeigetung |)cintic^8 bie Salbung unb Ärö«
nuna butc^ bie ^anb beS üJlainjet 6tjbil(i^of# onjune^men ifl oben (S. 39
91. 3) mitaetI)eiU , aud^ bemetft, toie 2^ietmar nur barin abnjeit^t, ba^ et ti
blo^ auf Die (Salbung butc^ ben Stjbijc^of bejiet)t unb toenigftene aQgemein
öon einem Öefrontttjetbcn beS neuen ÄönigS Ipric^t. Jöeibe fügen Ijinju, bafe
^einri(^ fic^ bet 6l)tc alä untoütbig faejeic^ncte.
2)amit obei t)aben fid^ ältere unb neuete ?lutoten nid^t beftiebigt gefun^
ben. UJct^iebene Uebctlicfetungen unb Sagen, bann aud) anbete Deutungen
fc^liefeen ftd> l)ier an.
Sie @eiftlic^feit teai offenbar mit bem iUert)alten be$ Aönig^ nid^t ein«
üerftonben. £ie5 ijeigt eine SteQe ber älteren Vita Oudalrici öon ®erf)arb,
c. 3, SS. IV, 2. ;3i>9: 3n einer 93ifion bie bem Söiidjof beigelegt h)irb fte^t et
ben I). $etruä enses duos valde beriles unum cum capulo et alterum siue
capulo sibi ostendentem et sie loquentem: 'Die regi Heinrico, ille ensis
qui est sine capulo signiäcat regem qui sine benedictione pontificali regnum
tenebit, capulatus autem qui benedictione divina regai tenebit gubernacula'.
£arauf nimmt fd)on Tbietmar ^e^ug, wenn er jagt I, 5: Attamen in hoc
eum equidem peccasse vereor, quia in ^'ita s. patris Othelrici . . . legi etc.,
fe^t aber binju: Sed occulto hoc Dei judicio relin(|uens, amplius pro^ediar.
— Später , njo bie^ 9]etbienfte .£)einrid)« um Oieid) unb Ahrd^e bie^ in Süer«
aeffen^eit gebtadjt, fanb man eine anbete ?luilegung, roie fie fd^on bie jüngere
iBeatbeitung ber Vita Oudalrici eon Öebebotb ^tgt, a. a. C. 9t.: 'Hie', inquit,
'ensis capulatus regem signiticat qui benedictione divina possidebit imperium,
frustratus vero capulo illum deuotat qui sine benedictione pontiticali regni
Invasor existet', Amolfum duceni Noricoruni prot'ecto si^nincans, qui post
haec malignorum toties votoruni cassus regias leviter involaverat partes,
lorau*') nod) beftimmter Ekkebard. S.S. VI, S. ISO: Hie est Amoltus ille,
super ct^us denotatione sancto Oudalrico episcopo. ut in libro gestorum ^jus
legitur, ostensus est gladius sine capulo; unb Otto Fris. VI, 18: Is
(.\molfusi dum primo re^mare moliretur, beato Oudalrico Augustensium
episcopo duo eladii. quorum alter capulo airebat, in visu Okonstrati sunt,
audivitque gladium cum capulo regem Heinricum, Amolfum autem gladium
1) Cbrnfo aud) Weteaul feon Zescmftt, MlracnU 8. Qvlrini (gairiMlia). Ckoltiu «4.
• III. 2, C. Ii5:
CommeinoraM itidtm ivpar hoo tibi conlt« pridam
lo ritionf. quM diot pro4ld«nt glMlo*,
Unni nbi c«|>al«tiu, «t alter bm capnUtu
DncU t]rTiinni<<«ai flma d—oUt aMpbaUm
218 (freut« 10.
sine capulo tanquam sine cai)ite et justicia esse: alle :öcjief)un9 auf bie
Salbung ift t)ier aufgegeben, iatauä bann abgeleitet bie öot^ct (©. 204) an;
geführte ^Jrümct 5luTAetc^|nung: qui dictus est ensis sine capulo.
3lnbctc fpätete «ctidjtc tjabcn für bie Slbleljnung ber Ärone einen an=
bcrn ©runb gefugt , unb baran l)aben fid^ Weitere (£rjät)lungen gefnüpft. Sie
toor^er (Srcur« 8) genannten '3lutoren, bencn fid) bie üüeltdironif in ber S^an-
jiger unb ßönigSbcrgcr ^anbft^rift anicftlieöt'), geben bal gfolgcnbe:
.\nn. Palid., SS. XVI, ©ödjfifdje Söeltt^tonif
©. 61: c. 148, S. 158. Chronica mundi:
et quoniam in Conrado Do in de bischop van Hunc cum presul Ma-
regnum inpugnaverat, Megenze wolde cronen, guntinus coronare veilet,
ipse sibi de se judex, be ne wold' is nicht, recusavit dicens: 'In*
toto regni sui tempore He sprach: 'ic bin is dignus sum-) ferre co-
conoram capiti suo im- unwerdich, wante ic or- ronam imperii, quia im-
poni contradixit. logede up dat rike unde perium et dominum^)
an minen herren den meum regem impugnavi
koning Conrade'. Conradum '.
Vorauf bejief)t fid) Martinus Fuldensis, Eccard Corp. bist. I, ©. 1670:
Ipse noluit coronari, eo quod contra dominum imperatorem, fratrem suum,
quinque gwerras habuit. Uüeitct au^gefüfirt bie jpätcre (bronika der hilligen
Stadt Köln (1478. fol.) »l. 125^ (Stäbted)ton. 6öln II, ®. 428 untiollftänbig
mitgett)eilt): Ind he weygerde sych ind sprach: 'Yr lieven beren, ich en byns
niet werdich, want ich kriege up dat Rijcb ind up konynck Conrait'. Do
underwijsten yn die fursten, dat konynk Conraet doet were ind yn die
crone gesent bette umb yn da mit tho kroenen. So nam he an sych dat
Rijcb nae kyessung der fursten. Ginfad)et bie Chronica Saxonum, beim
Henricus de Hervordia, ed. Potthast ©.74: Qui coronam regalem sibi num-
quam imponere voluit. Unb ä^nli(ft Chron. cod. Yen., SS. XXIV, ©. 11:3:
sed ipse diadema nunquam capiti suo inposuit.
*2luc^ bie etjät)lung be3 Nicolaus de Cus, Concordantia III, 4, bei Schar-
dius De jurisdictione S. 617, l)ängt I)ietmit jufammcn: legitur ab Hergero
archiepiscopo Maguntinensi unctionem et diadema . . . Henrico primo de
communi omnium consensu oblatam; qui, recepto diademate, noluit inungi,
quia dixit se indignum. 1er 9lutor benu^t e?, um ju jeigen, baß bie JReiti^g»
infignien nichts ber ÜJlajeftät gett)ät)rten.
©ine eigent{)ümlic^e Settoec^fclung fc^cint juetft fd)on Ctto Pon Oricfifins
fi(^ I)ofaen JU fd^ulben fommcn lafjen, inbem er, VI, 17, bei bem summus pon-
tifex an ben SRömifc^en S^ijc^of, bei ber .ftrone an bie faijerlic^e flrömmg benft :
oblatam sibi a summo pontifice dignitatem rennuisse perhibetur. — £a3«
fclbc finbet fic^ bei einigen fpäteren ^Autoren: 2;eutfc^e Ücberf. bet Chronica
regia S. Pantaleonis, Eccard Corp. I, ©. 947 (Pgt. ©emier Serfud^ ©. 13);
Herrn. Korner, Eccard II, ©. 514; unb cbenfo, mit e§ f(^eint, Andr. Ratis-
bonensis Chron. gen., Pez Thes. anecd. iV, 3, ©. 464, Wenn e§ tieifet, er
finbe nirgenb« in ben Katalogen eine @ttoät)nung beg summus pontifex Heri-
gerus; pgl. M. Crusius, Ann. Suev. (159.5) II, ©. 87.
GJotfrieb pon Süiterbo aber tjat bie« in eigent^ümlic^er Söcife toeitcr au«i=
gefüf)rt unb mit einem neuen 3ufo^ begleitet (SS. XXII, ©. 2:33):
Dux igitur dum plus petitur sibi sumere Romam»),
Jurat in eternum capiti non ferre coronam,
Cum sibi sufßciant que tenet ampla bona.
Cogitur Henricus regnantis numine fungi,
Cogitur in regem tandem reverenter inungi,
Nulla tamen capiti missa corona fuit'').
1) ^4 beibante bie Stbf^rift bei auf $eintti$ beafifilt^en SteQe $Tof. 9{t|f4 , ba*
mall in «öniaebeig, unb $tof. ^inbt.
2) ^e^lf Ä. 3) m. d. C. impugnavi Ä.
a) id est imperiam. b) ideo s. quia jnraverat
Xie Sblefjnung bet Salbung unb Arönung. 219
Coram rege tarnen ferri diadema jubetur,
Ut bene servetur quicquid jurasse videtur,
Signa tarnen plene regis ubique tenet •>■ ).
iQtüU« obgeleitet: Chron. Isid. com., SS. XXIV, ©. 117: Hie noloit
ferre coronam imiterii ; 3"'o^ ''"et späteren .£)Qnbf4tift Don Äönigsbofcn (ed.
Schilter 169^^, genommen au^ i^ämler* 6l)ronif; -Öeget, Sttaßb. Gb^on. I,
S. 21->) 5. 423: Diser vorgenant Heinrich verredt die krön nymmer uff
sin haubt zu setzen, zuletztest wart er von dem babst betzwungen das
kaisertum zu entpbahen. Er setzt aber die krön nie uff sin haubt, man
trug sie alwegen vor im uff einem stecken. *Oiit neuen 5*ibeln tcrmebrt
finbet fid) bie öJefc^idjte bei Craws, Hist. principum ex domo Brunsw., Mader
Antiqq. lirunsw. 2. 80: Qui oblatum sibi imperium renuit acceptare,
dicens : ' Sut'ficiunt mihi ampla bona mea '. Et dum suasionibus non
praeberet assensum, juravit, quod corona imperialis nunquam capiti
suo superponeretur; unde principes ipsum ad curiam citantes, per tres
annos sustinuit excommunicatiouem. Tandem sub forma juris absolutus,
dum allegaret juramentum, quod t'ecit, tulit papa sententiam definitivam^
quod susciperet imperium <rubernandum atque corona imperialis suo capiti
non imponeretur, sed tantum baculus ante eum portaretur.
Xafe bet 33einaiiie Ilumilis b'fi^ni't i" SSetbinbung fte^t, löfet ft(^ nid^t
nac^toeilen; f 2. 214.
5tti t)on allen iolc^cn SJoc^tic^tcn ert)ielt fid) bie Äaiierc^ronif , bie nur
üon einet Idngeien SEBeigerung .'»^etnttd)5 übetbaupt bie ^cttjcboft an^unebmen
loei^. 3t^ füge i^te eigentbiimltdje ^atftellung bei, ed. üJJaBmann II, £.440:
Die vursten wurden do ze rate
unde gesameten sich drate,
sie gelobeten alle geliche
den graven Heinrichen;
sie sprachen, daz der herre wsere
netriuwe unde gewiere,
eines sta'tigen kunues.
wol trösten sie sich des.
vil kume sie in gwunnen:
mit note sie in darzuo twungen,
daz er das riebe besaz:
bei wie lange er darwider was.
%uf ibt betubt Der Kunige buoch niuwer S, ed. Wagmann bei t). SonieU,
Sanb« unb ü^cbntec^tbuc^ 3. ('CHI: Heinrich hiez ein grave, der was ein
getriuwer mau unde manhaft unde milte: den erweiten die vürsten ze
künege : er werte sich lange ; si überkamens in's ; er wart in ein lieber künic
lie Äaifetd)toni( fdbtt fort: :^ie ^fiitflen tietben bem iiaifet, ba% er
nod) 3lom fabre. 6t folgt ibnen:
Der bäbes wihete ihn do ze kciser
ze tröste witewen nnde weisen,
die kristenheit ze beschirmen.
Der Kunige buoch fiibtt hiti totHtx au«: der 1ial>e8t wihete in ze keisere:
er sprach disiu wort ob ime, die hie vor geschrieben stant. Qi gtl^t nt(t)tl
bet ntt Dotbft, aber folgt: Der habest unde der keiser sazen an daz ge-
ricbte: der bähest klagete dem keisere, daz die herren, die über der hei-
ligen Kuot voget weren, daz die die heiligen unde die pfafheit roubet«n.
Do sprach der keiser: ' Ez enwart nie reht, waz man Gote gacbe. daz ime
daz ieman naeme: ih soll in gerne ribten'. Si berihten da die kristenheit,
swaz si bedorfte. Der keiser gebot allen rihtneren wertlichen, daz si nach
der nfaht richten, und wer det nicht enta-te, über den wolto er ribten,
als aiu lantrechtbaoch selten (t>g(. übet biefen öftet miebrtfebTenben 91udbtu(f
SanieU, Gpifflft brc Seutic^en l'eute S. 19). Der keiser und die vürsten
namen zao dem habeste urloup. Er vuor ze Tiutschem lande; er wart ein
•) in« •. dax farto« r«x.
220 ejcutd 10.
f;uüt rihtaere: er rihte nach der pfaht witewen unde weisen und armen
iuten gerne: er gebot allen ribtieren, daz si debein guot n%men durch ge-
rihtes willen; wer des bewert wart, daz er durch gerihtes willen guot
nam, über den rihte er: er nam im abe sin guot, als vi! er wolte; unde wer
ez zem dritten male tat, dem gie ez an sinen lip. Später folc^t bie
id)on S. 112 m. an9efüt)tte SteHe.
Krantz, Saxonia III, c 2, @. 25, etjät)lt, ber «Popft Sodann X. tfabt
bem ßbnig bie itaifetfrone üerjprot^en, unb öertlieibigt c. 4, S. 67, bie 3ln=
nQ{)mc, ^einridy fei and) olfnt pöpflUd^c Ätönung «aijer getoejen. Mutius,
Chron. Germ., Pistor. ed. Struve III, ©. 71-5 jagt: Hunc propter animi dotes,
militares virtutes et Germanorum virtutem, quae illis necessaria saepe fuit,
Romani pontifices imperatorem agnoverunt.
''2luc!^ bie 9ieueten t)aben fid^ mit bet ton Süibufinb bejeugten %hUi)--
nung ber Salbung unb Ätönung bejc^äftigt unb in fefjr beti^iebcner SBeife
bie ^notiöe ober bie 23ebeutunq Don ^einrtd^ä I^un ju beflimmcn gejud^t.
mb\n, ein. ®ejc^. II, 3, § 4 9i. a (äöerfe VIIj, g. 154, t)ermutf)et, Sie ge--
^eime Utjad)e, inarum fid) ^einrid^ jo toenig frönen atö falben lie^, fei öiel»
leidet gefteicn, um nic^t baburd() jut Slbgabe jeineä ^erjogttjumg gcjlrungen ju
lüerben, ot)ne loeld^e? er faum im ftanbe getnejen tnäre bo« föniglid^e 9ln»
fe^n ju bel)aupten, unb ju beffen Weiterer 3Jerleit)ung bod), meint uJlöfcr, ber
■Ronig öerpflii^tet gehieien. 2)ie|e ?lnna^me ift aber fidler of)ne aQen ©runb.
äJgl. ©oud^Qi) I, S. 3><2 91. — 3tnbere unb jlt)ar gleid^ met)rere *UJotiüe i)U=
lammen ^at Üuben VI, ©. 344 oeltcnb gemad^t. (Sine fei geineien, bafe .^etn:
ti^ im SJefijk ber 5Rain3ijd)en öüter in 2:t)üringen, gefürd^tet t)abc, baburd^
in 3U nat)e 3jert)ältniffe ju bem ©rjbijd^of ^u treten unb fo jur SKüdtgabe bcr=
felben gejtnungen ju werben. @? l^at btes ober nidjtö für fid^: bie jfeinb»
fc^aft mit bem ©rjbifc^of .^otto, ber uor fiebcn 3fot)ren beS Königs itonrab
^Partei füf)rte, fann fc^ioerli^ gegen ben ÜZad^folger, ber ftetS al§ Qx^tan^Ux
^einrid^§ erf^eint, fortgefe^t fein: am loenigften f)atte ^einrid^ einen @runb
um bes teiflcn fid^ bem toaS ber ©rjbifc^of onbot ju cntjteljen. ^^f^ "ot^
Weniger lä^t fic^ bem bciftimmen Waä Öubcn <B. 346 ^tnjufügt, ^einric^ fei
bet erfte Sad^fe getoefen, ber ben bilt)er tjerrfdjenben granfen gegenübertrat;
er '^abe ba{)er gerechte Urfadt)e get)abt , jebe» auffällige ju öermeiben , fic^ be»
fd^eiben ju betragen, fid^ juöorberft mit bem föniglic^en 9iamcn 3U begnügen
unb auf bie ireue feiner Sad^fen fid) oerlaffenb bte übrigen dürften beS'Sicic^a
mef)r al? SBunbelgenoffcn benn al» Untergebene ju be^anoeln. 68 berul)t bics
auf ber Setrad^tuno ber ©efc^id^te 2:eutfd)lanb§ in biefer 5ßeriobe überfjoupt
öon ber oben bie 9tebe War, ©rcur» 2. Unb Wenn Soigt, 5pöf)lber G^ronif
©. 26, jur 3}ert:^eibtgung fic^ auf Sibufinb? SÖorte beruft : placuit itaque sermo
coram omni multitudine: e§ fei in ber 3J{enge „ber ®ebanfe aufgeftiegen, btefe
erfte ^anblung t)etratt)e bie Slbfid^t bei ^errfd^erS, bem inneren 3^ifte unb
llnfrieben ein (Snbe ju mad^en", fo ift in ber Z\)at Weber bei ben Sad^fen nod^
bei ben gi^anfen eine fold)e ?luffaffung benfbar. — 9luf ctWaö äbnlic^e^ fommt
aud^ öJfrörer binauS, ff®. III, 3, g. 1191: .t)eintid) l)obe bie Salbung nid^t
onnet)mcn bürfen, ba er burdt) fie ein 5Red^t jur .5)errfd)aft im ganjen 9ieid^ be=
fommen, wie it)m fold^el burd^ feine SSBa^l nic^t juftanb. ^ian follte aber
meinen, bafe ba# et)cr ein ©runb gewefen Wäre fie p fud^en. — SJamberger ba«
gegen, IV, <B. 421, gebt auf bie erfte 33ermutl)ung Gubens jurücf unb fügt
binju: Wo^l nodj fcbirerer fei in bie aSagfc^alc gcfaßen, bafe ber neue fföntg
bei ber feierlichen ©albung fid^ eiblid^ bätie üerpflid^ten muffen, alle Äird^en
feines 9teic^§ ju bem 3t)rigen ju ber^elfen, bemerift bann aber icbenfaH? xiä^--
tiget: ßeinric^ l)abc eingefe^en, „ta% ber ^Prälaten bom 3"tgcift angefeinbete
unb gebrod^ene JRad^t feinem Jbton feine 3urcid)enbe 6tü|e geWä!)re".
Unb entfd^ieben mebr ©runb f)at c3, Wenn aud) IL'uben unb anbere ( j. So.
ÜWannert, ©efc^. ber alten SJeutf^en II, g. 134; 2ötrtb, 2. @. II, S. 11;
@oud^ai)"I, ©. 381), inbem fie bie Unjufricbenl)eit ber ©eiftlid^feit mit bem
JBer'^alten §einrid)§ betonen, in bemfclben bie Slbfid^t feigen, ftc^ unb
Sie ttble^nung bei Salbung unb J?Tönung. 221
feine dtraicrung freiet t)on bem Hinflug bei iBtjc^öfe ju fieden. ^e{)nlic4 auc^
9lanfe, i. ®efd). 6. Hufl. I, £. 13.
(flWQÄ anberS toenbet e* *i'f)illtp3, SJeiträae ®. 101 ff.: .^einrid) habe
nidjt »oUen in bie "Jlnerfcnnung bet ©efammtpeit ber Äaxottngifd^en 53er:
faffungsptincipien eintreten, ober, rt)te er e? aud), aber rtjeniger richtig, au^*
btüdt, ^"»einritft l)abe fein J5ränfifc^er, ionbern ein Sädjfifdjer Äönig fein moüen.
GJteicbrecftt I, S. 207, ber 3unäc^ft auc^ an bie Unab!)ängigfeit öon bet
©eifllic^feit bcnft, fügt t)inju: öielleid)t fomme aud) in 5i<etrad)t, bafe .^einrid^
nadj bet Sitte bet .^fit nur ali thronte fic^ frönen laffen fonnte unb ein ©ad^je
bleiben hJoQte toie er e^ tear. — 2lud^ boju fd)eint mit fein @tunb t30t{)onben.
Sgl. oben 2. 40.
9Jod) einen Schritt toeitet ge^t Üilftx, Die Jeutftfte ^ßolitif St. ^tinüd) I.
B- >:>, ^etnrid) Ijabe bamit bem 5Romonifd)en flönigtt)um cntfagt, l)abe ein
ilönig tein njoüen nad) alter ©erinanifc^er äBtife: unb bai f)abe ba? 53olf njol)l
Detftanben unb ibm beJbolb zugejubelt, auc^ nad^ öltet Sitte, nid)t mit einem
fötmlidjen 6ib, ge^ulbigt. — XaS l'c^te mifc^t 3;inge ein, bie gat nid)t l)iet'
Ijet geboren, ouc^ fid^ nid)t »irflic^ io Derbolten. 5lber aud) bie ?lnnaf)me
felbft legt ^einrid) jebenfall^ beftimmterc OJebonfen unb Slbfic^ten unter, aU
fidi bartbun ober aud) nur mit einem geroifjen JHecftt üermutben Inffen.
(fnblid) auc^ 2nbel fc^lägt einen unricbtigen SBeg ein, menn er, Sie
leutfc^e 9totion unb baä Äaiferreid) 2. 29, fagt: ber Schritt laffe feine anbere
Deutung ju, ali .^einric^ babe glei(^ äufeerlic^ erflären njoOen, er moc^e feinen
iJlnfprud) auf bie prieflerli(^e ^errfc^erflellung ber Diömifc^en Äaifer; er tooQe
Üä) bamit^begnügen, ein Äönig be* ieutic^en Süolfed ju fein. Gbenfo JBö^m
a. a. C. S. »j. Salbung unb Ärönunq b^ben aber in ber li)at nichts mit
bem Äaiiertbum ju tf)un,*rtnb alter als oiefel, finb in allen ben Sieidben üblidb
getoorben, in bencn nie an bai ßaifertt)um gebadjt ift.
einer öon Si)bel^ ©egnern freilid), .^öfler, Äaifertbum unb 5papfttt)um
£. 4;:, bat bie !Baii)e ebenfottenig gefaxt toie fie liegt. Gr oertoirrt bie ZifaU
fachen, »enn erbebauptet: ^einrid) babe nid)t bie Krönung burdb l*riefler{)anb,
fonbetn bie ilrone üerid)mäbt, Ujobei er toenigftenä jum ibeil an bie Äaifer»
frone benft; betfelbe bobe ein beffctel SRecbt anbetet auf fie anerfannt: biefe
feien bie meliores öon benen SBibufinb fprecbe. lann ttjieber: „2öie fonnte
potlenb« ein Säc^fifcber ^erjog in ben Jagen bt% ftärfften Säd)fifd)en 3lnt»
ogoniSmuS gegen ba« granfentbum fidb üon gtänfifcften 33ifdböfen frönen laffen
unb butd) bie itrönung felbft ^ftanfe merben?" 3lucb bai, toit fd)on bemetft,
obne Jßegrünbung.
(Sycur^ 11.
Dif Stellung €bfrl)arbs in /ranken unö Cotljringfn.
©cf)5pf in bem iiöud), ^iotbgau'Cft-jJtänfMdje Staats^Öefdiicfete bet gc=
toejencn Watfgtafen auf bem ^iorbgou 1753. 8. ©. 77 ff., unb jpätet in bet
Wettereiba illustrata 1701 f)at bic ^Infid^t aufgcfteHt, 6bctt)arb, ÄonrabS
iötuber, fei bei Sebaettcn Jiönig ,£)etnric^? geftorben, bet eber{)Qrb ober, toelc^er
am Einfang toon DttoS 9tegietung an bet Spi|ie bet ^fi^anfen etfc^eint, aii ein
Sßettet bcffelben an}ufet)en. ®tc ftü^t fid^ eigentütf) nut auf bie 2ßotte bes
Widukind I, 20: amicitiam promeruit, quam fideliter familiariterque usque
in finem obtinuit, bie aber, ba fic fid^ auf .^eintic^ be,Me()cn, bas in feinet
aSeife enthalten, ©c^on ßtofliuS, ötläuteitc 3^eil)e bet ''4>fal3gtaben ju ?ld)en
©. b2 ^l., \)ai ba§ ganj Unbcgtünbete bet ?lnnaf)me bat(^ett)nn.
®teid)tt)Dl)l ift fie fpätet nod) einmal loiebet cotgebtoc^t, üon ?l|c^bad)
in bem 'itufioö, -^lat gtanfen im lOten 3at)tf)unbett Sonbeät)ctao5e gehabt?
(%xd)i\) füt ©efd^id^te unb Sitetatut II, ©. 174 ff.). Unb et fügt Ijtnju: jenet
iitoeite ebetf)atb fei el, ben ^cintid^ im 3at)te 926 nacft :öott)tingen fanbte unb
bet nadö bem Jobe bcs anbctn aud) an feine ©teile in f^tanfen getteten. S^^
SBegtünbung tuitb angefüt)tt. bet Annalista Saxo gebe bei ben Sagten 918 unb
936 eine ganj öetfd^ieoene 6qataftetfd)ilbetung beibet, fobann, t% mütben in bet
folgenben ©efd^tc^te me^tetc flontabe al§ ©öt)ne Gbet^atbä genannt, bie butdö=
aui \\i untetfc^eibcn loäten unb alfo bie Slnna^me tüenigftene .^itjeiet Gbett)atbe
nott)tt)enbig mad)ten. Scibel ift nid^t tic^tig. 3»'" 3at)^ 918 'bot bet Ann.
Saxo fein ißJott öom ^ctjog Gbetliatb, jum 3at)t 937 (nid^t 936) fdjteibt et
aBibufinb? Söotte au§. Süiütbe fic^ übtigcn§ auc^ eine fold^e üetfd)icbenc
©d^ilbctung bc? ßetjog« finben, fo lie^e fid) batauS nic^tö folflctn, ba bet
?lutot aus tietf^iebenen ©ditiftftelletn feine ^iad^tic^ten hJöttlidö entle'^nt, ot)ne
bie Uebeteinftimmung bctfelben itgenb ju bea^ten. 2öa§ übet bie angeblichen
©öt)ne bet ©bet'^atbc gefagt mitb, bctoä^tt fid^ ebenfotoenig. «ontab flutjipolb
toat 3tt)at bet ©o^n cine§ Gbettjotb (f. Cont. Reg. ©. 620), abct nid)t be«
tetjogi, fonbetn feine§ gleichnamigen C£)eiml (t>gl. bie geneolog. Tabellen bei
remer, Orr. Nass.: Söencf II, ©. Ö93. 624; ©tein, Ü. flontab ©. 333); bet
flontab abet, bet fid^ fpätet gegen Ctto empbttc, tcot übettjoupt nic^t bet
©o^n einel ©bet^atb, fonbetn bet ^ctjog Pon lCotl)tingen, ©obn be§ aQ3etinf)et
(Cont. Reg. ©. 619). ©in btittct flontab , ben 9nd)bac^ (©. 190 9i. 61) mit
bem öotigen ibentificiett, fämpftc mit einem ©äct)fifd^en ®tafen füt bie be^
fc^impfte Jtocl)tet be§ Äönigl Ctto; i^n nennt bet Cont. Reg. (©. 620) aus»
btücflic^ einen ©o!)n be? ©ebe^atb'). Äcinet alfo bet ^ict angefüllten Sion-
tabe ift ein ©obn beS einen obet be« anbetn bet angeblid^cn jltici @betf)atbe
pon gtonfen; ja e? ift fe^i }lDeifell)af t , ob bet ^ctjog toitfltd^ einen ©ot)n
1) IJtüift freiltdö lo8 man '^ier Eberhard!, f. SOßentf 11, ®. 655 Iß., fo bag oud^ öeb-
^otbi, ^ift. flen- *6f). I, ®. 211, blefcn Äonrab ffir einen ®of)n be« ^erjogS Gberl^atb ^ielt.
tie SteOung 6bet^atb^ in ^ranfen unb :t2ot()Tinsfn. 223
ftf^aht ^at>X 3(benfaQ3 alfo lägt ftc^ l^ieraui bie 9$et)auptung bon best
Lobf ©bet^otbs öot ^eintic^ unb bet ^iadjfolge eine« jtoeiten gfei^namtgen
auf feine SBeife baxtljun. Sie hjitb üielniel)t butd) alle* möglid&e toibetlegt.
fLui ben iDcnn oud) ncd^ ^o bütftigcn Cuellcn biejer *4-*friobe ergiebt ftd) bocb
genügenbe ^lusfuirt über ben 2ob bet bebeutenberen 3Jiänner ber 3fit; öon
ubet|atb* Sob aber unter ^einri(^ finbet ftc^ nirgcnt? bie minbeftc 2lnbeu«
tung. 93ielmet)r üerftetjen alle ?lutoreu offenbar unter bem gegen Ctto empörten
unb im Äriege gefallenen ^erjog feinen anbetn aU ben SSruber Äourab^, bet
burc^ (ftl)ebung i^ctnridj« feine 3lnfprüd)e ouf bie ftrone aufgegeben hotte,
gegen fdnen ^ioc^folger aber in eine entfd^ieben feinblic^e Stellung fam. 2lu*=
brücflid) fagt bie? Ekkehard Sangall. c. 50 (S. 104), ein 3f"gni^. ba« lu
bcjÄciicln ^ier burcbou* fein ©runb öort)anben ift. — SBeniger entfd^iebcn lä|t
fidi bartbun, bafe ei auä) flönig Rontabi Jöruber ^bctbarb toar, ber Don ^ein^
riti^ nocft Sottjringen gefd)icft ttjorb. n'n lange angenommen ift. ÜJion Ijot
too^l Trüber jur Ißeftätigung biefer "Jlnfidjt fic^ auf bie Vita bc§ Johannes
Gorz. c. 104 berufen, in ber e§ bfifet , SS. IV, ©. 367: Otto . . . post geni-
torem, strenuum per (»mnia regem Heinricam, prima regni tunc auspicia
ceperat, sub quo Gislebertus ducatum regni Lotharii, Everardus Franciae
Äustrasiae et quorundam trans Rhcnum tenebat locorum. ^lüein ba ber
Serfaffer in t^otoringen fcbrieb unb er, mie bas junädbft ^olgcnbe jcigt, unter
transrbenana fonft bie eigentlich S:eutfd)en iJanbe üerflef)t, fo muß bie? aud)
t)ier gelten , fo baß bie Sporte quorundam trans Rhenum locorum fid) auf
anbere öebiete aU bie hjcldje eigentlid^ jur Francia Austrasia geborten be*
jieb«n. SBgl. Grolliu«, Cfrlöutcrte" *Heil)e £. 14 9i. 30, unb Söencf II, e. 660
91. d. 'Äebnlid) »ie \)[ix mirb bann ßon Flodoard öbcr^arb aU transrbe-
nensis bejeitbnet. Üiegelmäfeig bot man auc^ ten Eberhardus comes, ber in
jtoei Utfunben ^einrid)! für 2oul erfdjcint unb ber Dom flönig al? dilectus
comes atque propinquus noster, dilectus consanguineus noster (DD. 16. 21)
bejeidjnet mirb, für ben Jbruber itönig Äonrab* gebalten unb barauf eine SBer«
toanbtft^aft ^cinrid)! mit ben Äonrabinern gcftü^t. Xod) ift Don biefer fonft
nid)ti befannt, njobrenb ein anberer Oirof ©berbarb mit ber Sdbftffter Don
Seinric^^ ®rmablin Wabtbilbe im IlamalandiSalaland?) Dermäblt n^arlf. oben
. 207). Unb menn oud) Don S^e^iebungen beffelben ,^u loul nicbt» njeiter befannt
ifl, fo fönnen fie bod) nic^t ale unroabridjcinlid) gelten, bo fein Sobn Jbfoberi(^
unter Ctto I. i^iidiof Don ÜJic^ ftarb. Cb man biefen Gberbarb ober nun
auc^ für ben bolten foQ ber Don ^einrid) noc^ totbtingen gefd)idt ift, mufttoobl
bab' ""•"'""♦ 'leiben, menn ficb oucb raand)ee bofür geltcnb madjen lä^t. (?*
mo • l)on njobrfdjeintid) bünfen, bofj ^eintid) feinen Sdjmager \u einem
folä,- ' iii'.blti: obtii bie iWiiiifiiüiiifn ber gamilie ^u 5JJe^ fonn man
herauf >rhenen8is »ool)l für feine Stel«
lung al> j ::i ©ebiet gelten loffen, bo« un«
befttmmte quidant', ba« Floduard bin^ufügt , aud} eber ouf einen fonft nid)t
befonnten Örofcii ol# ouf ben .£>rt,}og Don ^^^onfen belieben. Tagegen ifi
biefer bod) obne ^^oeifel gemeint, roenn in einer Urfunbe für *^od)en, DD. 23,
S. .VJ, Eberhardus et Giselbertus egregii comites ju'ommen genonnt »erben,
Gberborb Dor bem Üotbringer .£)erjog (ot'en S. 139). Unb aud)'bie fpÄtereiüet'
binbung ^roifcben ben beiben ^erjogen fonn uion Diellcidjt ouf biele gemein-
ft^oftlidb« 3teQung in l'otbringen jurürffiibrrn: aiMttid). C^ntflebung be* ^er«
jogtbnm* l'otbringen £. 120. — Ter 0raf C^berborb im ^JJJeienfelb, ber 927
üotfommt, fd)etnt, mit oben S. 90 *Ji. 4 bemerft, ein onbercr Gberborb au fein.
3u mondjen iUermutbungen bot es ?lnlaft gegeben, bofi sigobert 938,
SS. VI, 6. IW*, ben (*berborb oU comes palatii bejeit^net-). Toiner. Ilist
1) Srntf IT, e. KV, fttüt ti Ibtthau^i in «brcbe; cbcnfe 6tcin a. a.O. C MA: »gt.
«Jpff-lfimnil.: <* • S. 101. ««bete bieltrn tintn blerttn im ^abr W<i eriSbtttrii
Aontab ba^üx: ' i, C 942.
") ^äi la: rtonrn, bri bitfei atUfltnljrit toirbtrljoU mein Vtboutm au*<
juf|;icd)(n, baft m cc: '^nu fo bttbirnfttitfirn Vu«(|abt b(l 8ig«b«rt bie bitftm rtfltntbüm»
CtcDm oufmcrffom iofirbt, fo ainge mantbr toiditiar Ketl) bet ÖtfCbtAtr fo (tut toit t>rr<
lOTtn, ta ber (ttine Irutf brr llonamtiita nun einaial btbcutcn foU, boB tn brm fo Qttgrbr
nrn nur abfltltitrtt 9ta4H(%t(n rntbaltfn finb. «neb ettfemann bat birl fttairt anrrfannt
224 ®sc«t8 11.
pal. (1700) ®. 173 ff., u. a. ()oben {)tctQuf gcftüfet ($betf)arb für bcn etften
H^faljgtafen in l'ot^tingen obet ju ^ac^en erflätt. dagegen et^ebt 6roIIiuä,
erläuterte JHeif)e S. 11 ff., SBiberipruc^ , unb infofern gemiß mit 3lec^t, aU
(Jbertjarb nic^t aÜ toirflic^er ^Jjaljgraf ju Stocken Qngeie!)en »erben fann: et
meint, baß entrteber jener in »einer Stellung in gronfen alö ipfoljgraf ju be»
trad^ten fei, ober Sigebert - er füt)rt außerbem bcn Albricus an, ber biefen
nur Qulgei^rieben — „feine fe'ontmiffion aU 5Rifjuö mit ber ßommiffion eineä
^IJfaljgrotcn öermenget t)aben fönne". üie erfte *2lnfic^t') t)at aud) 2Öcncf II,
3. 643 31. f. 002, m ber SäJcije, baß er annimmt, mit bem ?lmt eine§ ^cr»
logä oon granfen fei augleid) bie 5Pfalagroffd)aft tierbunben geroefen, h)äf)rcnb
"ilfc^bad), ber a. a. C ebenfalls auf bicje 3lnnol)me aurücffommt, ben 6bert)arb
eben all ^Bfal^grafen, nid^t all .£)erjog in {^i^anffn anfef)en loiQ. ^ierju ift
aber offenbar gar fein ©runb t)ort)anben. 2aß ©ber^arb noc^ Ijäuttg comes
genannt mirb, betoeift nic^tl, ba biefe S^epidjnung »ieber^olt unter ^einric^
oon benen gebrandet rtirb meldte eine entfd)ieben tierjogli^e Steßung Ratten
(f. oben S. 105 9i. 8); anberltoo 'Reifet er dux ober dux Francorum: Ann.
Aug. 939, SS. I, ©. 69: Sang. maj. 939, S. 78 (dux Franchorum); Cont.
Reg. 937, S. 617; ögl. bie ©teöe ber Vita Job. Gorz., S. 223. Widukind
nennt i{)n II, 2 unter ben duces n)eld)e bei ber iafel nac^ Dttol Ärönung
'ministrabant'. So tann man in ber Jt)at an ber tjerjogtic^en i&tetlung ©ber»
horbl nic^t 3n)eifeln. Sie mit @ic^l)orn (II, ©. 54 31. \\) nur auf ba^ öftlic^e
^raufen ju bejie^en, fd^eint aber aud) nid^t rid)tig, ba gerabc bal flonrabinijd}e
.g)aul "^ier am njenigften l)eimifc^ h)ar, unb ttjaS mir öon (Sberl)arb erfat)ren,
junä^ft auf eine if)ätigfeit in .Reffen unb anberen tocftlidben (Siegenben l)inmeift.
(Sine förmliche Sefteßung ©berljorbS al« ^Pfaljgraf toirb unter .f)einrid^
ntd^t anjune^men fein, mcber in ^taufen noc^ in Sot^ringen. S;al 2tmt ^atte,
roenn e§ in m biefer ^ät oorfam, nid)t bie SBid^tigfeit , bog man annetjmen
fann, ein UJlonn oon (fber^arbl 3?ebeutung fei bofür auierfel^cn morben-).
(S^er fann man i^n ben alten Dliffi Dergleid^en. 2öar er el ben Jpeinrid^
nac^ ßot^ringen fanbte, fo l)atte feine Stellung mit ber ber jpnteren ^Pfalj»
grafen Ujo^l eine getoiffe 2lef)nlicbfeit (ögl. oben 3. 110); unb man bejieht
ben Giemen ben Sigebert gebrouc^t'') am toa^ric^einlidiften boc^ eben biewuf:
bem fpäteren Sotbringifc^en Sc^riftfteHer mar bie 3iejeid)nung geläufig, unb
et bebiente fic^ if)rer ftatt bei einfad)en comes, bal er ^ier in feinet Quelle
(Liudprand IV, 19) fanb.
1) 3in ^öd^fi >ounberIt4eT ^u^führung begegnet fie in bem fSnäte einel Ungenannten;
SBon benen Palatüs regiis, 6öln ITCtJ, ©. 76 *f. : ftontab ^obe oI8 Äönig icine (Srblanbe bem
eberöatb abgetreten, „ben er jugleid^ jum comite Palatii generali in causis minoribus per to-
tam GermaDiam ernannte, fomit bie comitivam Palatii universalem mit fot(^em feinem dncata
Fnnciae beteinigte': er ^obe il^m ein faiferlid^e^ 9leid6»geri(!^t ju t^firtt) errid^tet u. f. m.
2) S. ^irid^ II, 6. 164 K. unb Ufingcr, ebenb. I, ®. 448 91.
3) ^ul it)m ^aben aber aUe anberen bie bcn 9tamen geben abgefc^rieben.
@ y c u r § 12.
Die fpätercn (Erjäl)lungett iibtr i^crjog Arnulf oon jßotcrn.
^ie oetfc^iebenen &t;)&t)lungen, toetc^e fp&tete iBaitifc^e llutoien, bejonbeiä
bie Sftfoffer bet Äloftergefdjidjten übet bie getoattfornen @injtet)ungfn bet
Ptrd^engütet burc^ .^et^og "Arnulf nod) bem toon ßönia -^eintic^ erlangten 3"=
oeftdnbniS bringen, fnüpfen an bie ^lat^ri^ten in Der Vita Oudalnci unb
bei Ctto Don 5«ifin9 "" 'oben 3. 56 31. 6).
3n einer angeblicbfn Urfunbe griebritft I. für 3:egernfec, Mon. B. VI,
6. 174, bie tro^ ber llert^eibigung eb. XXIX, 1, S. 368, nid^t für ed^t
gelten fann, aber bem 13. ^ai)xh- ongel)ört (Stumpf 9lr. 3981) {jeifet ei: ab
Arnoldo duce Noricorum affectante eo imperium et discordante cum rege
Hainrico primo, reditibus despoliata, et pene universa quihus ditata et
dotata fuerat per benoticium transierunt in usus laycorum in hac disoordia
sibi famulantium. Xiejelben fijorte giebt Hermannus Altahensis in einer
fpdteten Ueberarbeitung feince ÜBerfä, SS. XVII, ©. 370, nur bafe et fiatt
'per beneticium' fd^reibt : per collationem ipsius tiranni.
Siefer !2)eric^t, bet ber SSerleibung burd) Jtönig ^einrid^ gebenft, gebt
o^ne äw'f'l auf ältere iegernfeer ^lufjeidjnungen ^urüä, beren meljrete üot-
liegen, ot)ne baft übet ibt gegenfeitige« iÖerbältnt^ tiöQige Sic^er^eit bettfd^t').
'itod) muffen, fooiel icb febe, bie Quirinalia bti ''JRtttüui ben etflen $la^ be<
Raupten.
^ac^b<m er bie (^rünbung unb Dotierung hti JtlofietS erjä^It, fa^rt et
fort fCanisius ed. Hasnage 111, 2, £. 145):
Qui praescriptoruDi nihil amisere bonorum,
Sed plurimis anois prius detinuere diu,
Ultra centenoH ac septena vice denos,
Nee senserant injuriam jura priora loci:
Com tandem magnus spoliavit tcmpla tyrannus,
liegpi monarchiain volens jiraeripuisse sibi;
Praedia cunctorum tunc Nonca (oenohiurum
Decrcverat primatilms tradere raptii locis,
(juo sibi favissent quaccunque geri placuisset
Advertus aulae principe« ecclesiasque Dei;
1) IW. taiattfnbn*. «C II, c. J«'. « «t*. II, C. 387. ttO) fAftnt mir iPurflo«.
€9- b(i Olünitjtntr «Ifobrmir l-^T.'i. £. *w. ^inxtiinnh batactban in 1)aitn, baft SKttcUM
unt bie Vixttt bei l.'ttn ^^Indunbtrtl j^ritb unb bit fetn IXaDer, %x4t- l Ctftx. (i«f(t. III
(IH40 II), tbrtltocifc l)(TaHl0(gtbfn(n MirseaU 8. Qvirisi itii0tT finb; bitte cnt|alttn ni^tl
tool I)itTlirt gtliÖTt.
3al)tb. b. btf«. «tf^. - 9Bai|, ^cinti« I. 3. «ifL 15
226 ejcuts 12.
Huius ab boc dimota loci possessio tota
Ditat per onine Noricum progeniem procerum,
Per quae tündatus locus oninibus est spoliatus,
Nibil reiuansit ex eis, conditus in quibus est,
Bis nisi septeni mansus deciesque deceni ....
?''onte salinarum loca viginti patenarum,
Duobas additis, simul sustulit ille furor.
211« er geflorben:
Mortuus occultatur, ut allodium capiatur,
Quod singulis promiserat principibus tribus
Exspoliatarum de fundis ecclesiarum.
©pöter I)Qnbelt eine Cbe nad) ber gleid^jeitiflen Ueberfd)rift :
De altera in rure Danubii ecclesia beati Quirini, quae cum possessione
ad quam pertinet ab Amaldo quondam duce in beneficium datum fuit.
?lu« einet bi^^er ungebtuctten gDtMfjJung') tt)eilt äüattenbad), %xd). X,
®. 636, bie ©teae mit:
Dux tnlerat terras Amoldus pestifer istus,
Nisus seandere vi, non lectus, culmina regni
Ac temperans veterum tunc plurima coeuobiorum.
2lu§ ÜJicteKuS abgeleitet ift bie Hist. fund. Tegeriis., Pez Tbes. III, 3,
©. 495, bie fid^et nit^t aü§ bem 11. Sabrt). flammt: Age, Amoldus pejor diabolo
sententiam implet dicentis : 'Plerumque summum jus summa malitia est'.
Hinc t'actio crevit impii , donec ecclesias destruens praedia totius Bawariae
coenobiis rapta principibus suis in feudum distribuit, liefe 2egctnjee nur 114
laufen, nc^m 2 patellae salinarum. 31ujfiil)tlid)et bie Cbronica dominorum
abbatum (ebenb. ä. 499), bie ma^rfd^einlic^ mit ber Fundatio jujammenljängt
unb aud^ fid)cr nid^t im 13ten 3a^rt)unbett, fonbern faum vor bem ISten »er*
fofet ift: Cui (^einric^) se opponens filius iniquitatis et perditionis homo
dux Noricorum Amolfus comes Schyrensis . . Hie est Arnolfus ille, qui
ecclesias Dei et monasteria totius Bavariae crudeliter destruxit ac posses-
siones earum militibus suis distribuit, jure sibi in concordiae viam ab Hain-
rico principe de investiendis ecclesiis Bavariae juxta morem antiquum concesso
tyrannice abutens, dum quos tueri debuit ipse primus coepit spoliare. Somit
übetcinflimmeub unb rool)rfc^eiiilici) barau^ abgeleitet bie Gompilation bei
Oefele II, ©. 68.
Dat)on öer^d^ieben finb bie ßtemSmünftcric^e» 'Jlufjciri)nungen: Auctar.
Cremifan. , SS. IX, ©. 5.52: Ab hoc videtur Arnoldus dux Wawariae eccle-
sias accepisse et per consequens destruxisse, ut de eo sancti conqueruntur
in legenaa S. Ulriii; Bernardi Hist. Cremifan., SS. XXV, ©. 647: Arnoldus
dux Wawariie omnes ecclesias ab eodcm Heinrico (ber i{)m 2lltaid^ berlietjen)
in feodo accepit; t)gl. ©. 661: Iste Heinricus illi Arnolde episcopatus et
abbacias in sua provincia sitas contulit, quarum possessiones nefarie dissi-
pavit, ut — s. Udalrici; ©. 668: Arnoldus dux Wawarie ab Heinrico rege
episcopatus et abbacias, ut sibi esset auxilio, impetravit: quas eciam
miserabiliter dissijiavit, ut u. f. hj.; ©. 626 5?., hJO c^ l)eifet: et earum
possessiones baronil»us contulit.
SBötjrenb aI|o bie ältere iegernfecr öriäf)lung bie ^Beraubung ber Äirc^en
öon bem ^erjog öornebnten läfet, um fic^ mit |)ülfe i^rer ©ütct ber -&err=
f^aft ju bemächtigen, ift el t)ier ^einrid^, ber fld^ jeinc |)ülfe burd^ baä ^rei?=
geben berjelben erfauft.
Ct)ne ba% 6ine ober 2lnbere anjngeben, berichten anbete über bie ©d^äbi=
gung ibrer Äirdicn. Chron. Benedictobur. c. 13, SS. IX, ©. 233, in 2lnfd)tu§
an Die Vita Oudalrici : Arnolfus dux provincie tanto graviori quanto liberion
1) ^urfian, a. o. O. S. 496, Ijält fie ffir bai füitxl eine! f)jäteren ftlofterbruberd, bei
hti gieteBuS 2)i4tunflen ft^ }uin ä^oibilb na^. SSSenigftenä aus bitfer Stelle mbäfte iä)
bai nid[)t fd^Iiegen. $emerfen#toert^ ifl baS 'non lectns'.
£ir fpäteren ^rja^luncitn äbet $. Slmulf bon iBaietn. 227
osus tyrannide, fundum desolate huias ecclesie, sicut et aliarum multarum
diripuit atque |)articipibus et satellitibus suis in beneficia distribuit. quod
siogultuose dicendum est: ita precium redemptionis animarum usque in
prescntem dieni curie vel curialibus servit. De tundat Scheftlar., SS. XVII,
S. 345: a quodaiii iinpiissimo duce Bawariorum nomine Arnolfo prefata
iiostra ecclesia ita est destructa penitus et vastata, sie ut omnimodis deso-
laretur. ("onradus Sclnrensis c. 16, SS. XVII, ©. 620: .\.rnolfum ducem
Noricorum. filium i»erditionis; c. l!^ » ©• 621: qui monasteria destruxit et
reditus eorum luilitibus divisit (noc^ Ctto). Hist Patay., SS. XXV, ©. 626:
maximus ecclesiarum j)ersecutor.
Unb baran teitjen fid) bann fpötere ^uiammenfflffcnbe S8eti(ftte an, rote in
bfm Chron. Hajoar. bti Veit -\rnpekh (Pez Thes. III. 3, S. 139): Hie Ar-
nolfos, tradita sibi auctoritate super ecciesias a rege Heinrico, elatus nimis
tantoque bonore et privilegio indignus. abusus est in suani perditionem.
Cum enim deberet esse defensor et protector, factus est offensor et destructor.
Nam ecciesias et monasteria plura exaetionabat nimis dure, imo potenter
ac crudeliter quodammodo destruebat, adeo ut pleraque religiosorum
coenobia inbabitabilia redderentur, et possessiones eorum militibus distri-
buebat. Quam rem principes una cum rege dissimulabant , quamvis bene
scirent.
Uebtt ben lob ?ltnulfS, ben fd^on bie V. Oudalriii c. 3, ©. 389, oom
% ^tixni totqtn feiner S3etiräftung bet Alöftei beiurtbrilen lägt, berid^tet
Metellus :
I>um Ratisponae curtim parat, ex regione
I'rimoribus lectis, ut baec quae studuit peragat.
Nuntius hunc Christi terrens aH'amine tristi
Ulricus antistes necem praecinit indubiam,
Ni reparet gratis spoliata sacraria sanctis,
Et altera die refert nil dubitaus obitum.
Qi folgt bie ^ifion Don ben jroei Sc^teettern. Set^er^og prat^It am 972ittag,
baii et nocb Irbe.
C-ui presul reddit, noctem quod adusque dies sit.
Refert ut ista nuntius, verba dolor sequitur:
Dux improvisi tinis, subita paralysi
Correptus, effertur domum; nee mora, vita fugit.
Sie dtaä^tung Wiegt:
Fert Enimerammi domus ipsius ossa tyranni,
Arcu notat pictum super distichon eximium :
'Vivus pollebam faciens (juaecunque volebam.
Innibilor sub humo : sie erit omnis homo'.
©a8 fiepte girbt mit fleinen Satianten, ViTcns — En nihilor, oud einer
SoTouer ^nb{d)rift bet piojaifdjen Passio S. Quirini äüattenbad^, 91. ^td^.
II, ©. 397.
Siefelbe ^tjiäblung bom Zob ^at bie Kompilation bei Oefele II, £. 68,
oud) bie Hist. fund. bei Pex a. a. C, roo bet Sdjlug lautet: Eadem hora
für domum perfodit Sublatas in conclave moritur, spiritus infernum polluit,
ossa solum, subscriptum posteris ^iii incmoriaie epitaphium relinquens
(rote Vietellu« unb bie ^oiouei « Unb ät)nhd) bie Chronica
(6. •'>00), roo ti t)eif)t: vitam ii clausil. Cuius cxanimis cor-
pus tanquam adbuc vivi in lecto mortem (?) de mortui manibus
pracsides et milit«'« wclpsinrnm i Iteneticium receperunt. Iluius
cadaver tunc 1 huimorammum sepulturae traditum,
sed post in ya >. ut fertur, manibus defosaum, tale
pOSt 8e epitapbliuii reinimt luir uftiiiTi-
a3etfd)iebfn ift bte lleberltefftung in bem Auctar. Cremif., SS. IX, S.
552: Arnoldus dux liawarie fulmine percussus intcriit. Unbeftimmtet Auc-
tar. Qarstense, SS. IX, bm, unb bie Ann. S. liadberti SalUb., eb. €. 771:
ir.*
228 dicüxi 12.
Arnoldus dux subitanea morto (subito, Sal.) obiit, percussus a Deo ob denu-
dationem ecclesiarum Dei et cenobiorum (Deo et c. fet)lt Sal.)
Söciter auSgcjdjmücft ^abcn eö fpätere (£f)tonifen. So Chron. Bavar. bee
Andreas Ilatisbon. (ed. Schilter ©. 17): Ilic Arnoldus a s. Udalrico legitur
de baptismo levatus; cujus tarnen monitionibus acquiescere noluit. Undeipse
Hatisponne moritur et a diabolo in barundinetum juxta Scheyrn pro-
icitur. Habet hoc antiquorum relatio, quod, dum ipse Arnoldus saepius a
sancto pontifice admoneretur nee i])8e curaret, tanoem certum tempus, in
quo poenitentiam ageret, quod sibi a Deo impetravit, praefixit. Dum autem
ultima die nihil innrmitatis in se sentiret, pro nihifo duxit verba ponti-
ficis. Sicque fit, ut ipsa die in monasterio S. P^mmerani Ratisponae existens
subito coram suis a diabolo est interemptus. Dura autem primum extra
ecclesiasticam sepulturam esset tumulatus, eiTossus in praefata ecclesia S.
Emmerani Ratisitonae est sepultus. Diabolus autem non ferens ejus ec-
clesiasticam sepulturam, ejulatu magno jussit sibi dari corpus ejus cujus
animam possideret. Sicque ipsum e sepulchro, quod hooie in praefato
monasterio monstratur, ablatum, in lacum prope Schyram projecit.
Scränbett ift bic (Stjätjlung bei Veit Arnpekh , a. a. O. ©. 141 , inbcm
"^ict iöijc^of Ubaltid^, toeil ber -^ft^og et quosdam reditus ecclesiae Augustensis
indebite per quosdam occupavit, tl)m bcn Job binnen Sta^reäftift üetfünbct
unb, aU ber Sole i'^m pTol)lenb bic ®e?unbl)ctt be^ .^ctjogö melbet, jagt: Vade
cito domum, quia ipsum mortuum invenies. Eadem itaque hora percussus
a Deo subito diem obivit, ut vir Dei praedixerat, suis exterritis et hinc
inde fugientibus ; quia eadem hora für domum etc. bt§ jum (Spitapt) auS
ber Hist. fund. Tegerns. Alii tarnen dixerunt, quod diabolus ibidem ipsum
arripiens in conspectu omnium strangulaverit. Mortuus igitur miserabiliter
absque omni devotione et sacramentorum participatione , sicut bestialiter
vixit quoad Deum in vita , ita periit miserrime , et animam ejus miseram
ad castrum Schirense in arundinetuni, quod ibi prope est, [diabolus | dimer-
sit; quem etiam ejulantem seu ululantem cum multitudinc spirituum mali-
gnorum, qui ibi tunc habitabant, homines asseruerunt, se huiusmodi ejulatus
non Femel audivisse. ^ann bai SBcgräbniä ju <B. (Smmeram, baö iüetlangen
bet daemones; unde fratres coacti exhumarunt corpus, ponentes sub janua
monasterii. Quod daemones vehementer rapientes et in lacum Schirensem
cum impetu in momento projecerunt , quod sententia multorum usque
hodie amrmat. Nam et lacus ibidem adhuc nomen a diabolo habet vul-
gariter Teufelsee.
Slut bo§ entjd^icbcnfte etftärt fid^ fd^on 3lticntin M gegen bteje ©rfinbungen,
IV, 23, ©. 670: eum, quod praedia monachorum diripuerit, proceriDus
Bojorum distribuerit , subito interiisse, ad Stygias paludes, quasi Cyclopas
ad Aethnam, raptatum, cadaver in lacum Schirensem abjectum fabulantur.
Qui, amisso puro veritatis fönte, ad lacunas lutosas convertuntur et pietatem
?[uaestum, religionem praedam existimant, homiues suaves se aedituos caeli
äciunt, ubi nee fuerunt nee sunt neque unquam erunt, nisi tandem nugari
desinant.
1) 0ani auS bet fiuft gegriffen erfdbetnt, tote iä) gu 6. 208 naüttraat, feine 'ilad)xiätt,
IV, 21 , e. 659, bog eine ©djtoeflct $etnn4S Adolaeda bem JBater arnulf« ^erjog eiutpolb
»ennSI^It gctoefen fei. ä»gl. Leibniz, Ann. II, S. 221.
e r c 11 r g 13.
Dit (Eriücrbung Cotliriitgtns in iifr HarßcUnng brs 3ocuni)n8.
5)en dxjä^lunflen bti Widmet öon bem S8frf)ättni8 aioifc^en ^einrid^ unb
Äönig Raxl öon i^tanfreic^ foioif ^eriog ©ijelbtecfet öon l^oltjringen , beten
oben S. 25 ff. gebadjt ift, in getoiffet aöetje öetrtanbt ift ein :i<etic^t, bet fid^
bei einem 9lutot au« bet jöjciten ^älfte be^ Uten 3al)t^unbett* finbet, bem
fytanjoicn Jocundus. bei eS untetnabm bte Translatio unb Miracula be^ bei:
ligen Setöatiu* '" '-'»'■''iben unb bei bet ©elegent)eit auc^ auf bie S:eutfc^«
lottjiingiic^en -^ fam, Don benen et eine fagen^ofte unb üetujitttc
iütfteflung gol' o :Hic^et übet ben Uebetgang ßot^tingen^ aui i^xaw
aöfifc^et untet 2eutic^e£)ettfd)aft ganj jd^toeigt, toitb eben bieje l)iet bet ©egen«
^onb einet belonbeten 5luefiit)tung. 6« ^eißt (SS. XII, ©. 98 ff.):
20. Erat in Saxonia dux quidam illis diebus nomiue Heinricus et,
sicut testantur (jui vitam ejus noverant, inter alios principes terrae generis.
personae et scientiae prestantissimus dignitate. Hie Lothario regi Francorum
lu die natali Hegis seculorum sacrae Agrippinae ( oloniae — huc eum audierat
esse venturum — voluit occurrere. ut se invicem, quod ex multo uterque
desideraverat, uter(|ue concupierat, viderent et salutarent ac federe seinpiterno.
utpote consanguineu se conjungerent. Ailveniente vero sacra soUempnitate,
veait rex in civitateni, et cum eo omnis nobilitas regui atque potestas. Nee
latuit ducem: vcnit et ille, &ed, ne miDor rege, in omni glona et in manu
forti ac valida intravit. Suscipitur a rege, honoratur a rege quemadmodum
major Homaui imperii et nolulior. Ille vero agebat cum rege sicut tidelis
ainicus et bonus et cognatus; timebat tarnen utriusque principis exercitus,
ne forte in dolo coiivenerint. 8ed frustra: in couventu enim justorum num-
quam deesse creditur dominus angelorum. Erat quippe illis cor unum et
anima ooa; ideo ncc quicquam mali in eis nee quiequam perversi in t-is.
In veritate autem et oaritate ut ost'-' ■"' ^^ convenisse, donant ad invicem
munera digna se et preciosa, eed i et miranda; erat enim ditior
et opibus atque militihus. Kt qua:.. .^ ::-'u!>, bumilinvit tamen se coram
eo quasi unus ex minoribus. Sensit hoc exercitus regis et letatus est vehe-
menter.
£ei ^etoudgebei RbpU ifl ber 5Jleinung, bofe bie tonnet 3u?o"»infn»
fünft bed 3. 921 jtDijdjen .^leintid) unb Äatl ju biefei ^iiät)lung 'Änloh ge«
geben. Unb ba^ ungefäbt an biefe Sfü flfbadjt hjitb, etgiebt t\d) axii bem
golnenben. 6l)ataftettfti|d) ifl, baft .fieiniid), »oie beim iKidiet, nod) ol« -O^iog
be)jei(^net witb: ol* joldjer : * ^ Me Jöclebnuna * " 'iriu^jen, ba« bann
aber auf biefem 3De^e Dor ' gettennt, bem :Keid) bctbunben
h)itb. — aajoiouf bte foliv-,.. ,,,. "ütinrnfunft an t. . .> -^"''t, toeifj id)
Hiebt ju fügen; nut in bem obetffen Vouf gebött btcfer Itingen an.
9int gan.^ anbete iBegegnung fanb \)itx fpätet ui'i'cbcii (t ir, bet biet
flott AatU genannt wirb, unb Otto II. flati.
230 ejcutS 18.
lex ?lutor fQl)tt fort:
21. Summi ergo Imperatoris sollempnitate ut in tanta civitate et ip
tanta sanctorum multitiuline adimpleta decentissime , idem dux bonus abiit
cum rege usque ad fluvium qui vulgo Asna dicitur, ferens gladium ejus,
et Oddo. filius ipsius major natu, tocius generis post pusillum decus et
gloria futurus , clipeum. Ibi uterque princeps consedit trium dierum
per circulum; donniebant simul, comedebant simul. Ulis tarnen igpo-
raotibus, agitur, quod Roma dicior et Francia erit deinceps bumilior.
Tercia namque die, qua discessuri erant, consilio suorum dedit rex nepoti
8U0 ejusque filio in beneficium quod est a Colonia usque ad fluvium illum
(ein anbetet Jejt: quicouid Osne Renoqiie interjacet). Post hec discedebant
cum pace et fide non ncta, ut cognati, ut amici et fratres in Christo devo-
tissimi, uterque habundantissimis perfusus lacrimis. Rex vero abiit in
terram suam, gaudens et exultans, quia sibi subdiderat, qui majjor erat
princeps in universo Romano imperio. Ille autem per terram regressus jam
suam, venit Trajectum, ibique residens, convocavit omnes majores ejusdem
grovinciae et sibi eos regaii ex jussione sacramentoque militari conjunxit.
raudebant omnes. quia non jam militare incipiunt, sed regnare, Romano
cum asscribuntur imperio.
'üinrfjbem bet ÜUetfoffet baS Hob üon Jtajectum CUloafttid^t) betl)ettli(^t,
fügt et t)inau:
23. Hac itaque ex causa in urbe memorata cum omni exercitu suo
principibus terrae consedit dux bonus nobilis Heinricus, legem dans plebi,
m Omnibus gloriam Deo caeli. Statuit vocari Lothariam, quam acccperat
a rege provinciam, imitatus etc.
24. Ilujusmodi in studiis cum evigilaret dux ille, dux magni honoris
et probitatis, auditum est, quia Franci ejecissent regem Lotharium de terra
8ua, eo quod dedisset principi alieno, quod est melius in universo regiio
suo. Surrexit ille continuo et abiit ad regem, ducens secum innumerabiTem
exercitum. Videntes adversarii regis, quia non poterant resistere eis, cedc-
bant illumque quasi cum pace reducobant Amoto vero duce ejusque
exercitu, iterum injecerunt manus in regem et posuerunt eum in carcerem;
ibi periit omni miseria et vinculis, in scandalum et obprobrium sempiternum
Francorum popuüs. lllo mortuo, alium constituerunt regem, sed de genere
alieno. Audivit dux, et sprevit illum, et factus est inimicus ejus pcrse-
cutorque gravissimus, ita ut amplius rex ille Lothariam intrare non änderet,
nee quisquam ejus ex principibus in illis finibus remanoret. Et satis juste,
Quia occiderant dominum ejus et consanguineum ejus. Hujus rei gratia ipsa cum
duce Lotharia (?) principem magnum, qui diebus illis Romano prefuit imperio,
adduxit et cum eo fedus iniit, re deinceps subderentur P'rancis, sed Romanis;
et sie factum est usque in diem hodiernum.
©tft noc^^ei c. 27 ftitbt bet üiföniijc^e ßaijer, unb |)einti(]^ Deo favonte
in solium erigitur imperiale; jpätet ttitt an jeinc Stelle Ctto.
3luf bieje gtjätjlunQen bejie^t fid^ Jordanus bon Cinabtücf in bet
©d^tift In noticiam seculi (bei Äatajan, ßoncil öon lüt)on S. 108): Sed
hoc regnum (Francorum) dux Saxonie Romanorum rex huius nominis primus,
dividens primam l-'ranciam, quam ipse in honorem Lotharii regia Fran-
corum et imperatoris Romanorum sui avunculi Lotharingiam appellavit, cum
tota Teutonia, Burgundie comitatu et Arelatcnsium regno, Romano univit
imperio, sicut legitur et invenitur in translationibus beati Servatii coofessoris.
Unb jo ctflärt fi^ auc| bie eirtja» bunfele ©teile in bcm 3iuc^ De Romano
imperio c. 5, 6. 70, too e§ !)eifet : Statuit igitur iniciando iSiaxl b. @r.), quod
Heinricus ejus pronepos consummavit, ut Francigene cum quadam regni
Francorum portione regem halierent de regaii semine jure hereditario suc-
cessurum ; »gl. c. 6, ©. 75: et qualiter ipse terram illam ijue est inter iMosam
et Renum Lothringiam appellaverit et eandem terram cum tota Almania
regno Francorum auferens imperio Romano univerit.
I
©ircur^ 14.
Die jStäbtrgriindungrn fiönig jQrinrid)?.
Auf @tunb bet *){act)tid)ten ttclcfte Söibufinb in bct oben ©. 92 91. 1
mitget^filtfn SteUe giebt unb bfffftt toüS fpötcre ©ödifiicfte 6][)toni{en ^iiyu=
fügen, ift ^eintid) lange at^ bet Stäbteetbauet, ja ali bet Jöegrünbet ftäbtilti^en
9ted)tÄ unb ftäbtitrt)et (>teit)eit, gU ein jtneitet Il)eieuä, n)ie ßeibnij ben "äui'
btucf btouc^t, gefeiert njotben')-
Dagegen ^at jiictft befonbet« Spittlet ßinfptud^ ett)oben*): et t)ot bog
Uebettnebene bieiit ^iluffaffung treffenb gejeigt, jugleic^ abet auljufül)ien ge-
facht, boö bie Don ^ciniic^ gettoffenen ^{afjtegcln Don »enig obet feinem @tn-
flufe auf bie ^ntftct)ung unb "flusbilbung »du ftäbtifc^en "Anlagen in 2)eut|^s
lanb geroefen feien. liefet "ilnfic^t finb onbete beigetteten ''), iDäl)tenb i^t ftei«
lic^ auc^ mant^et äBtbetfprudj entgegengefteüt ift*); unb ee »itb, tt)cnn mon
.^einiidjä Jöefttebungen tit^ttg njürbigen Uiiß, too^l botauf anfommen, junäd^fl
btefe anfidjt genauer ^u ptüfen'').
3n Teutfiljlanb, fagt cpittlet, li^ahe ti in ben älteflen 3fit«n toenige obet
gat feine ©tobte gegeben: Dot bem Uten ^fllji^tjunbett l)obe fid) feine Stabt
eigenet iKedjte etfteut. SÜJürbe man 4?finicic^ ^'t (Stbauung folri^et, bie ©rt^ei«
lung befonberer Oied^te ^ufdjreiben fönnen, mie man c^ tt)äte, fo mürbe fein
iKu^m groft unb ungctt)eilt fein. Um feine ^üetbienfte in bieicr .^inftc^t ju be»
ftimmen, müßten mir und an !fi.Ubufinb l)alten; feine Spotte t)iitten aber, Wie
leicht ert)eUe, nur auf Sadilen unb Il)üringen JBejug. Jfijenn l)ier, föl)rt er
fort, {>einti4 roirtlid) Stäbte gegifinbet ^ätte, loft lofltbt nt(!^t eitDatteu, bag
1> Conrinir. De ■rbibui-. Uprn *i. Got\>r\ I. €■ 499; CioDdÜBK. H. A. C. 118 ff.; Uib-
nix. A-- " ' 'J' f-" *'•"■'" >t,.,Kftl)oH Xolitinonn in f tjanbffff'iHi*.-" i«i'i*i(f)te
btr .ft I, S •ii. Hoib ntiitx qJr lg.
6it*il 'nb toütbf i^n unter bie Olott
.' i/n ;,,f,<>'- „i. ■■i.iv...^iii.- ....MuiM OenMtsiM. Conim«>nUtioDM i>. ^ ........^ IX,
ak»<. bi«t. 6. 88 ff. ...
:t> «ItnMfntHib »iOthom. 7. et. tt. M. •. | SMb. «. b. flimmt SDittlrr bet: - fo
ti(f)t- '^ ■• "' * I. jiffAot), WfT bfttrUfilt toirb" «u* in bfr .Mm «ufl., II,
e. ^ \8fjitt>unQ ouf bat ton« bif» barflflfiit ifl , bit'f* llrtbrll f»fl»
ftl)i\, bif« mtQT auf bir ntRntii'tn aU iiofilUitn 'Jtriultatc Cpitt»
ert. .■uMHiiin) cwcmv ■■„.,. v.>ei(b b nitb«f. süolf» i. :<:•»[[.■. l'ro. illor! ■' ' - •'•-'; öftö«
TtT, etTCflor vri ^b VII, e .•<>> Ttudi lattlmann in btr 'votitif 3 <m Itincc
frtftfTfti ^«"n«iinfl ftwa* ab. toenn et »on it. ^tinrict. btm et Ctrtn i it. foBt:
,bfr ' ■ ■ ' ■■ -flfn bauen fonnle".
.'V ULWbetinb J^SennoRn C 20 ff.: bo4 ifl auib l)ieT feine Ran| fltnagenbc
9xi>xi en flott) ipeniflrr befritbiflt niitt bit toitberQoUe larfleUunfl fclarr «!■•
filit. -JiiU.n II c. ;«l tf- . „ .
'■) \cb ijabe mit «bfitbt bte fetgnibr «tt«f&t)Tunq. bit ibrri .Seit in ber umfaffcnben
Unteifurtjung ttbei bie «nflnfle bc« CtSbtelsefrn« fi« tbre beftimmt umflrtnile llufeabc
fteOte, in toefentli^en unberSnbfrt fteUffen unb nur manii)M tinjelne in ben waffllirttngni
ergSnjt ober fleinberl.
232 ^?*"^* !*•
bie Statte Sodilenä unb Itjüringen«, dou itjrem erften JBcginit an biircl) joldjen
öifer, burd) ba^ 3lnfcl)n bc? ■i^erjogö unbÄönigS augleirt) begünfligt, ni(^t nur
äufeetft jc^nfH oufgeblüljt, jonbctn auä) bebcutenbet unb japlteidjet getüotben
toätcn, aU bie, loelc^e, tote lüir hjtfien, nad) unb nac^, Ujic Umftänbe unb &(=
legenbcit ti mit fi^ brachten, in Schwaben unb iJtantcn gegrünbet hjurben?
Unb boc^ fänben niit getabe bae ®egcntt)eil. 'Jie§ maö)e eine anbete 6ttlä«
rung bet SBotte bei SBibufinb, alä man gen)öl)nlidö gebe, not{)JDenbig. 2öibu=
finb bejeid^ne mit bem Söotte urbes iöurge, b. l). Crte mit Diauet unb Suaden
\o gelc^ü^t, ba6 pc alS ^•^uflud^t^orte biene'u fonuten'). 68 jei alfo bei 2öibu=
finb bur^auö nid^t bie tWebe bon einet engetcn Söeteinigung bei *UJenfd)en, bie
^eintid^ begtünbet '^abe, nic^t üon Slnfängen tegetmäfeigen 3M|flninieniDot)nen§,
tüie gcting man fid^ aud) immet bie £ad)c beuten möge. 3;ie Otte, bie er be:
feftigen lie§, hjoren ^uflud^t^ftättcn , tegcimäfeiget 23ett)ot)nung nid^t beftimmt;
fie bienten nut füt ben gaÜ be^ ßtieg^ aU Sc^u^ füt bie benad^batten öanb^
betoo^net. 3[e bet neunte bet ©tnnbbefi^er matb jut SBett^eibigung biejet be»
flimmt; bod) etl)ielt er ^iei nid^t jeinen tegclmä§igcn 2öoI)nfi^, fonbctn lebte
blofe aU SBeja^ung eine 3fit long l)ift, um bet Steige nod) ioinct 3fit auf Mnen
Sanbbefilj jutiidjitfe^ten. 6in ®titt!)eil bet i^tüd^te jei ()ier ;stDat niebctgelegt,
übet nut tocnigc 3n'^tc l)inbutd); man finbe fpätet nitgcnba eine Sput baöon.
S:ie 23et[ammlungen unb fjeftlidjtciten toäten nid^t auf immct, fonbctn mit
auf bie 3fit bes iltiegd l)ieti)in betlegt, unb nid)t um bas öicbci^cn bet ©tobte
3U bcgünftigcn, fonbetn um bie ®cfat)t plötjlid)et Uebetfätle ju befeitiqcn. 3"'
jugcbcn fei "nut, bafe bie Einlage folc^et befcftigten 5)3lä^c mand)mat Seran»
loflung jut @ntftel)ung Don ©tobten cjegeben tjabe.
liefet 9lulfü]ötung gegenübet |d)eint e§ bot allem not^toenbig ju bcftimmen,
h)a§ man ju .^eintid^S ^eit untet bem 9tamrn einer ©tabt ju betftet)en Ijat, unb
toaS SBibufinb mit bem äöotte urbs be;ieid)nen tonnte"). — ©pittlet ttjiH*), boft
butdlflus nut bann bas 2^afein einet ©tobt (civitas)-*) betjauptet rtetben fönne,
toenn bie ©innjo^uct eine eigene Cbtigfeit t)aben unb im ®enuffc gemiffet &t:
meinl)eit#rcd)te ftc^en. @id)'^orn'') Ijält füt bas Söefentlidje einet civitas bie 93c=
feftigung: ein befeftigtet Ctt, eine ganj befeftigtc ©tabt im Oiegenfofe einet
üButg fei eine civitas. 9let)nüc^ fdjcint bie 3lnfid)t bon ©aupp"), bet bie
älteftfu ©täbte bon S^eutfd^lonb fo entftanben glaubt, baf} gemiffe Ctte mit
5Rauctn umgeben muiben, ol)ne bomit bod^ befonbeie JRcd^te ?tU ctlangen. 2'a-
gegen meint 2Bilba'), nid)t fomoljl auf bet ©itidjtung bon TOauctn al§ biel-
met)t auf bem 2]otl)anbenfein bon .^anbel unb Söetfel)t betul)e bie ©ntflet)ung
unb bet JBegtiff einet ©tabt. Äeine biefet betfd)iebenen 9lnnal)men pafet für
bie ^iet junäd^ft befptod^ene 3"*- ©pittler — unb l)iertn, fc^eint mir, liegt
1) 0. 0. C. S. ItX): loca niuro vallUque ita munita, nt asyli instar esse qaeant ; — quae
loca maniri jnssit. ca asyla fuernnt. perpefuae babitationi non destinata.
2) Ueber SBibuftnbe 2\)xaäiatbxauii) I)at ftiäter Qu§füliTlid6 fleljanbfit Ä5j)fe, SBBibu»
finb S. IM ff., über bcn bev TenfmSIer biefet ^cit überljoutt ©eHmio, T. Stfibtetocfen üur
3«t ber Cttoncn S. 1 ff. 'Jl»enifl etngelienb ift hjaS in ben 5cuti(flen Stabtrcd6tS.?taet.
fijfimern ©enfllet in einem befonberen (fscutä: „lie queUenntägigen Söejctdjnungelceifcn
ber Ücutfd^en Stobt im ffllittelalter" ©. 349 ff., gegeben tjat.
3) S. 10.5. SHergl. bie 0cf*. ^»annoberS I, ©. 28 %.: „2lber bai blofee (Sinfiftließen
mit JfJoucrn moiiöte nod^ (eine ©tobt . . . fonbcrn eg trirb erforbert, bag bai SBolf eine
eigene Cbrigleit hat unb im ©enuffe getoiffer l^emeinbeitsrei^te fteljt".
4) XoB nur bie bon ben SRömern gegrünbeten ©tobte civitates genonnt hJÜrben, totber-
legt fdion &aupt>, Ueber 2eutf(5e ©töbtegrünbung 2. 45 ff. lod) fogt eä toiebct TOonnert,
&. b. a. 2. II, ©. 119. Cbenfotoenig ift e§ riditig , toenn ?lrnolb, &t]i). b. Cngentumg in
ben leutfdfeen Stäbten I, £. 253, fogt, bU in ba« 12te 3a{)rl)unbert feien nur bie SBifd&ofS«
Päbte civitate« genannt. 2ie na^'^er angefüljrten Seit))iele .feigen ba§ WegentTjcil genfigenb
für baS Kle unb ben Slnfong beS Uten l^^'j^llinibertf; nomcnilid) Thietm.ir gebraucht civi-
tas im toeiteflen Sinn. 9lber oud^ aus anberen ©dfiriftitellern läftt firf) boffelbe für bie fol«
genbe 3"t bortljun. — 9Jac!j SBerfcbe , ©oue £. 2Ki, luäre eS felbft bon bloßen Surgen in
unferm Sinn gebraud^t, »ie benn Thietmar mitunter burgwardium bon benfelben Orten
braucht bie er lonfl civitates nennt, »gl- ^einrid&i Urfunbe für «Utalöttj'lbe, UD- 20. ©. 56,
oben ©. 96 9J. 2: cum civitatibus et Omnibus ad praedicta loca pertinentibns. loa§ 5S}erfebe
6. 28 ». unb 5. iRonfe, Urft)rung GuebUnburg* ©. 7, auf ©djlöffer ober SBurgen bei ben
Crten bejieien.
5) 3eitfd6rift für g. KSSB. I, S. 229; 3;. ©t. u. 91. ö. S 224a, 11, <B. 77; bgl. § 2.-54
». e, II, ©. 161 : „2:ie Crbauung ber StSbte ift melft nidftt« anber« aU biefe Sefeftigung"
(in bet 2ten «ufl. ®. 114 : „2:ie 6tbauunfl ber ©täbte ift nid^t« all itjre Sefefligung").
6) 0. 0. O. ©. 21 ff.
7) De libertate Bomana ciriUtibas Gemianis data ©. 16.
i
Die €t&btegrflnbungen A. ^eintid^i. 233
btt ©runbirtt^um jeinot '2luÄfüt)tuiig — öetioed^tctt buti^ouS ben jutibijd^en
unb bcu [ocolen iöegriff einet Stabt. f^tcilicft Orte mit eigener Cbtigfeit unb
eigenen ®emcint)eitdted)ten gob e^^ bamoll nic^t in ^eutjd)lQnb; audi .!pcinticl^
gtiinbete iold)e aetvi^ nic^t; ober fie cntftonbeu nid^t blofe in (Sacl)fen unb in
Teutidilanb, lonoetn in ganj (Europa etft im Uten unb ben folgenben ^alfx»
bunbetten. ÖJleid)»üot)l aber fonb natütlid^ ein Untctfd)ieb jloilc^en ben »er«
jcftiebenen 2i^ol)nnt;rn ftatt. ?lu* bem ?Utertf)um ()er iDoren größere SJereini:
gungen Don Ü*ol)niingen qU Stiibtc (civitates ober mit anberen Atomen bejeid^net)
befannt unb l)ütteH iid) in allen '4-'roöinäcn bce 5)iömifd)en 9i'cid)5 er{)Qlten; bie
auf 9<iimijd)cn C*inrid)tungen bcriil)fnben red)tlid;cn (figenti)ümlic^fciten betfelben
njoren unter ©etmaniic^et 4?fi^'d)aft befeitigt, unb bie|c fonnten baljer ben
iöegriff einer Stobt nid)t au«mad)en')- (^benjorocnig läf^t fic^, toie idjon SEBilba
gezeigt l)Ot-), bai 2üefcn einer 2tabt gcrnbe in bie Boflftänbige ibcfeftigung ju=
fammcnliegcnber 2Uot)nungen je^en, njcnn gleid^ größere 2ÖDt)npläjje meift früt)er
ober ipäter eine fold)e erhielten. *Jioc^ minber aber laßt fidj bartbun, baß
namentlid} im Söinncnlanbe ^lanbcl unb Scrfcljr in jenen ^tikn jd)on eine
jold^e iBcbeutung erlangt t)atten, bafe ^ierauö bie (5ntftct)ung aller bcr Orte, bie
toir ol3 civitates ober mit gleid^bebeutenben SGBorten bejcidjnet finben , erflärt
tt)erben fönnte: t)öd)flcn? an ben Müften ber Hlcere ober an ben Ufern großer
j^lüffc finben luit ben .'ponbel in größerer 9lu5bct)ming unb öon Ginfluß auf bie
Öcftaltung fold)er l!ett)ältniffe. — 9Jic^t ba^ Ginc ober ?lnbevc allein gicbt ben
3lu8Jd)lag. 2Bol)l ober l)Qbin alle bieie HJIomente eine gemiffc ibcbeutung. 2Bo
eine größere 3at)t Don 2öol)uungen neben einander unb benadjbart lagen, loo
an bem ©i^ cine^ iBiic^of«* ober .ttlofter», bei einer '^^folj beä Jtönigä bie ^ienfdjen
fid) in engerer UJcremigung anfiebetten, ober unter bem ©cftu^ öon ^iauern
unb GJräben iDol)ntfn, öor allem loo ein Tlaxit fid^ fanb, ^anbel unb ©etoerbe
einen 3Jtittflpunft beö ÜJeben§ abgeben, überall fanb man ein ®emeinfame?,
tDO^ biefe Crtfdjoften öon ben einfndjen Dörfern ober ^öfen ber l'onbbauer
untetfd^ieb. 3f «oc^ ©röfee unb ^Jlufet)n aber benannte man bieie bod) noc^
öerfc^ieben, übertrug aber ouc^ öerldjiebene 9iamen auf einen unb benfelben
Crt, ol)ne ftreng bie Sebeutung berfelben feftiu{)altcn. Ticä roar foft not^«
toenbig bei ben iBorten ber frembcn 3prad)e, bie ben U}exl)ältniffen bod) nie
öötlig entfpreri)cn fonnten; unb bie £d)riftfteller unb anbere S^enfmäler ber
3eit jeigen, roic ber Webraud) fdjiöonfte, berfelbc Crt civitas, urbs, castellum
ober mit anberen ilüoTten benannt tuutbe"). ^iur im allgemeinen fann man
jagen, bo§ bei jenen JZUoiten junät^fl an bcfeftigte Crtc gebad)t, civitas meift
für größere gebraudjt föarb^), tt)äl)reiib locus obne beftimmte iöebeutuiig ftet)t,
villa mitunter eine ^efeftigung au^fd)liegt. Unb auc^ in ^eimifc^er <£pracl)e
t)at ber ©ebraud^ gefd^mauft '^).
1) Airt ifl bPT allem auf ^tflell Otf^tdbtr btt 3taltentf<&en CtSbtebetfaffung unb fax
bat ^rSnnf^c 9iti4 auf bir Scmeitunaen in »(i). II ju berttelien.
2) 0 0. C. 6. l;»ff.
:i» ,\(1) (ifbr ^ifr finioe »tifpitlt: Scithingi urbi WiduVind I, 9—12. dvitas I, 13;
Otaobrbui ll. ;. clritM 11, 41, DD. 6. 102, lorus tb. S. IUI. lOil; Cm iri-
tat Wi'l I '1. e. 42; locu rb. e. 43. 44. 4.'s Wrtla urbi Wid. I ^,'ia
DD. 6 ' • lulaliuiii r.'i:iuin 7. 1111; Dotlntunb urb« Wi.!. U, 1"., ^4;
ifon;: ' nifr iHfflfflcn 2. l' ..xji uils Ibiel-
mnr , ririt»* \ I. J4 , um V, L'l. urb.i
V, ;■ Iuf;c firt) Irittit .'In mandbtn
,(11 ':•: r.ui- bem iilji;ii l'cu ;: 'iT 1. i 1~: ■ ii llntrr»
'1i»n finfr SHiirfl unb fintt ein xt loerben f : läftt fift
irtit 'o 1 ruimmt oll nintl" ; hi >''' uv f^en. loi»
^ii;.; ■': in bft Ol' 'iMtb
ju'n: . M . CUfbl r({;
unb "'0 C»tO I • ;; irb
(hl' '' lU bo(t) flrioift : aibadit.
2 an ila bon bft nrbn ' In ciTi-
UU' li'-i" >.-.i'.. .lut : , Ibrr 3u«
fot) et ii..>i.a. i'o init, fdltillt mit MtAt UT*
fbrünaltd) ju ' : bot h)oI)I frin con^antft
6j)roa)(»fl)rau(J) .,- ,: , . . . . . ,
4) (Vint ¥eji(t)uiia iiuf U)ej(it'fluiig ftiibct |ii>^ ivul)! iii 6(( lUt i^rlnrt^« fftr Wabtbitb*.
e 'JS.' H «.
:>) Ten 9<a4lotil brr (irr angtfftt)rtrn CtfOtn oul btn altl)0(l)b(utf4rn StnrmMrnt
brcbantt idi bei btt ttfltn etorbtitutig btt 9< VaAnaniil, btfftn frtunbu^tt Zbtilnalint
234 6£C"t8 14.
Ter aüflemfine 9kme einet jebcn ttxoai gröfeeten Cttfc^aft loar „iBurg":
bieg entjptid^t bein Siömijc^en urbs unb civitas')- Ob in bet Sbleitiniq ilnb
utfprüngiidjcn i^ebfutung bei 2öotte3 eine Söc,iiet)ung auf iöcfeftigung fidj tinbct,
jc^eint nid)t mit Sid[)etl)eit ,511 bcftimmen'-); t)ängt eä mit bergen ;jujammen,
jo fann e^ cbenfo gut bie *Dtenfcften betgenbc, umfafienbc, öeteinigenbe, at^ bic
jd^ü^enbe, öetttjeibigenbe jein. ©djon ÜlfiloS t)ettt)enbet baurgs in bcm qH»
oemeinen 6inn für Stabt. SDie e% fid^ in älteftet 3fit Ic^on in jEeutjc^en
Ortönnmen finbet (?l§ciburg, leutobutg), fo ftnb aud) bie alten iHömetftäbte,
ali fie in bic ^änbc bet Teutjc^cn übetgingen unb man bie alten *)iamen fid^
anjubilben fudjtc'') obet butc^ l)eimifd)e etje^te (Slugöbutg, JRegenäbutg; Stta§«
butg, Saljbutg), jo benannt. 'Janeben gab e3 ba§ äüott 6tabt, rtcld^cö 3U=
näc^ft nut allgemein einen 5pia^, Ctt (locus)*), ot)ne beftimmte Se^ictjung auf
2)ett)of)nung obet 3"i<i"""f"^''i)"f" - bejeidjnete, bann abet aud) füt gtbfeete
SL^o^nptäjje gebtau($t njatb unb fid) nidjt feiten aU Gnbung in CttSnamen
finbet"). 'Jlber öicl aügemeinet loat bie 33etn)enbung bon iöutg: unb üielfad^
ift eö gerabe aud^ füt otöfecie ©täbte gebtaud^t "). S^orouf rteift aud) bie
SBebeutung beS SHJotteä Sütget'') t)tn, ha% feine^toeg« juetft öon ben 93utg=
fftr meine 9tr6eUen it^ ftetS banfbarfl etngebenf bleibe, ^d) l)nbe tefet bie bamoW nod&
nii^t gebTudten Zl^eile bon ßtaffö SDrac^fdiae angefübrt unb einjelne^ a\xä @teinmet)etä
töloffenfammlunfl noeögctrogcn, bogcoen cjefllnubt, mida otv 58enufeunfl ber neueren ^luögaben
5Utbeutfc|)er 2enfmälcr enthalten \\i Dürfen.
1) £. 3. SB. bie $raban»Äeronifd)e öloflc Steinmeljer 1, ©. 268: nrbs civitaa burc. (äl)nli(i
bie 3unif(^en ©lofien D bei Subm (Xycrup), Symbolae ad litt. Teutonicani S. 307: urbs
burch civitas); Stemm. 1, ®. 3-21: urbes tabernacalorum : uneidipuriei . . . nneribar^i; b^L 326.
lie 33eiJ})ielc für biefe Uebcrfe^ung ftnb fcl)r löäufifl; f. j. S. Williram III, 2, bei Schilter I,
®. 18: Surgam ft circuibo civitatem : Nu wil ich ufsten unde wil in suochan after dero bnrg.
On biefet Sebeutung btaud&t ti aud) Ctfrib, j. SP. IV, 31, 15 (ed. ©raff): Er deta iö güat
uuergin in thörfon ioh in burgin. — Unflor ift mir bie Sebeutung in der Urlunbe Tradd.
Fuld. 275, Dronke ©. 138: in loco qui dicitur Muninchesstat in oriontali parte Graffeldono
bargi: eS fd^eint in bem Sinn bon OTarf, Önn, ju fielen.
2) örimm nimmt cä cntfdöieben nn, ÜBörterbuc^ II, S. .'».U, benft aber ju fcbr an bie
f))&tere SPcbeutung arx, i-astrum. Sbenfo ?lrnolb, SUnficbclungen ©. 473. ,'?hjcifcl^after ©raff
III, ©. 179, bet aaii) oen ^ufo'nmcnbanß mit bem öriedöif^cn m'oyo; toenigftenS nic^t füt
fiÄer t)ält. 'Mut bie Sebeutung: befeftigtcr Ort, fd)eint bie Stelle beä Oro.sius VII, 32 ftin-
juloeifen, tOO ti t)ei§t: Hos (Bar^nndiones) qoondam . . . per castra dispo.<iitos, ajnnt in nia-
gnam coaluisae gentem at<|ue ita etiam noroen ex opore praesamsiss«, quia crebra per limitem
habitacnla constituta burgos vulgo vocant (auSge((^rieben bon Igidor, Origin. IX, 2 u. 4),
Site befonbetc SBcjicl^unfl auf SBefeftigunjj wigt ftd) noc^ in einjclnen "iluebrüden, j. S3.
ttistodo aciltbnrg, Sangaüer &loffen, bet ©raff ItutiSta II, S. 18.'>; an tfacinn voreburgi:
intra exteriorem muruni, qai ad auf^endam civitatem factU8 est, ebenbof. loa) liegt Re fcineä«
Ipegä überatt JU grunbe: fo bcjci^net burcstraza: via privata in ben (ilossae Hcrradina«.
Unb Liudprand III. 44, fagt bei Der Ableitung bc8 JJamenä Burgundiones bon Surg: ipsi do-
iiwrum congregationem, qua«^ niuro non clauditnr, burgnra vocant. XaS ift bie SBebeutung be8
^talieniftJ^en borgo; ball aud^ Steinm. I, S. 219: oppido vel civitas mne maro: edho pure ano
mura. dagegen fte^t fonfl nnt*rpur(i)gi , luriburgi füt subtirbana, ©raff o. o. O; ©teintn. I,
©. 463.
3) Uludö für ßonftantinopel finbet fiii^ Constantinespnrc, ©raff a. a. D. ©. 181. fiotei«
nif4 fte^t aber auc^ üJieber Uh>>gino rnrte pablira flatt Keginesbnr^r; Loboduna ciritate publica
ober L. Castro ftatt Loboduneburg; g. Sianfe, ßntfleljung Duebltnburgg ©. 13.
4) eteinm. 7, S. 730: locus: stat. Notker Psalmtn XIII, 5, Schilter I, 6. 26: et tollent
noiitrum locnra et gentem: unde Dement uns stet unde liute. ^e!^nli(4 i|l bie SBebeutung XXI,
28, ®. 49: Et adorabunt in conspectu ejus universae patriae gentium: Unde fore imo
petont alle die stete, dar gentes sizzent. So fagt Otfrib III, 1.5,-36: fuar tb.ira mit
den sinen zen stetin fllu uuiben (ju ben btel ^eiligen i^ilä^en). Xiefelbe SBebeutung jeigt
flill ). 9. au4 in Williram I. 4, S. 9: Eneaddi ist aber ein stet, da der wahsent arhasculae
baUamnm desudantes, obet in ben 90?onfceifd^en ©loffen, bei Pez Thes. anecd. I, ©. 'S62: top-
archiae, haupitsteti, too zönog mit ftat toiebetgegeben ifl. — 6rft bie ftiäteren ^utif^ew
©loffen S. 3u7 geben: oppidnm, coufstat absque 'muro. Oppidnm m bem Sinn bet unbe«
fefligten SSorftabt btoud^t aud6 Widukind I, 9; III, 4,5.
ä)A. *. Altsteii. Duderstcti, Kihstet u 0. inten Urlunben unb ©döriftflcllcrn biefet
^eit. 3aolrci(J&e Flamen mit bicfer ©nbung aug bem Jrifoncfelb, ©offegau unb Jbüringen
ffbet'öaubt berjcicbnetöröfeler, 3-b.4>arjbercins VIII, S.!)4ff. Sgl. audö-ilrnolb.Slnnebclunaen
S. 340 ff. .Vltsteti lommt bort oud^ unter bem 9iamen Altstedeburg bor; f. bie Urfunbe oben
S. 97 3J. 1. 56 ift to^er nut in befc^ränftem Sinne tic&tig, hjenn Stenjel, %xänt. ftaifer I,
6. 181 9J. 2<.i, fagt, ben leuttc^en ^obe ein SBott füt ben »cgriff ©tabt gctclölt, unb fie Ratten
beS^alb SPurg gebiaud^t.
6) ©erabe bie totd^tigercn Crtc, Jpamburg, 9Ketfeburg, SBüraburg, toetben fo benannt;
füt metropolis Witb erzipiscophtuomlihonpurch ober haupitpurg gebrandet, aufeerbem deotpurc
(dietpnrc) für populosa civita.s. ©raff 5. 180. 181; Steinm. II, ©. 114. 102. 110, Wo leine
fpecieUe a?ejiet)ung ouf SBetcfttgung ii^ finbet.
7) Xai äBott finbet ficb Itfion beim Isidor IX, 14 im Äbf^nitt de civibns: burgarii a
burgis dicti; bod) ergiebt fid) nic^tä für bie SBebeutung, ba bann bie 92. 2 angefül^tte ©teile
btS Oroiius au8gefd^tieben mitb.
^ie Ätäbifgrünbungen Ä. ^«ntic^^. 235
mannrn gebcaud)t unb ettoa nut fpätet auf bie Sintoobnei bet Siäbte fibet^
trogen lüotbrn ifl: in WloRen bc3 9tfn unb lOten 3at)tl)unbert3') bient ti ali
Ufbftjf^ung be^ ^'ntciniidien municipes, iinb 9?otfct-') tcttoenbet e§ jut S'e«
jeidjnung bet i^erootiiier bce t)tmmliid)en ;^etu|alem. Tüficlbe gilt öom SBott
barcgravo, ba* bic 3""''^)*" ©loifen'l für praefectus urbis unb aedilis, alfo
jotnigfttn« im leiteten ^U. jut JBejcic^nung einer ftäbtiic^en Stagiftratut
\tiftn. ^lucfj burgewa lex municipalis unb burgrecht finben fit^ fc^on in bet
©angaüet llebetje^ung beS ißoctbtu«*).
S;ie grö&eren gtäbte Waten aber regelmäßig befeftigt, mit SJauern um--
aeben, unb ti fdjeint afletbingS, bof? i>ai in biejer ^f't "»f'ft Jut" SPegrtff öon
Surg »Die oon urbs gerechnet hjotb''). Unb tniofern fann man fagen, bafe bie
orbes bei 93>ibufinb 5t*iitgcn waten, b. t). in jenet 3^'* fo b'ffef"- SBo bet»
Ulbe urbes nennt, benft et on befeftigte Crte**), aber niemals an leere, um
bewobnte 'Jtäume, h)ie Spiitler ficb bie neuen 'Einlagen ^einric^? benft. @t
broudjt, Wie fdjon bemerfl, ben 9luebrurf flleid^ mit civitates: er bejeicbnet ]o
bie großen Stäbte ^rnnfreidjÄ unb 3taliene'), bie öon ben 9{5metn angelegten
unb butd) ii*ijcl;of*fi|je aulgcjeic^netcn Stäbte be* Weftlidicn unb ^üblicben
IJeuticblonb**'); er ettoäbnt tnnetf)alb bet urbes audb ouf Sädbiüc^em Soben
Äirc^en*), unb überaß erfc^einen regelmäßige, felbft jablreid^e 58eteol)ner ber-
jelben*"). Ib'ftmar ie^t bie urbes ioeld)c .ipeinrid^ erbaute auf eine gleidje
Stufe mit 'Üteriebutg, Wenn et jagt"), außet jenem babe et caeteras quoqne
orbes gebaut; Wetfebutg ober War |d)on bamaU eine bebeutenbere Crtjt^aft,
t)on ^einrid) mit einer fteinernen SWaucr umgeben, ^ie befcftigten Stäbte
\>ti Weftlidjen unb füblid)en Jeutjdjlanb» gaben ein 9JJuftcr für öbnlidje ?ln»
lagen in £ocbfen: nur butd) ioldie, nirtit buid^ (frticbtung bloß fleinet ^utgcn
fonnte eine öollc 3id)erung be» (S-igeuthum«* unb ber iBeWobncr erteitibt niet:
ben'-). iie oben £. 9"i angcfübttc '•JJari)ricbt tton .g)er§felb jeigt bcnn aut^
beutlid) genug, worum ti fid] banbelte. ^S.i Waren aucb regelmäßia nidit
SPurgen ober '6aftetle neben ben Älöftern ober SBobnjjlö^en bie man aufführte,
fonbern bieie felbft würben mit Wauern umoeben'^).
TieJ fdbeint Tid) aud) au% ben legten äöorten beS Widukind ju ergeben:
Villa aut nolla extra urbes fuere moenia, bie eine fo üerfdjiebene örflärung
1) ttraff C 18:t. Sntfttrecbtnb ift ciru: pnrcliot; Sttinm. II, £. 315. — Unb ^ietlteT rc«
(|itt au4 arbanam solam: pnrchüher: Steinm. II, 6. 4.'V>; pnrehlich ; cirilis: gibnrciicb: ina-
nicipoIU; ttiaff a. a. O.
i) PmIimd im. 2, S. i^A. mo (i ali (HrtäuitrunR bet ^ortf aedifiran» JeruMlem di*-
MnM I«rak«l coDfmraTlt bfifit: -"^ ist diu bniy kt>zimh<>rot ibgL btermit bit OUffe bei
Nyernp C 2.V^: arb«, Kiiimbri put^sc). lo er di« burviira gfi>am«not.
3) a. a. C. C iVf*. prefiTtiiK nrbts, barcbKrenr, rdilin. id<>iii. RanriMmei, idem.
fonfl blpft prarfi-rtDR obtT praetor; @toff IV, £. 314. flgl SO. VII, C 41 lt. .3.
41 «t«ff I. S. M.': II. 5 4(1>.
'•I 7a» ;<"'" n.^rtrntiiii) btc obtn £. 97 K. 1 angrf&iiTte Urfunbt, ioo, toie fd^oii
'iÖtnd bfinfrft 'Mn;fn ttx Orte fin 'borg' onfltljänflt IR, »eil bif?tlbfn btftftiat
KtdTftt. lanr>i '.I Ittioii !•.*-.' bit Villa igaa« diritor QaitilingaburK. ISO iVOl)l noq
nidit an fint i. . „ j.i btnttn ift. T obfn Z. i'6 'H I.
><) ü* ift aber ^0(t) aiibrr^, totnn (^tdjhoin lagt. II. S. 70 91. b: „lafi 'IBittrtinbt nr-
ht» Purqrn, nid)t riritat«« finb, brtvfiit btx rtTiitfiarbraud) bt« 9. nnb Ii>trn ^'tatirbunbrrt»*.
t^f.... .- K., .(,n ■ftufloflt \ux Äfditffrt'i' " ' i. ...>„„, i,i.. igirb: .loft eine <<urfl nidjt «e»
rar nf« ttcbäubc tft orrftdi; h auf btii UnUr<(t)irb jioifibrn btt
ilt ;ib ^urqmautrn iinb btr ;ii l>infl|f»oieffii. fo ift »u bemetfcit:
bof, "'■• *>" <!!,.. .(,„„^ bft ;»....>. ' -■^••ntitö« fitit bfbomitft loirb,
toc 'tifltr &tol)i-i Miricb fiir ihrt &<rTmtl)Tung
tba r b«m (iirt iiU. in Hbxtbt flfUt.
: ..•■■. <•■- .ii. y.
Hl N < III. m.
*•) ir« unb ba« i^olgfnbt Don IRaflbfbuTt
U. 0. Crtrn rif wi f
li'i .34 rrtnncT mar I. 8. na4 bti ^rinriA btn arbania
Scn Pi'-hni ba« fonit itnonnt fcirb, brfonbtte ttbren frtbtiU
lOb. ~ " '" >); nad) i^Kianrn I. .»< qottr pir vrb« WaUialrT« tinf ioMainvrabilta mnltiuido
öcr
oben 6. 06 K. &.
iji xifli au4 MaMPti 9. 50, brt bir 3at)I brr ju ctbonrnbtn fDobnnnani otltr«k
macbt. loofltfltn tccniflftrnt brt Ctntourf »on fleumann, ^rnatl )Pb. X\X. C 30. ni^t*
bctocift
13) acnQltr. I. etabtTrttt**«UfTttitmtr. bft e. I ff. oiUfflbrlKD ben b« etfiHitmis
bn 6(8bt( banbrlt. nimmt auf birft aitrirn .StHfn trin* Vttttfitfit
236 ®i'^"'^* !'*•
ßefunben !)aben, jum 2t)cil früt)et aud) onbcrS gelcicn föutbcii. l'abricius
(Saxoniae illustratae S. 113), bem ©olbaft in jeiner JRcflitution Qc|olflt ift'),
ßicbt fie folgfnbctmafjcn hjicbct: Suburbia jussit esse nulla aut exigua, ruri
casas raras et viles. Unb bie« id)cint mit in ber Iljot im lücjcjitlicljen bic
rid^tige auffoflmig ju jcin: ^einrid) liefe aufecrbalb bct aJinuern, ber 5bciefti=
gunflen nur unbcbeutenbe 58Qulid)fcitcn 9lud) Äöpfe, aSibufinb <B. löT, \)at
fid) brm flnßejd)lofjcii, inbcni et nfld)H)eift, ta\i inoenia bei Widukind eben bon
SÖolinflebäubcn flcbtaud^t Juitb. Öonj aiibetg fofet bei eben bieget Seeart bic
©nc^e Leibniz, Ann. II, ©. 846: Söefeftigungen (castella) Don ^Ptiöoten ?cien
ni^t Qcbulbet, tocil. Inie et tjinaujcjjt, jolt^e im Rxitae bcn Stiibtcn unb öffcnt'
lid)en geften bie a}cttt)cibiflet entzogen, im gtieben bcn Üiäubetn oU 3"flucftt
oebicnt l)ätten, tnobon bei Süibufinb übet boc^ in bet %ljat ntd^t« ju Icjen ift;
nod^ toeniget, mos ©flötet finbet, ®regot VII. Sb.VII, ©. 205: oufecr iBut-
oen I)abe ti in Sod^fcn cnttocbet feine obet bod^ nut ungcnügenb nmmaueitc
5jlä|je gegeben; bafe 'moenia' eine befcftigte ©tabt, im ©egeniotj gegen urbs alS
^utg be,}eid)nc, ift tcin unmöglic!^, inelmc{)t getabc bos ft5cgentt)cU ju fagen.
9lud) aäJebetinbS erflätung, ^^crmann S. 2S (cbcnfo Debmel, De H. A. urbium
conditore ®. 33 9t. 62, unb ät)nlic^ iüolfmat, ^einrid) I. <B. 2i)): aufjcr
ben uon |)eintid) ettid)teten Jöurgcn l)Qtte mau nut fd)lec^te 9üngmauetn obet
gat feine gcl)abt, bcftiebigt nid)t. epätet (^ioten II, S. 346) nimmt SBebetinb
cud^ extra für „aufeert)alb" unb meint, bis ^cinrid)« S^itcu I)obc e§ aufect=
t)alb bct 33utgcn nut jd)led)te ober feine Stingmnuetn gegeben, butd) ^eintid^
obet bic SBurgen einen SBotbau erl)altcn, nid)t blofe in a3ctfd)an3ungcn, fon«
bern in l)oltbatc SUingmauetn gelegt: bicjc neuen 3lnlagon möge man aBct)t=
ftätte nennen. 9lbcr ba^ ift bod) nimmctmel)r in bcn IsEßotten ju finben.
GbenfotDenig, loa? (5d)aumann loiU, S. 551: extra fei gleich circa; bia> bnl)in
l)abe e^ feine obet nur fcfeled)te Dtauern um bie Stiibte gegeben, njomit »iebet
2önnige§, Staateted^t S. 375, aufammenfommt, Wenn et übetfc^t: ouf5en an
bcn Stäbtcn. — ©tatt 'aut nulla' f)atlc ^eilioniC' SUusgabe 'autem nulla'.
Sttöon f)ot Subcn eine boppelte ötflätuug öotgcfd^Ia^en (VI, <B. 625 5t. 38):
einmal, luae et jebod) felbft öettnotfcn, bie ^Diauctn, mtt benen bic ©tobte um:
geben ttjutben, I)ätten ftatfe, m<i)i getinge (vilia) fein follen; bann abet, 6cin=
tic^ ^abe nic^t geinoHt, ba| oufect ben bon it)m angelegten ©tobten auc^ gc=
tingete — unbclDof)nte — 5yeifdöan3ungen unb üöcfcftigungcn ctbaut njciben
füllten. — 3m Cbronicon Urspergense (nid^t in ben ^'anbldjriftcn bc« Ekke-
hard) hjitb ftatt 'moenia' gelefen 'munia'. "i^ieä, loas oud) tDJcibom (ed. Wi-
duk. ©. 6s2) Dotjie'^t, fc^cint Gundling, H. A. ©. 123, angenommen ju l)aben
unb betftc!)t barnai^ ben 2Bibufinb fo, ol^ fage er, nut ^tenidjen mit niebtiget
unb geiingfügigci SSefd^äftigung (niunia) Ijatten in ben ©töMen, fold^e nic^t
auf bcm iTanbe genjol)nt. — «Olbfet (Cen. öJefd). II, Jlöcrfe VII, ©. 116) bo-
ficgcn lieft: vilia aut (autem?) olera nulla extra urbis fuere moenia, unb
übtt bie Süotte an jum JBehJcife, aufectt)alb bet 5JJauctn bei ©tobt fei nid^tS
feil, fonbetn bet ganje ^anbel ouf bic ©tabt bejd)iönlt gchjclcn. loton ift
jetjt nid^t ju benfcn. ©benfonjcnig, tnic Söebefinb einmal (^toten a. a. D.) toet«
mut!)et ^at: vilia autem olim extra urbes tüere moenia, U)a§ man etflöten
mod^te, entinebet: öot ^eintid^ö 3fitfn t)abe eä neben befcftigtcn ©tobten aud^
gctingfügigete iöcfcftigungcn, obet feine befeftigten ©tobte, nut fold)e geringete
©d^utjmauctn gegeben. — Ten ganzen ©a^ ^äit föiefcbred^t ©. 811 ie^t füt eine
Stnnbgloffc, bic in bcn 2ej.t cingebrungen unb il)n öcrioirtt l)abe, giebt abet
JU, bafe fie tjon SBibufinb ielbft i)ettüt)ten loetbe , toonac^ benn it;r 6l)ataftet
tncfentlid) berfclbc bleibt. Unb ftötcnb fd^cini fie mit füt ben ^S^^ammen-
^ang nid^t.
abet oudö bie anbeten 5Zod)ti(^ten 9BibufinbS finb monnigfad^ falfd^ auf=
gefaxt obet \ux GJtunblage non unbegtünbeten TatfteUungen gcmad^t ttotben. 2008
jenet bon ben SBaffenübungen etüätjlt, be^ieljt bic tütagbebutget ©djoffcnd^tonif
(nid^t fd)on bie ©äcbfifd)c 2Beltd)tonif, tbie man nad) bet Slusgabe ©. 43 an«
nehmen fönnte) auf bie ©täbte: Dar binnen satte he dat men torneie scheide
1) Coa>titt. impemles I, €. 121, L. 2; sobnrbia jnbemas esse nnlla aut exiipia. rari
casas raras et riles. 3$ ßebe biti ali $eleg bet oben <B. 92 92. 1 auigefprodgenen Se]^au))tung.
Sie StäbtrgTÜnbungen St. ^rintic^^. 237
maken in den steden, uppe dat sik de lade and borgere an dem wapen
oveden. unb leitet ^ictan* unb au« bei '^Jac^tidjt ton bem ^»eergelDäte (oben
S. 101) nb, ba& bie JBütget ben ^eetjdjilb tjobcn: und keiser Hinrik de
satte dit, dat de borjrer urdersik herweide geven und nemen scholden und
des herscbildes bruken ... de borget treven und nemen herweide, dar umme
bebben se den herschilt van gesettes wegen keiser Heinrikes, wende bi
Karolus liden was dat recht up de borger niiht gesät. Dar umme hebbe
se den herscbilt, to dem minsten den seveuden. Toron fdilieRt fid^ bie 3JQt'
fleUuncj 5i*otf* im Chron. pict., Lei*)niz SS. III, ©. 30ö. ^ioc^bem et bie
*RQdjtid)ten be* Widukind rtiebetgegcben: I>e wile satte de kevser tomey
ande stekespel in den steden , upp dat sick de lüde in den steden in dem
wapen fast bet wenden und keren konden, wan se echt to stryde scholden,
anae gaff sc fry unde eddel, dat se borger scholden beten; darvan sunt de
schlechte in den steden gekpmen, de sick in dussen stucken meist bewiseden
in vechten unde in striden. dat heldem do vor rittermatsche menne, unde
beten de eddlinghe der borger. De keyser gaff öne stadtrecht. — Ct)ne
hierauf tRücffic^t ju nel)mcn, leitet ouc^ Leibniz, Ann. II, ©. 346, oon ben
bomines ingenui . quibus solis jus militiae erat, bie ^^ottijiet in ben Stätten
ab. 'Mud) Dehmel, in bet angefübtten Sdjtift S. 20 ff., ^at nod) titoai bet
?ltt ^i tcttfieibigcn gefudit; unb felbft Jbart^olb, iitiegäroeien I, S. 137; 5Rot^
ö. Sd)tfcfcnftein,' 'Jpattijiat I, S. 34, geben bem eine oemiffe Jöetec^tigung. —
ebenjotoenig roie bie« fann toaä SSittt), T. 0. 2. ?tuf(. II, ©• 18 ff., übet ©ein-
tic^ aU ©tünbet bes ftabtifdjen JBürgeiftonbe^ , Schöpfet bei Jbütfletti&uma
lagt, q13 getedjtfettigt etid)einen.
2öa« übet bie "Jlnfiebelung bei 3Jletfebutg betid^tet toitb (oben ©. 99),
^at anbeten ?lnlaft gegeben bie fpäteten '•IJfa^lbütget ju etfläten; Bessel, Chroo.
Gotwic. 3. 439: Strüve, Corp. h. G. I. ®. 266 31 68.
^ine Tarfteüung finbit auc^ einen 3u!a'nment)ang jtDÜd^eii bem toa3
füt ben Sc^uh bet Stäbte unb bem »oo^ \üx "Äujbilbung beä )Qecxei gefc^otj.
6brontf bet biCiflcn Stab». Sibln (1408. fol. 6. 126a; in bet ^Jlu^gabe bet
Stäbtec^tonifen, toie ic^ meine mit Untidjt, loeggelaffen): Item he geboit, dat
de versoichsten mit tzo here varen soulden als idt noit geburde, ind die
anderen stede acht hedden ind die vorvarden, dat bleff dayr eyn recht.
aCöettet entfteUt ift bie gat^e bei Krantz, Saxonia (Frf. 1621) c. 7,
©. 69: Constituit deinde, quotum quisque in agris sustineat pufmantem in
expeditione, octo nonum et in urbibus quatuor quintum: betreibe betid^tet
c. 12, S. 71: Juventutem ad arma jussit exerceri; unde etiam, ubi opus
evenit, in expeditionem secum duxit, quos etiam militaribus suis coaeqaavlt
AgroR distinxit, constituens, quantos quique pedites in arma mitterent ad
generalem terrae expeditionem.
?lu» bet Eingabe abet öou bet abbaltun^ fefllic^et unb onbetei 93et;
fammlungen ^ot man Ipätet aiid) ftäbtijd)e ^iioilegien abgeleitet, ©o jagt
Leibniz, Ann. II, 3. 347: Sunt etiam, qui ex Ilenrici edicto venire arbi-
trantur. quod commercia manuaiiaque opera et inprimis jus coquendae cere-
visiae vel braxandi in usum viciniae, quasi ex antiqua Saxonum lege, oppi-
doruni esse ccnsetur. Unb nad) einigen 9lnflaben übet bie* 9{e(^t: Neque
oninino neKaverim, Henrici instituta hujus juris fundamenta jecisse. «o
weit ift bte ^ieigung gegangen, bie fpätete 3"t mit i^ten oetlc^iebenottigen ttin»
tic^tungen unb C^etnoljn^eiten auf jtönig Otintic^ jutQcfpfüt^ten.
© y c u r ^ 15.
2)tr angrbltd)r (Eiitbfdunig der Ülctallc im i^or^ untrr
:ßöiii(!i" j^finrid).
OTan berutt ftd) gelDö^nlid) auf ba* 3«"fl"i^ ^^^ Thietinar II, 8: Tem-
poribus suis (Otto I.) aureuin illuxit seculum; apud dos inventa est primum
vena argenti, wenn man bie Sluffinbung unb (Stoff itung ber Silberbetgtoerfe
tti ^arjcl in bic 3"tfn Ctto I. fe^t'). 2;ocb ift bie Cueüc biefet 9int^ttci^t
offenbat Widukind, bei bem c^ III, 63 i)n^t: Ergo qualiter . . . terra
Saxonia venas argenti aperuerit . . . nostrae tenuitatis non est edicere.
— ©pötetc 3c"9nifi^ bagegen öetlegen in bic ^dien ^eintid) I. bie (Sntbctfung
bc^ IRetaHteic^t'^uniö im Üiammelibetg. 3d) finbc bieSe ÜJnc^tic^t jueift in
bet Chronica Saxonum, beim Henricus de Hervordia, ed. Potthast S. 74:
Montem Rammesberch invenit'-). Civitatem Goslariam fuudavit etc. 3luf
biefe CueQe jutücf,^ufüf)ten^) ift bie Stoße bei Libellus de fundatione
quarundam ecclesiarum in Saxonia (Leibniz SS. I, 261): Idem rex Heinricus
castrum Misnae aedificavit et Goslar et mineralia in monte invenit qui
dicitur be SRameebcti^. 2)affelbj betidjtct bae Chronicon Goslariense (2).
6I)tonifcn II, S. 604): In anno vero regni sui 15. mons Ramesberch in-
ventus est, et postea per ipsum civitas Goslariensis est coustructa. Leib-
niz, bet biefe ßb^^o'iif 3"ctft l)ctou5gab, fd)lDß aus biefe« ^fuflniff'n (Praef. 3U SS.
Vol. II), c§ möchte oieUcici^t toitflic^ fd^on in ben ^fitf" |)eintitbi bei *JJietoIt=
tcid)tt)um be8 ^atje» entbecft, wenn aud^ etft untct Dtto I. bic Silbetbetg»
wctfe aufgefunben unb eiöffnct wotben fein. 2;iefc 23eimutt)uiig begünftigt bie
SleUe einer anbetn 6t}tonif nid)t, in bei ei i)ii%t (SBtuni iöeittäge ©.19):
MoDtem Rammersbergk circa civitatem Goslariam ipse primo aijeruit et
venas argenti invenit. S^od^ ift boi ^e^tere üieUficbt nut ein etWeitetnbet
3ufa^ bei fpäteien 6l)ioniflen. ©lofe ift bic QJlaubwütbigtcit biefet ^Jiad^tid^ten
übet übctbaupt nid^t, etWai beffet, wie ei fd^eint, bic ctftc ©lüiibung ©oilaii
buid^ ^einrieb bcjeugt; f. oben ©. 96 ^. 4; eben biefe abet mag mnn geneigt
fein mit bcm Sefanntwetben bei ^ületonicicbtbumi bei .g)otiei unb inibefonbete
bei SRammelibetgei in 93eibinbung ju btingen. ©pätet ift biei Weitet aui=
gefd^mücft. ©o giebt Engelhusius aui einem Chronicon Amelungsbomense*)
1) ©gl. Heineccius. Antiqq. Goslar. ®. 8.
2) Korner, bet bie SBoitc auSf^reibt, fügt, Eccard II, €■ 315, nad6 Karamersberch bie
Sl^orte habere mineras titnju.
3» 2iti Ififet fidi faft bis jur (Söibena betoeifen; bie Sd^rift ifl am teenigflen aus bem
loten 3aör^., tote Leibuiz il. 20 u. ülbelung , 2itectotium ®. 4ti, tooUten. SSßl. gjadjtidjten
bon bet &. Ä. UnibetRtöt lHä7, «. m.
4) &inet e^ronif bon ^ImelungSborn bon Ulricns Mantwinus 1404 bctfafet gebenft &.
SEÖitteÖenn im Chron. Hnxariense. bei I'auUini Syntagma S. 117. ?tU(Ji bei .Swert, in bem
Chron. uiterberg<»n8e , ebenb. 2. JlT. Joitb eine fol^e anfiefü^rt: ißaullini gloubt äfei öef
fd&iebene aniieljmen ju muffen. $ubliciert ifl meine« äHiijenä fein«. 9Jut bon einem aitcmorien«
buc6 (Necroli.^rium) giebt Slrdjibar Sdjmibt in aöolfenbüticl Statftri^t , 3at)tb. be» Söereing
f. -medCIenb. @efd|i4te III, £. 3t.
angfblit^f entbftfung bet «Wetofle im ^0x3. 239
folgenbe erjätjlung, Leibniz SS. 11, €. 1073: ßeinrid^ be|u(fcte oft ben jejjt
@o£lat genannten Crt, um bort ju jagen. Qi teote ba ouf einem fleinen öJut
ein Wann 9Jamen* ©unbelfotl, bet bem Äönifl ein 9Jlat)l ju bereiten unb i^m
aufjutoatten pflegte. Xa bieiet nac^ unb nac^ fein äJetmögen aufgebrout^t
botte, bflt et ben Äönig, feinet Tienfte eingeben! ju fem. 2ct flönig fteUte
i^m bie äüa^l einet 3:<itte ftei, unb fogleid) bat et um ben iöen^ be* benac^:
betten 5Home?bergS. 5Det flönig gettjnl)tte es imb bemetftc nut, et tooHe, jenet
'^abe Tidj JPeffetCö etbeten. Jet aber, njotjl toiffenb, tt)ie nü^li^ i^m bet iBetg
fein fönne, teiflc nad^ gfranten — benn et toat ein gftanfe — , l)oltc [idi
me^tete ©enoffen unb fing an einen Ctt ju bauen. Qx fanb bie ?lbetn öon
Äupfet, ißlei unb ©übet, loatb übet bie 5Jla§en teidö, unb ba met)rcte Ijetbei»
famen, bauten fie eine ©tobt. 33on i^nen V'fet "od^ jcfet bort bet fjtanfen:
feetg. — S^iejelbe ^tjä^lung giebt abet ton Jg)einticft 11. bet Ann. Saxo 1009,
6. 66<>, mit bem Eingang: Sab eodem Heinrico civitas (ioslaria hoc modo
fertor fundata ftiisse (ba& Adam biefe ©tünbung untet ^eintic^ 111. fe^t, ifl
fd^on oben £. 96 <». 4 bemetft). SUgl. l.eibniz, Ann. II, ©. 328 ff., bet nod^
manche @tjät)lungen fpätetct ?lutoren jammelt. — ©anj öer?d)ieben ift bie ^ct«
leitung bet Sac^e unb bcs 9tamen# in bet Teutidben (5litonif bea StifteS
St. Simon unb 3ubal (2). ßtjtonifen II, £. ö!)l): de jeger, de dar vant dussen
bercb, was gebeten Kamme, sus wart na ome gebeten de barcb alze Rammels-
bercb. DuBses jegers vrawe hat (iosa, unde dar is nu dat water na genomet.
S/iefet folgen bie Don ®timm, J. Sagen II, S. 104, angefübtten etjQt)Iungen:
fie ff^en e* untet Ctto I. — (^inet btitten 9iad)tid)t, nad) loeldjet ein 'IJfeib mit
feinen ^ufen bie UJJetalle jueift aufberfte, etmä^nt Fabricius, Saxon. illustr.
S. 124. — 9Ieuete Sagen, bie ^eintic^ nit^t nennen, i. bei ?}iöble, |)at3fagen
©. 16 ff.: Äutjn unb Sd^toat^, !)lotbbeutjd)e Sagen S. 186. (Jbenbo ©. 1»4
eine bie fid^ on ^eintidt)* 9lufentbalt ju ©ollot anfcbliefet.
® y c u r § 16.
Ufbrr bic BtcUung bcs C5vofftt Bicgfneb unb 5tc angeblid)c (Ein-
nd)tun(K oon Ütarkgraffdiaftcn unter ßöitig ^cinrid).
3u öielfod^en S^ciffln ^ofaen bic oben ©. 104 91. 1. 3 angefüfirten 9ioc^s
ttd^tcn be* Widukind über ben ®tafen ©iegfrieb ^Inlofi gegeben, 'tk Scaeic!^-
nung jetner ©teQung al8 legatio unb ber 9lu^brucf 'procurabat Saxoniam'
finb bafüt in 53etraät gefommen. 2öa§ ben legten betrifft, jo bcbient fic^
Widukind berjelbcn Sporte an einer onbern ©teile Dom nad)matigen f^erjog
Öcrnmnn, III, 23: Militante adversus Mogontiam rege, Herimannus dux
Saxoniam procurabat. SDieS gab ju ber S3crmutt)ung '!?inlaf?, Soigtel, ®ejd^.
beä 3:. 9t. unter Ctto b. @r. S. 14. 187: 5ücl;fe, ©cjdj. Cttoö «. W.i: ba
^ermann ^er^og getoefen, möd^te bniielbi* aüäi bon Stcgfrieb gelten unb alfo
biejer, nidjt jener al3 ber erftc |>er^og Sac^fens ju betrad^ten fein, um |o
mc!)r, ba Widukind jene 2Borte an einer etefle t)at, loo Dörfer öon ben ^er»
jogen ber tcrfdjiebenen Stämme bie 9itbe ift. Slücin baö ÖJegenttjeil crgiebt
pd^ ju beftimmt ouS ben ^euQnifff" ^c» Adam Brem. II, 7 ff. unb be^ Chroni-
con S. Michaelis Luneburgicum , SS. XXIII, 2. 394, aU bafe biefe 9lnfic^t
irgenb Seiftimmung finben fönnte. Süibetinb, |)ermann ®. 17, bejicl)! bie Söortc
'Saxoniam procurabat' auf eine ©teüung ©iegfrieb§ aU marchio unb fd^lic^t au3
benfclben, ba^ auc^ ^ermonn tior ber C^rtoerbung be» .^erjogt^umö eine IJfarfgraf»
fc^aft öertoaltet ^abe, toaö, ba er in einem SLipIom Cttog (f. baf. <B. Ix 91. 12)
marchio Reifet, an fid) freilid^ burd^auS toa^rfdieinlid^ ift, aber bod) nic^t
gerabc burc^ biefen ?lu§brucf bejeic^net fein fann. S5gt. Steindortf, De ducatus
qui Billungorum dicitur in Saxonia origine S. IG ff. 3lnbere ^aben an eine
pfalsgräfli^c Stellung gebac^t, ©tegfrieb jum erften ^fa'^grafen in ©ad^fen
unb I^ütingen gemad^t (.^ei)benreic^ , ^iftorie ber 5Pfalj=Ö)rafen ju ©ad^fen
©. 9 ff.), ober bod^ feine Sefugni^ jener ber fpätercn ^Pfoljgrafen toerglid^en (f.
bie erfte «uägabe biefcr 3al)rbüc^er, ßöpfc, 3at)rb. Dtto I. ©. 16. 120).
Mein ouc^ baä ift nic^t in bem 2öort cntt)alten, baS, toie fd^on in ber
3lu?gabe beS Widukind benierÜ ift, nur allgemein bon einer oberen leitenben
©eloalt gcbraud^t »irb, II, 34 bon ^erjogSBert^olb in 5Baicrn: procurabat
Bajoariam, II, 1-5 öon bem S3orftel)er einer befeftigten ©tabt: qui illam urbem
ad manum Heinrici procurare deberet, t)ier Don ber Söertretung bei .RönigS
lDQt)renb feiner 2lbn)efenf)eit. Sgl. oud^ &. 6t). 6roIliu§, Sßon bem Urfprung
unb ?lmte ber ^l-Woöinatolpfalägrafen in ^^eutfdjlanb, 2lbt)anbl. ber SBair. 3lfob.
IV (1767), ©. 130 ff., unb ]e^t befonberi Äöpfc, SBibufinb ©. 114, ber in
Ucbercinftimmung mit biefer vluSfü^rung nod^ einmal über ben ®cgenftanb ge»
^anbelt t)ot.
S:er ^luSbrudf legatio, bet an ber anbern ©teile öon Widukind gebraud^t
toirb , ^at I)iermit an ftd^ nid^tg ja tl^un , bejiefjt fid^ oud^ offenbat gor nic^t
Ucbtr bte iEtcIIung bti trafen £trgfti(b untet ff. ^einrid^. 241
auf £ad)|en übcTt)aupt, {o baß am toenigfienf^ierin mit föcTDaig, &e]d). bct
^.MaljfltQfen Don Sat^jen I, S. 2."), eine Sltt pfaljgräflid)e ©tellung gefunben
ttftben fnmi. I^a» iüott jelbfl fommt bei Widukind nic^t lüiebet üot; ober
I, 36 Ijei^t bct &xai i^etntiatb, cui ipsa Kedariorum provincia erat uubdelegata,
legatus. (^d entiptic^t bem in bet ffarolingiic^cn ^eit gebräuchlichen missos
unD be.^cic^net offenbar ben 3nl)abcr einer auBerotbentlic^cn Ijö^eren ©etoalt, wicfie
auc^ bamaU jut l'eitung ber (brenjOert^cibigung einjelnen übergeben toarb, ober
ebenloroeiitg eine Utorfgrofictjaft toie eine *4-^al,^grQfjc^oft; ögl. S. S®. lll,
S. 367; Vi, 356; Äopfe a. a. O. 6. 110, ber auf bte Urfunbe Ctto 1., DD.
0. I. Sit. 205, auf merf jam gemacht ijat, in ber e^ t)ei§t : in comitatu et legatione
Heinrici comitis. 6d ift auct) fein ©runb, toegcn ber gleid^en SBejcid^nung be§
Jöernfjatb iljn wie biefen aU legatus Redariorum anjufel)en, tote eö Siaumet,
j;<.„ i,,.f IJrand. 1, S. 32, tooÜte, ber 33ernl)atb bann, <B. 27, al^ erflen
•n bc*,cid)nct, bem bie 'Jluffic^t über ein Slaöifcjjei ©ebiet in bct
. vanbcnburg bieffeit ber 6tbe übertrogen fei.
«elbft ber Umfong öon ©iegfriebö ©raffd^oft ift jroeifel^aft. 2öerben
bie beiben Ürfunbcn, bie einen Siegfrieb in Hösgowe, Frisonefeld unb Altgewe
nennen, allgemein auf itjn belogen, io ift ba§ bei bem in pago Suevia CüTorb»
fdjtoabengau) be.^toeifelt; iJeutfc^, ©cto ©. 112; JBeinemann, ©ero 6. 12s, bem
ÄnDd)enl)oucr <B. 100 '•Ji. 3, unb 3;ümmlcr, Otto I. <B. 70, beiftimmen. 6^ toitb
bagcgen gcltenb gemacht, baf} nac^ Ann. Saxo 965, <B. 619, ber ©raf 6ieg»
ftieb tm «uetogau, ©tünber bes itloftcr« ©röningen, ein vorüber be^ ©rafen
©ero war, ber bie legatio bcä Siegfrieb erl)ielt, Widukind II, 9, aber too
er bie* ct^öljlt unb üon bcn ?ln)piüiticn, toddje ber Sol)n ^cinric^s au» erficr
^t)t Itjancmat cttjob, betidjtet , einer fold)en 15ctrcanbt|d)aft nid^t ertoä^ut.
2od) jc^eint mir bic^ tocnigftcn# nidjt burc^fd^lagcnb ju fein, ba Don einem
förmlichen ^cc^t hti ^rubetä jur 9la(f)folge in eine ©raffc^aft bamaU nid^t
too^l bie JRebe fein fonnte, fo bafe 2t)oncmar feine Pon ber ?li^uttet abgeleiteten
9lnfprü(^e bagegen geltenb madjen mochte, toät)tenb anberer feit* jene Serbinbung
für Ctto DieUeic^t nur ein ©tunb toar , ©ero bem SBruber öor^ujietjen. Unb
an ftc^ muß e^ boc^ tocntg toat)rfc^cinlicft bünfen, baf^ gleic^jeitig jtoci Sieg=
fciebe in fo unmittelbar benachbarten ©auen bie ©taffc^aft gehabt l)aben fotlen.
£e3f)alb fd)eint mir bie Sac^e tocnigftenl alö 3toeifelt)aft gelten^iu muffen.
5tü!)er fd)on ift Siegfrieb ali ^JJlarfgraf Don Sranbenburg angcfe{)en, bct
Ursprung biefet unb ber öftlidjen *ülarfen üLer^oupt auf f)eintid} ^urüdfgcfü^tt
(Dgl. Krantz, Vandaliall, 27, 1619, S. 41). flont. ÜJote fc^reibt, Chron. pictur.,
Leibniz SS. 111, S. 30t>: ISa dem stride der Ungeren makede keyser Ilin-
rick hertofren. marggreven. greven und riddere. So weren to tusser tyde nein
mar^' ' Hrandc*nl>or<h. wente se beten aileyne de Wendeschen heren.
Alan keyser llinrich den ersten marggreven to Brandenborch.
T- - -ii iiu noc^ fpätetei 'Äutot ouf Siegfrieb unb fügt toeiterc* t)i»,V' :
I 'iius, .\nn. Gemrodenses, Meibom II, £. 417: Nam Henricus Auceps,
i ,.;.. . ..:;;ilenburgum a&]ierrima bv.uw. j.vim...ii>;set, profligatis Ilenetis et
Norabis a. Christi 927, limitnm pru vit, quos marchiones nonii-
namos , ut marcas ab hoütium iix todirent; inarchiam i^itur
Brandenliurgenscm conimendavit duci >Sigetridu. tratri conjngis Mechtildis
(toieber eine anbere t^rfinbung), marchiam autem Lusatiae daci Geroni. 2Uie
unbegrönbet biti, traben fd]on Gundling. H. A. S. 157; Gebhardi, March.
aquil. ©. 2—6, u. a. nuSgrfüljrt. £ie gonj fobelljofte 9iennung eine* Warf-
grafen Don iPranbenburg bei Jordanus (oben 21) tommt felbflDerftönblid) gai
nidjt in ü^ctroc^t.
(*bfnfoiucnig fann mon öon eigentlid^en Watfgrofen in ?V •' •:
jptec^eii. (*inc SteQc be^ Widukind II, 4, too ti Don ben barbari
eo quoJ vioiassent legatos Thancmnri tilii sui, am ber, (iundling, '
lin^iana XX.XIV, 6. 33(5, u. o. eine foldje Stellung I)aben ermitteln i
bestellt fid) auc^ auf bie Siebarier unb t)at totbet auf eine ^iarfgriv
iiod) auf ^rtei^en einen nadjtoei^baren ^e^ug; Dgl. Sc^öttgen, Xipl. 9iad)lef( Vi,
i^otitb. b. bttd). Wffd). — 9Bot|, J&finn(^ I. 8. «ufl. 16
242 ®ic«i:* 16-
(5. 178. — ©anj ot)ne ©tunb f)Qt mon enblid) einen ^"ebric^ al3 erften
3Jlat!atafen öon Weisen in bieje 3eit geje^t ; \. Pfeffinger, Vitr. illustr. II,
®. 689.
fSiai Hoi)penrod a. q. D. öon bot ^laxl Saufi^ unb bem ^Harfgrofen
0eto ^in.^ufügt, getjött, fottjeit eS überhaupt in Settac^t fommt, in bie 3"t
Otto I.; tigl. Pfeffinger a. a. O. S. 663. — ?luf blofeem «miööetj'tänbntä
enblid) berul)t cS, »cnn ®ebl)atbi, 9iag. SBcltl). LI, g. 353, ^eintit^
einen 'Utattgtofen in Dlbcnburg gegen bie 'lüagtiet einlegen lä§t, ttJie benn
berjelfae ouc^ jonft ipätere 5öer^ältnif|e bet SlaUijd^en ^toDinjcn auf bieje 3eit
überträgt.
lieber bie Tlaxl an ber gd^lci unb eine ongeblid^e 2Jlarf ^Inttoerpen 1. ben
ejcurS 24; übet Oeperretd^ gjcurS 17.
e^^cii r^ 17.
Dif ^nfdnnf brr Ülark (Dfllrrrfidi imö brr angrblidif
iHarkgrof Hiibigfr uoii JJfdilorn.
SOon bfn Cfftetteic^tfdöen ©ffc^idjticftteibetn ift ftüf)et nid^t feiten bie
©rünbung bet IRatf ober menigfien^ bie 2)etleit)ung betjelben on bas fog. 58aben»
bftgtfc^e f)ouä in bie 3'it ^eintic^ I. Detje^t, au§etbein ein 9tübiger Don
^f(l)lQTn als ÜJlntfgtnf unter it)m genannt. So ^eißt e% im Auctarium Cremi-
fanense (roie Sä^ottenbad) bemetft Don einer ^anb hti 13ten 3af)tl)unbert^, SS.
IX, 2. 5.52): a. 920. Leupoldus primus niarchio in Austria est creatus post
Rugerum largum comitem dePreclara; barou? Bernardus in einem fpäteren 3"»
]a^ ju feinen Historiae, SS. X.W, S. t)(hi: licet legatur, quod a. D. 920.
Leupoldus primus ilti raarchio fuerit post Rugeium de Preclara; ö^t. ©. 661:
nac^ (5r\ät)lung Don St. ^einric^s uno -f?. Ätnulf^ lob: Interim in Austria
marcbionatus surtrit, de quo dicitur consequenter, unb fpäter jugefe^t: quod
quidani Leupoldus post Rugerum de Preclara ibidem per Arnoldum marcbio
est effectus; etroaS älter Auctar. Vindobon. (oon einer .£)anb ani bem (fnbe
be^ 13ten 3a^rt)., SS. IX, 6. 723) jum 3at)r 928 : Liupoldus primus marcbio
in Austria post Rud^erum de Preclara; meiter Chron. Leobiense (bi^
134^J; Pez I, S. 7.56) jum 3at)r 9:3.5: Primus marcbio .Vustriae Lipoldus
primus marciiio in Austria post Rugerum de Praeclara; Tb. Eberndorf de
Ilaselbacb chron. Austriae (bi* 1463; Pez II, S. 696): Item anno Cbristi
92"<. Leopoldus illustris dux Sueviae ab Hainrico secundo (anberc .f^ianbfcftr.:
Aucupe) Romanorum rege, duce Saxoniae, in marrbionem .\ustriae creatus est.
Ricbarda uxor, soror Hainrici Romanorum regis praedicti ... Et incepit
regnare .Vustriam post mortem Ruditreri de Praeclara marcbionis Austriae,
tui fuit genere (Jothus. ile^nlid) 2. 698. Sögl. eine onbere Stelle beffelben bei
lieiöer, Breve cbron. Austr. {%b\). b fflifn. ?l(nb. XVIII) S. 32: liquet ex
(bronicis, quod a. I). 920. Leopoldus primus ilii marcbio fuerit post Rugerum
de Praeclara, qui Rugerus trigas de societate Tbeodorici Veronensis fertur fuisse.
Viti Arnpekk cbron. i^nbe b.'« 15 3al)rt ; Pez I, <£. 1179): Liopoldus illustris
genere dux Sueriae ex Alberti nobilissimi comitis Babcnliergensis sanguine
ortus, defuncto Hudigero de Pecklarn comite orientali sine berede, a rege
Henrico ducp ''- ■-''nsi suo sororio marcbiam orientalem in feodum
accepit anno ' ■ . quam strenue multis annis rexit. - ^ine n)ci«
terePombinot'i. .nflniiis Mist, rngaronim (149(»— 1495) I, 106, Joo er
bon bem Ungar Bella in Austria tantum aliquando obsti-
natius gessit, •, rn tvranno occunavit. Scd Hcnricus primus
Caesar in Germania ilt'< io illustri Sueviae duci, qui sororem
ejus uxorem duxorat, \ .^o Komano recidentem ea conditione
delegavit. ut, si l'ngaros hiiic ejeccnt, ea quac quondam oriontalis marchia
dicebatur, ducis primus nomine i>otiretur. Unb botan fdjlicfU fid) eine
SteQe be* fpäteren Liizius, bie id) ber öorl)in onaefüljrten 'ftbbanblungaJieiller* £. 4
entlegne: Rudigeni-« cngnominatus a Pecblarn in Modclioo nricntnlis tnnc
16'
244 6sc«t8 17.
marchiae metropoli et regia . . . sedem hahiiit. Obiit circa a. . . 926.
Qui et ipse cum Amulpho Bojoariae duce obsequium Henrico I. caetari
detrectavit; et quo mortuo, Geysa Ilungariae rex, quem postea Stephanum
cognominanint, Austriam occupavarat. Sann über Slbalbctt, ber ^eintic^^
S^hjcfter cict)ciratt)ct (|. oben 6.208) unb öon Otto oU- IFJarfgrof cingelejjt teivb,
unb befjen ex ISaba filius Lupoldus, ducta Richarda quadam parenti, in marchia
sive comitatu limitis Osterriche successit.
jpaben »tr e? I)ict mit fritifloier Jüerbtnbung üetjd^iebcnrr ^Jad^tidjten .^u
t^un, \o öcttjält ti fid) nodj onbct^ mit einet ©rjät)lii:i9, bie ben ^Injptud) t)i3^eren
Sltet^ mad)t unb, luenn fie in einem rdjten Scnfmol etljalten märe, »on rnt«
jdjeibenbem 6influ^ auf bie iBeutttjeüung unb 3lnorbnung bet angegebenen SDet^
^ättniffe fein mü^te ^), bie angeblid) in bem ?luöjug beä Cttilo (lebte 1200
bi^ 123t I) ett)altcne 6t)ronif be« Aloldus de Pecklarn (t)etau»gegeben öon Han-
thaler. Cremsii 1742. 8. unb aU 'Jlntjang ju ben.Fasti Campililienses B. 1275
ff.), ber in ber 5Jlitte bc? Uten 3[a^rt)unbert§ gelebt t)abcn foü (er begonn ju
fc^rciben 1044, ©. 1283, unb fcfetc feine ßtjronif fort bi§ 1063, S. 1285).
S;er gonje Einfang get)ört t)ierl)er:
A. 908. Unter Üubwig bem dritten inirb ?lbalbert t)on ^abenberg burd^
ben 2rug .^attoi enthauptet: Tunc Adalbertus, ejus filius qninquennalis puer,
cum matre ßrunhilda, filia Ottonis Saxonici, quia omi:ia bona patris sui
tracta fuerunt ad fiscum regis, fugere debuit ad Ilaimricum, postea impe-
ratorem, dictum Aucupem , cujus ex sorore Baba nepos fuit. Hie patris
sui generosum spiritum cum sanguine bausit et eum pariter in filium suum
Liupoldum transfundebat.
912. Defuneto Hludowico, Cunradus rex efFicitur et Septem annis
regnavit.
919. Post obitum Cbunradi Hainricas, tunc in aucupio oblectatus,
electionem suam in regem accipit. Interea Osterricbiam comes Rutgerus
de Pecklarn terrae hujus strenuus custos gubernavit et obiit a. 910. Cui
Rutgerus filius suus successit.
933. Gloriosus rex Henricus, qui Lotbaringiam imperio recuperavit,
barbaricos Hunnos, innumerabili caede in (iermaniam irruentes, apud Merse-
burg cruenta strafe delevit. In hoc proelio Albertus de Babenberg t'ortissimo
ense cum multo tavore regis depugnavit. Sed ense hostili cadens, regi et
patriae vitam immolavit. Quomodo deinde magis rex nepotem suum Alber-
tum doluit, tanto magis pronepotem ex eo Liupoldum, quem decennem
reliquerat, dilexit; sed et Otto, tilius regis.
937. Rex Henricus moriens imperium cessit filio Ottoni, qui postea
nomen Magni promeruit. Hunni Osterricbiam irruptionibus et rapinis sem-
per vexantes, anno sequenti etiam in Oermaniam iterum irrumpere tentarunt.
Sed Rutgerus junior de Pecklarn Orientis comes dilipenter vigilavit.
943. Rutgerus praedictus obiit, et vacavit marchia nostra. Tunc Otto
Magnus eam Liupoldo Babenbergico coutulit, ut suam et patris virtutem et
fortitudinem et merita digno praemio coronaret et nobilissimam stirpem in
coDgruum sublimitatis gradum restitueret.
944. Liupoldus itaque hoc anno in hanc terram adveniens etc.
2:ie 6d)tl)eit biefet ßbronif ifl üon mel)tcren be.jlueifelt, bon onberen ftül)er
leb^oft uettl)cibigt roorben-). Ta^ t)icr gegebene (Seroirr bon (Stbidjtiing unb
(Scfc^id^tc aber toirflid) einem Slutor beS llten 3at)tl)unbett5 beijulcgen, ift eine
II 3* löobe biefe ?lu«fül)runa , bie bei ber trflcn ^Ibfaflung nit^t überflüffig tnat uiib
bie jur oUgemeineten ?lnerfennung ber Unct^tl)eit tt>ol)l ettoai beigetragen Ijot, in ber baupu
\ad)t flehen laffen , obfe^on je^t über ben iPftrug fein ^ttjeifcl meiit ift; f. i^lumberger,
■a*tener ao^rb. 18:?<t. »b. LX.XXVII. «nj. Sl. «. 41. 20enn i* früljer bie iHöglidjfeit liefe,
ba6 Crtilo int 13ten 3al»cl). ber Serfaffcr fei, fo iP au(ti boron je^t nid^t ju benten. lie
Jpanbfdirift ift sec. XVIJI, aber fünftlie^ bem 13. ^olir^. noiögeatitni: (»bmel, ^anbft^riften
ber 2y ipofbibt. II, 6. 657: ^(ii ift ba« moberne Jabrtcat gleidft beim erften Setrai^ttn bei
(»obej . . in bie klugen furingenb"; SBottenbatö, WC. 11, S. 447. — SUorljer batte juleßt
Vod^ntonn, bei 5DJ. Örimm, leutft^e ^elbenfage ©. 99 iL. fid^ entfcbieben für ööUige Uneöit"
beit erflärt
21 (Einige ber berfd^iebenen 9Infi(f)ten flellt jufammen 05eb^arbt , öen. Öefd^. ber erbl.
3ietd68ft5nbe III, 6. löö 9J. o. &r felbft fd)tt)anft no* in feinem Urtljeil.
Anfänge bet ^taTf Oeftetreic^ unb dtübigei Don $e(^Iatn. 245
IBerlt^ung jfber t)tf)0Ti{d)rn Jhitif ; ti ftnbft I/iet unjioeiffl^aft abfic^tlid^e 2:äu:
fd)una unb Serfäljdjung ftatt.
^ut nod) ©in* tüifl idj bemctfcn. 3)ie iöejeiAnung ^eintid)« ali
Aaceps unb bie i^emerfuna bei bet ©rjö^lung jeiner 2ÖQt)l 'tunc iu aucu-
Sio oblectatus' fönnen burdjaiiä nidjt einet Bd)xiH aua bet Witte be4 Uten
al)i^unbettd angetjöten; jelbft in £öd)fijd)en CueQen finbet [\df eine ©tmä^s
nung bielet Weftftidjte etfl feit bet SJlitte bti 12ten 3a^i:')"nbetti, toic oben
(erciitS 8) ge,\figt ift.
®e^ ijtatfgrafen 3?übiget gebenft fein gteic^jeitige« obet audf nut ä[tete5
3fugni^; oon leinet 'JDiotfgtQfictjaft , feinen 2f)oten ift nitgenb^ eine ©pur;
etfl in "?{fld)tid)ten auv bcm (?nbe be^ 13ten ^a^t^unbettä finben mit it)n ali
einen etften ^laifgrafcn Ccfletteic^l bettac^tet. l'onge öoitjct abet fc^on lebte
er in bet Oflbenfage Seutfcilanbl. 3n bet 9Jiitte bes 12ten 3Ql)rl)uubfttg et«
Wäi)nt feinet qU bei ben S^eutfd^en im l'iebc gefeiett Wetctiu:' öon legetnfec*);
bffannt bot atlem ift et butd) bie TObelungen unb fliage, »do et ju ben tjetoot«
tagenben ?Jetfonen am ^ofc C^^el* gct)ört-); in Qf)nlict)en iöett)ättniffen jeigen
itjn bet iBibetoiP). bie notbif(|e SßiUinafaga*) unb fpätete ©ebid^te an% bem
Ätei« bet Jeutfcften |)elbcn?age. 6t ift !)iet mit ^^etfonen unb 5öegebent)eiten
in Seibinbung gefegt, bie, inttjieiceit i^nen ein t)iftotifd)et ®el)alt ju gtunbe
liegt, einet ganj onbern unb ftüt)eten 3fit angeboten; et eifdjeint qI» eine
poetifdje ©tlöeitetung bet l)ifiotifd) gegebenen U)ett)ältniffe unb ^Jiamen; e#
möd)te niÄt ju (ü!)n fein, it)n gonj qu^ bet (^efdjidjte ;\u öetbannen unb it)m
feinen ^la^ nut in bet 3age ^u gönnen'"). @t etfdjeint auc^ biet fc^on unter
bem 9Jamen eine^ ^nartgtaten**). * Spätetet t)iftotifc^et ^Ptagmoti^mu^ madöte
ibn i^um etften TOatfgtafen Ceftetteid^«, otfo ;<um lüotgänget bed t)iftoiifc^ be-
fannten 2iutpolb, unb biadjte il)n fo in bie 3"ten be^ lOten 3ot)tt)unbcttö.
Qi loutbe biefe Uebetttagung, toie eä fcibeint, noc^ butc^ anbete Umftänbe
toeranlo^t. G^ finben fit^ Sputen, ba§ in fpätetet ,Sfit ein lt)eil bet 2eut»
fdjen .^elbenfage felbft in bie S'^t bet Säc^nfc^en Äaifet betfegt unb mit S8e=
gebenbeiten be^ lOten 3at)tt)unbett§ betfnüpft motben ift. ^ietfüt fptic^t bie
befannte Stelle bti Lazius, De gentium aliquot migrationibus (Frcf. 1600)
S. 271, bet in unmittelbarem 3"iamment)Qng mit raet)teten Söetfen beä 9{ibe-
lungenliebel') folgenbe Sttopt)? t)in^ugefügt :
Doch palt hat ihm (JHübiget) verkilrczt sein starckes leben
dächlacbt. wie er war von khayser Haynrich vertriben,
und mit sampt den Hungern an in getan
war geschlagen so otTt der Hcwnisch man.
9luf eine äbnlidje Sage beutet •*) Bruschius, De Laureaco veteri (Basileae
ir»53. 8.) £. 119 ff. (roiebettjolt in Hund, Metrop. Salisb. ed. Gewold. Monachi
1620. Vol. I, S. 302): Autor fuit (Pilifrrimug) cuidam sui saeculi ver-
sißcatori Germanico, ut in rhythmis gesta Avarorum et Hunnorura Austriam
Supra - anasianam tunc tenentium et omnem viciniam late depraedantium
(quos Gigantes. nostrate lingua Ileckhen et Riesen vocari fecit) celebraret,
et quomodo hae baritarae gentes ab Magno Ottone protligatae et viitae
essent. Dicitur natus fuisse ex familia lioderici seu Rudigeri de Praeclara
sea Pecklam, ejus «nii Avaris et liiinnis iiraet'uisse et .\rnulpho impio
1> Xif ittüt bei 'W. örimm, I. ^tflbfn'nflf 6. 44. %x bciftt Kopria« come» unb ftebt
f(ton bin tn ülrttinbunfl mit Itrtriit bon ü<rnt (retiu Tatneaa). uclirT Altert, bttOri^t
jnijtbi'tti« .' i-^ifbunflfn (. TOüUfnhoff. ,•{. f. 1. «lt. X. C 188.
>UQt au4 tint Zttüt tn br« Anon. LcobiMwia oont. Murtlni Polonl jntfitf, bie
VtbV. ■ 1. «It XII. 6. 41!l. SO^tTSat.
l. 14« •.
4) (iliaiti. Z. IHii. too aud) bir folarnbrn Cttaen fltlammrlt finb.
5) Zirl ift ni(])t nru. Cdion l'atbmann a. a C. (agt: .tt« flicbt teintn biftorifd) nadft*
totilborrn WfibifltT tion ^tdirlaitn . unb aüt fttnntni« bon ibm fdjrint au« brr eoflr unb
lidktunfl QfRofftn' ; rbenlo Ubtanb, Ecbri'tfn I, 3. llx, unb Irlbft ^ornKUjr. 0 Vtutjjolb
£.!•%: ,9iäbtnrT bon $((f)(orn fd)l9on(t noA immrr imifibrn brm ^rlbrnlttb unb bri Uc
?4i(6lt,'in ffiiit bif OtfltTTH(bif4t Cofl« ''""' <!)" "'rt)i". bfll- abtx t>- ~, Wo er iljn bon
^. «mul! M
a, ^ .■.• Not nx«« (I,»cbm.): U »« rieb.
7) U; u. 14; W7.% 1 n. 2; Jfle !
8) ftr lugt binju. baft bal 9a4 "o4 1> ftia" <i(tt borbonben tpar : EutM hio lib«r «to.
24(5 ejcut« 17.
Bojonim regulo Hunnos in Germaniatn induccnti suppetias tiilisse in eodem
et similibus poematibns legitur. Man t)at iai I)tet angebeutete (^cbic^t für
eine .^anbjdjtift bet ^Jiibelungeu unb bct .SUac^( cie^alten')- lenn Ijiet unb in
bcr jpätetcn 33eatbeitung bet 9iibelungcn etfc^cint ^.Mligtim tion t^ofjau ali
{)anbelnbe ^^etjon; JQ et foQ nadf bem S^ic^tet bct ßlage bie ganje Sac^e I)aben
l'ateinifd) niebctidjtctben laffen'-^). ^Allein btc®ebic^te, üon bencn Jörujc^iu^ fptic^t,
in benen auc^ be^ .öetjog^ ?ltnulf Don Söaietn (Sttoölinung gefc^al), fönncn
nid^t ft)ol)I, »ie mit (d^eint, b[o§ eine ^onbfd^rift ber Älage be^eidjnen, fonbctn
laflen fc^on eine gtoßete Umgcflaltung bet utfprünglic^en Sage unb Tutc^«
btinguna berfclbcn mit jpätetcn Elementen crfenncn. @ben einet joldjcn mögen
bie Don Lazius ongcfütjtten Söetje anget)öten ^), unb eine eifte ©put babon ift bann
ba? ^ineinjie^en i^ligtimö, JBifdjofä Don l'afjau feit 971, in bcn ßtci« bet alten
©age. '^bet auc^ nur alä erfte ©put, nid)t aii Ötunb bct meitetcn Uebcttragung
fann bieg betta^tet toctben. ^ie U'ctanlaffung ju bieget iüetönbctung fdicint
in bcn monnigfac^en 58etüt)tungen gefud^t werben ju muffen, in bie untet
^eintid^ unb Otto bie 2;eutfci^en ju Den Ungatn ttatcn , bie ben 9?amen unb
bie ibat^n ^^^ alten ^unen etbten. ^ie getüt)ttcn Kriege naf)men balb einen
fagcnt)aften 6I)ara!ter an, unb Ieid)t fonnte 3al)rt)unbertc fpäter in bcr
bilbunglreid^en ©age unb bem ItJiebe be§ SSolfeö biefc t)eroifc^e S^it ber
Cttoncn mit jenen Segeben tjcitcn einer fernen bunfcln llrjcit Pctfnüpft unb
oerfdjmol^en hjcrben. Cf^ traten ^'erfonen ber fpäteren Seit in bie alte
©age ^tnein , auS biefcr lourbcn anbete ber näheren tjiftorifd^cn Sergangen»
t)eit üinbiciert. S^aS ©rftete gilt öon ^^Uligtim, bae Ce^tete, »ic t^ fc^ctnt,
öon Ütübiger. SJnbem bie otte ©oflc meni^ften^ tf)ctllDeife auf bie fpiitcte 3fit
übetttagen luatb, fanb oud^ bicfer'{)tcr feinen *^Ua^ unb luarb in bie nöc^ftc
Serbinbung mit tJlrnulf unb ^cinrid^ gefegt. S3on biefem öettticben unb im
iöunbe mit ben Ungarn crfdjeint er in ber ©tropfe be§ Lazius; aU ®tunb
baöon nennt bctfclbe feine iteue gegen -^ictjog 2lrnulf un^ beffcn @öt)ne in bem
Äriege biefer gegen bie ©oc^fen |)einrid) iinb Ctto. S:irfcr *2luffoffung oer»
tDonbt ift au(^"bie9tad^tit^t be§ Aventin^), nad^ ber eben 9ltnulf it)n jum uJJarf»
grafen unter ber 6n§ ert)ebt.
"ilU fpätere 6'^roniftcn nun eine iReibefolge ber öftlirfjcn 33iQtfgrafen ouf-
juftellen Petfud^ten, ttot i^nen tKübiget aU foldjct Pot ben Reiten bet fog. 4<olicn»
berget entgegen unb maib bat)et ot)nc 3<cbenfcn ali l)iftotifd^e ^j^ctfon unb 2)ot=
gänqet btefet, toenn auc^ oljnc genauete 3f'tl'fftinimung , aufgefüt)tt. — ©o
erflaten fid^ alle bie Petfi^icbenen 3*"9ntffe unb Söcjeid^nungen , in benen
IRübiger erfd^eint, ben man ou« ber ©efdjid^te ganj bertoeifen mufe'^).
1) Xie Sadömann münblid) gemncftfe Wittljeiluno , iüorrcbc ju ber frflcn "^luöflaBc S.
V, ba^ in einer Sorrebe bcr aöoUcrftcinfdjen ^onbfc^rift ber ^nt)Qtt beS ttebid^tö in bie
Ottonififte ,^eit flefc^t toerbc, l^Qt fid) md)t beftfitiflt ; ju »itnfang ift nur in bertoirrter üßeife
bon Äonig '4Jii)))in bie Siebe; f. bie Sefeftreibung, Welt^e £öffetI)oIj gegeben, mitgetfieilt bon
b. b. §agcn, ©i^ungsber. bcr JBert. 9ltabeni. 1854, S. 678.
^) «löge 2145:
Von Pazowe der bischof Pilgerin durch liebe der neven sin
hiez schriben disin maere, wie ez ergangen waere,
mit Latinischen buohstaben. . . . Daz maere do briefen began
ein schriber, meister Kuonrat.
tolftmann« anfid^t, Untcrfui!öungen aber boä 9libelunflenlieb 6 119 ff., bog ^icr Hon
cutidöen öcbtd^t bie 9fcbe fei, bog unfercn ^Ubclungen ju grunbe liege, I)Qt and) bei
btnen (eine Öunft gefunben ,' bie ionfl feinen einfeitigen ^Ausführungen bei^flid^ten; fief)e
Pfeiffer, lieber ben lie^ter ber »tbelungcn 2. 47. 9tuf ber anbern icitc fd&etnt fein Örunb
mtt i'Q^mann, 9lnnierlungen 2. 287. anjuncl)nien , bofe bog t'oteiiüicöe 2?u(^ toahrfdieinlicö
nie bortjonben toor. SgL ajlüttenljoff, 3ur «cfdid^te 2. 7.V, ber ee out^ für eine leere Hz-
finbuno Ijaltcn h)ill, ober bod) bie 3)Jögticf)reit löfet , bo6 eine t'ateinii*c 91ibelungennot im
loten Jo^rbunbert erifliert l^abt Seflimmter 'iüacfeniogel, SO. 2. 72. 2iJ.i, unb nament^
litÖ .äarnrfe, »citrSge, in ben »er. ber 2ä4f. Öef. ber iffiiff. VIM, 2. 182; ©öbefc, ©runb-
ti6 2. -n. I, 6. 177.
3) 3u bergleit^en ifl namentli* Xümmler, *Ciliflrim bon $offou 2. a") ff. , ber
bie Serfe be* Lazins für eine ßrhit^tung befielben hol* unb ben Kruschius toieber quS bem
Lazius \(S)bpftn löfit ; eine Slusführung , bie mir toenigftcns nid&t gona überjeugenb fdieint.
4) IV, 22, ed. Kiezler ©. 61J4 : Victor Arioijulphns . . . Austriae infra Anassum Rogerium
amorani martisqae stadiosissininDi, incl;tam fabnlosis Tentonum carminibus . . . praeflcit, Ugrii
opponit
5) »gl. hiermit limmlcr q. q. D. 2. 92 ff. Uitbegreiflidbcr iüJeife f)at TOeiller in ber
angefül^rten ^Ib^onblung 2. ö'< iRübtger no* einmol olg biitorifrfje ^erfon für baS lote
3oqr^- binbiciert: ,9iübiger brn '^(ecftlarn, ioel(^en icö mcinerjeitg burct)aus nii^t für ein
9lnfönfle bet ^latf Cefierieit^ unb Äübiflet Oon ^Pedtilorn. 247
^i bleibt nur noc^ bie O'^o9^' ob bie 6r{)ebunQ IMutpolbS ^ur ntarf«
gtöfltdjfn Stellung mit ben angefüt)tten fpäteten fefjronifen in bie 3ftten ©cin-
tid)* gete^t »erbeii fönneM. "Uiit -ked)t ober ift bie^ fc^on lange ton anbeten
befttitten wotbcn-'). "Jlbet bie 3'it läßt ftc^ noc^ genauer bestimmen, ^tfl
feit 976 etfcfteint XJiutpolb in ben un* befannten urfunben"), er ftirbt erfi
am 10. 3"l' 994*); ein geteiffct JBurdjarb »itb tor it)m unter Ctto II. al3
Warfgraf biefer ©egenben genannt '^); e^ ift alfo burc^auS Ujo^rfc^einlid^, ba§
erfi im Anfang ber JRec^ierung beä genannten ÄüiferS bem ^ronfen Siutpolb
bie 3Jiart an ber (*iie übergeben »otben ift**). 3lud^ fein Sßorgänger 58urc^arb
reid)t nid)t bi^ ju ben 3"tf" Jöcinric^^ hinauf; el fällt alfo jebe näl)ere S9e-
jiebung biejei Äönig? ju ber Ltbnung ber ©renjoertiältniffe bei füböftli^cn
2)eutfcblanbd toeg.
polUifi$e< (Üebilbe obei %feubonqm trgenb eine« tö(16tt9en Aäm))enl in bet Cfhnarf ^attc,
laRbrrn ffit ben ttiatfädftlitften erften Uodfifolfler bti im 3. 907 gebliebenen Warforofen
i?iu|)oIb. 3<ft nehme an, boft Siübiget in ^em Äampfe toibet oie Ungarn im ;). O.iC" geblieDen
ift, fe^e baber mutbrnaglte^ bie Jatjrc bon ias bi« 9-V) aÜ bie ^S«» feiner TOarfgtoffiaft
on unb itoeifle nidjt, bo6 er feinen marfgräflidjen 2itJ in ber alten Äömer-aJlilitärftation
$e4lam gehabt unb baljer feinen ä^einamen ctljcilten babe*. Wan fdbämt ftA fafl eine fol(^e
*u«fübrung eine* fonfl öerbienten Wclebrten abjufd^reiben. 3n Oeflc reiifl I)at fie meine«
S5)iffeni feinen ?lnbänger gefunben — toeber Srones in feinem Örunbrifi nocft j'uber ertoS^nen
fie — . bielleitbt auttj nidjt einmal bie Gljre einer SäJiberlcgung. 1a gerabe »einrid^S 3'ti ^0
reiib ift an ben isunberlid^ften (rrfinbungen , mochte aber au^ bie« t)ier nt^t übergangen
ioerben.
11 So bat namentlidb '^ej. in ber bem Vol. I. bet SS. boiau«gefd)i(tten Dias. & XCVIl
— C, bie ftmennung bef?elben inS ^obr 935 aefttt.
2) tine fpStere 3eit nimmt ftQon Hmsiz, G«nn. sacr» (1727) I. 6. 189, an. Prölich (ob.
Altlwnnl, Tentamen bist, de L«opolao illastri, qno tempore Anstriae marchionatam
aJii»«f cen»«ndus -it. Viennae 1753, ^at bö« 3<ll)r 985 bettbctbigt (f. äebborbi, Öen. ©efd^,
biei'elbe vi^it benten Calle«. Ann. Austria« I, S. :267ff.; ^erd^enbatin,
unter ben Sabenbergem S. 2; ögl. ßdiröttet. Juris pnbl. \n»t. diss. I
reid) I, 6. 141, au^ Sucbnet, iAt\äi. bon Saietn III, £. 91; ^or*
naQi. ö- ^'^7 u. a.
31 5 Ctto II. bom 21. 3uli 976, Mon. B. XI. 6. 439 (per petitionera . .
Lintp<>ldi Don »77, Mon. IS. XXVllI, 1 , S. 223 (neenon ipecUbilii Lintbaldi
marehionis (KUtioiii^ui» indarti ... in pago Tmnjrowe in ripa .\D08i flaminis in romitatu Lind-
haldii.- Ctto III. bon 9k'>, cbenb. S. 244 (in marca Liadbaldi cotnitis). ^ud^ ber fiiutpolb im
Xonaugau, f Xiblom bon !K{, ebenb. €. 267 (in pago Tonnahgewi in comitata Liadpoldi) itl
»ieUeicbt berfelbe. lod) muß biefer öau getbeilt getoefen fein, benn im Oobt 973 finbet ndl
Ijter ein com»"* s.rhilo. Mon.U. a o.C. 2. M".' unb 205, unb in .' Urfunben b. 5. 3unt 98:? loirb
in ber einen ^iutt)olb, in bet anbem $abo ali (Üraf im Xonaugau genannt; ebenb. @. 237
u. 239.
4) Thietmar IV. 19.
5) e. bie Si))lomc Otto I. u. II. bon ben Rotten 972 u. 973 Mon. B. XXVIII. 1, 6.
19« u. IM.
6) Olit bem loa« oben ebenfo f4on im 3. 1837 batgelegt tont fiimmt im lDefentli(fien
(Bitfebte^t, Ctto II. £. l.v 130 ilbtrein. Cgne babon ftenntni« ju haben, fam Vteiller,
Sepfften 6. l»-", |u bemfelben »efultat. ?lber mit Unre*t nennt Jäger, 'iieitr jiir Ceflert.
(Ken^. I. 6. I ff., biefen aU ben erften, ber bie Zad)t fcitgeftellt. unb ^ielu Atenilid) flbet«
fl&ffig nodj einmol benfelben ^ta^nei«. lat Sliil^tige boben aud) Tübinger. Ceflerr. (itefc^.
I. 6. 268 ff., ftronel unb ^nber.
©jrcurö 18.
:ß(inig iQttnnd)s Urhunbcn nad) prootn^cn gcordntt.
93on Äönig ^einrid^ finb jc^t 41 Urfunben bcfannt, bie aU ed^t gelten
fBnnen. 2)ie neue ?lu?gabe l)Qt feine l)in^uaefügt. Otbnen rtit fie naä) ben
©tammgebieten , jo fommen 9, mit @inmuB ber für bie Äönigin 3RQ^tt)ilbe,
auf ©ad^jen (9ir. 3. 13. 18. 20. 31. 36. 37—39. 41). Die übrigen üertt)eilen
fidö in folgenber SEBeife auf bie bet|d^iebenen ^4?totiinjen. 3fn fftanfen bat ba§
mofler |)crgfclb aUein ö Urfunben erf)alten (9ir. 9. 25. 29. 32. 33. 35),
j^ulbo 4, bon benen eine bod^ jtteifel^after @d^tl)eit (Tir. 1. 4. 8. 34): jenem
jdtjenft er quaedam mancipia nostrae potestatis (9ir. 29) unb taufd^t met)rere
©üter mit bemfcIbenC^ir. 32. 33. 35), biefem jc^enft er quasdam res juris nostri
in Buochunna sitas Cih. 4). Da? Älofter ©. ?l[ban ju ^oinj er'^ält quasdam
res juris nostri, id est predium nostrum in villa que dicitur Costene (9ir. 17).
SJem 5öi|d^of üon Höurjburg föirb bie Seflätigung tertd^iebener ^riüilegien
feine» ©tiftS gegeben (9lr. 5 — 7). ®iejelbe empfängt in Slipuarien baä Jllofter
SBerbcn {9ir. 26). ^n üotfiringen giebt ber Äönig ben .ßanonifern ju "Äad^en
bie 93eftätigung ber ^Jiona an 47 Orten unb be3 SBefiheS ber villa Bastonica
(9tr. 2.3), fd^enft bem Älofter ©tabelot porige ju äupiöe (Tlr. 40), ben 6ano»
nifern ju ßreöpin 15 ^ufen in Onainbitte (9ir. 30), beftötigt bem 5öi§tf)um
Utred^t feine SRed^te (9ir. 27), giebt bem ßloftcr ©. 9Jlarimin bei Jrier eine
capella nostri propra juris nebft anberen ®ütern (9ir. 24), bem SJifd^of t)on
STout aber ba§ i^m gef)örige (quae nunc temporis pertinet ad nos) Gundolphi-
villa unb bie finanjieQen SRed^te bcä ©rufen in ber ©tobt (9ir. 21. 16). 3n
9l(amannien beftötigt ber ßönig ben Älöftern ©angaEen unb Kempten if)rc
Sßriüilegien (9lr. 12. 15), lä^t einen servum propra juris sui de familia beä
fllofterS Kempten frei {"Jlt. 10) unb beflätigt ©d^enfungen bie biefem gemadt)t
finb (9ir. 19), giebt bem SBifc^of öon ßur quendam locum proprietatis" no-
strae ... in pago Curiensi (9ir. 11). ^lufeerbem tt)irb toaä ein Jßaffall beg(|)er«
3og8) SSurtftorb al^ SBeneficium befi^t it)m ju (Sigcnttjum gefc^enft C^x. 2). 3n
SJaiern enblid^ giebt ^einrid^ einem SSaffallen beS ^erjog^ 9lrnulf quen-
dam proprii juris nostri servum (^ir. 14), ber ßird^e beg b- j^lo'^i" 3" 3temu§
am 3nn eine .Rird^e juris nostri im ©ngabin (9ir. 22) unb reftituicrt bem
SiStljum lyreifing öerfd^iebene @üter (*Rr. 28). — ^n Urfunben Ottoi toerben
ertofibnt ©d^enfungen an ©anberötjcim (89, ©. 172; 180, ©. 263; bgl. Botho
Syntagma, Leibniz SS. III, @. 710), effen (oben ©. 116 91. 2).
Son ?Jrioaturfunben , bie nod^ ben 3o'^reii ^einrid^§ batieren ober tt)c=
nigften? allgemein feiner Ütegierung gebenfen, ift oui Saiem nur eine befannt,
bie ba? unter bem Sifd^of Don gfreifmg ftef)enbe Ätofter ©d^eftlarn betrifft
St. ^einridjÄ Urfunben nad) ^toöinjen gfotbnet." 249
(f. obtn S. 57 ft. 4). ^{anc^c bie ett)aUen finb entbetjten gam bet Datierung;
f. ^unbt, UrH. b. X. unb XI. 3at)tt). ©. 13. 3^Q9ege^ giebt e« aul »lo»
mannten fine ganje Änjal)!: aüartmann, UsB. b. Abtei Sanct ©aßen III,
9h. 779—783. TS"). 787. 78^. 790—792; Neugart, (od. dipl. L 9h. 713.714.
718; SBDfe, ^ütidj S. 23. 26; Herrgott, Origg. HaJ.sb. II, S. 69. 70; für
©angaUfn , 'ipfäDtr?, Sü^'t^J unb Straßbutg. öbenjo qu5 Sot^ringen füt Irier
unb bif benadjbarten Älöftet, ^Jlittehl). U33. 1, Sit. 1Ü4— 1^7. 169—171: füt
@ot}e, Calmet I, 5. 33«; füt S. ©Dtc ju loul, Calmet I, 6. 345; füt
Süttid), SS. VII, «.200; füt etoDelot, Marlene Coli. II, S. 40; fRi^ 9tt. 15
— 2<J; füt Äirc^en unb illöflet in unb bei ßöln, Öacomblet 9h. 87. 88. 91;
ennen UÜB. I, «. 460; Leibniz.Ann. II, ©.359; füt Uttec^t, Heda 8. 75; über
bie 3ä^lung bet 9tegierung«ia^te \. oben S. 73 91. 6; ©.82 9t. 7. 9lu«
Oftünfifdjen 0»genben finben nc^ folc^e nut füt Sfulba, Dronke 9li. 674—677,
unb eine füt ©eligenflabt, äöencf I, ©. 279. 'Jlu^ Sadjfen tnblid) roeife id)
nut eine einzige unb not^ boju jaeifel^oftet 6d)tl)eit anjufütjten, füt ßlofler
©töningen. Eckhart, Ilist gen. ©. 129. ^asu fommcn bonn bie beiben
©pnoben ju goblen-, 922 unb gtfutt 932, LL. II, ©. 16. 1«.
(Sycurg 19.
Sagrnljttfte nodjrtdjten über ßntcljiitigcn fiönig j^ttnrtd)6 jn
ißöljnitf(t)cn -fürftcn.
2)ie Vita be? SBenceätauS öon Gumpoldus, »Deiche unter ben Jüatetnifc^
ct'^ottenen bic ältcfte (nod^ aui bem lOten 3a^tt)unbcrt) ift, gtebt bie ^fad^ricfet,
bafe in bet 3eit Äönig .^eintid^S ©pititjneti bie Jaufe empfangen; c. 2, SS. IV,
<S. 214: cui (Boemiae) jam regnante felicis memoriae ])raeclaris8imo rege
Ileinrico quidam gentis illius progcnie clarior ac potentia in cives emi-
nentior Zpuytignev nomine principatus regimen sub regis dominatu impen-
dens, divini cuUub dulci voto attactus, sacri fontis mysterio regenerari non
parum anhelans, baptismo mundatur etc. 2luS biefer Cuelle fd^öpfte Sige-
bert 921, SS. VI, 6. 846: Ziptineus dux Boemiae ad Christi fidem con ver-
sus, juste et religiöse in Boemia principatur, et post eum etc.
2)a bteje (Jrjätjlung mit onberen wctic^ten über eine frühere ?Inna^me
be§ 6t)riftent^um§ burc^" bic i8öt)mcn nid^t ftimmt, fo '^at man fie tierfd^ieben
ju erflären gejuckt. 2Bät)tcnb 3;obroto§fi), Söetjud^ bie ältere S8öt)mifd^e @e»
fd^id^te Don späteren Grbic^tungen ju befreien S. 42 ff., meint, nur bie SRegie=
rung über'^aupt, nid^t bie laufe felbft rtterbe l)ier in ^einric^ä S^Hen bcrlegt,
finbet Dobner (Ad Hagecium S. 491) in ber Eingabe be? Sigebert einen
®runb, ben lob bei 8piti^nei3 inS ^a\)x 921 ju fe^en, unb glaubt, bei biefer
©elegentieit I)ätte ©igebert aud) bie früf)ere Jaufe ermätint. Slber Gumpold
ift, toie SBübinger gejcigt l)at (3ur ßritif 3lltböl)mijc^er öcfd^id^te ©. 2 ff.), ein
m unjuöexläjfiger 'ilutor, um auf it)n @eh)i(^t 3U legen, unb Sigebert t)ot feine
yiad^rtd^t nur roiUfürlic^ unter ba§ ^. 921 eingereiigt, aud) roeitere ^rrtpmer
l)injugeTügt (er nennt ben ^tadifolger Watizlaus filius, ftatt frater), bie Dobner
©. 490 u. a. JU fd^affen gemad)t qaben.
Spätere 6l)roniften würben t)ierburd^ ju nod^ größeren Scrrtirrungen
öeranla^t. Martinus Polonus (SS. XXII, ©. 464) fc^rieb bie ©teile be§ Sige-
bert o^ne Eingabe be§ Sfö^teä am unb üerteitete baburd^ Korner (Eccard Corp.
bist. II, ©. 321) JU ber 3lnna^me, biefe 33c!cl)rung bei ^eibnifd^en a5öt)mcn:
föntgi für ein Sßerbienft ^einric^i ju l)alten. ßberifo Ijaben bie ©ac^e Gobe-
linus Persona, Meibom I, ©. 427; Chron. Thuring., Mencken III, ©. 1250.
Komer ucrbanb ei mit ber befannten ©rjä^lung (f. oben ©. 142) bon ber
burd) .^einrid) bertirften S3efel)rung ber Könige ber 3lbobriten unb 9iormannen
unb fe^te fie mit biefer ini 3a'^r 931 — ein 3rrtt)um, ber fid^ oud^ nod^ toettet
Oerbrettete; ögl. §. SB. Schiphower, Chron. archicomitum Oldenburg., Mei-
bom II, ©. 180.
Komer ^at aufeerbem noc^ eine anbere fabelhafte ©rjä^lung über bai
93erl)ältnii ^einri^i jum !i85l)menfürftcn SBenceilaui, bem ©o^ne ot^ ©piti^=
neu. 2;a biefer mit onberen dürften, ^ei§t eS (©. 621). beim Äönigc ^einri^
I
9iac^ric^tfn übet SBejie^uncjfn Ä. ^fintid^« ju Jööfjmen. 251
jut SBcrat^ung toax iinb ali bet le^te tion aflen in ber Setjammlung etid^tcn,
i^Qtten bie e^ütften bejdjloffen if)m feinen 4^la^ jum Si^cn cinautäumen. 3113
aber bet 5Jlann &otiti ^eteintrot, \ai)tn fie ein golbeneä Ätcin auf leinet 6titn
unb il)n ton (fngeln begleitet. S'et ftönig, bet bie« etbtidtte, flanb auf, ems
pfing it)n mit gtofeet 'ilc^tung unb et)tte i^n fottan bot allen anbeten. Tit
^tjütjlung ifl, mit Dobner gejeigt (©. 508, »gl. £. 637), ouf ben Dalemil ju»
türfjufül)ten , aus bem fie in oUe fpäteten S3öt)mifd)en @e|c^id^tfd)teibet übet«
ging unb enblid), »enngleicft etft fpät, aud) in einet S^eutji^en Gbtonif einen
via^ ett)ielt. 2;ie ipdte'ten ■Jlutoten meieren jeboc^ türffic^tlic^ be^ Ctte? unb
be« 3flf)^f* ^(^ Jüetjammlung fe^t untet einonbet ah\ Stegen^butg, 2Botm3,
2lad)en unb Gtfutt rtetben genannt.
Dalemil felbft nennt abct .^eintidö nicftt, nut allgemein ben Äaifet, et*
jfi^lt bie Sat^e auc^ ettoad anbete'; Seuifd^e lIBeatbeitung, ^etauSg. Pon .^anfa
S. 72:
Der keisir czu siner not
Den t'urstin czu hof gepot.
Herczog Wenczlab solt ouch dar vam.
Do die furstin gesampt warn,
Laider herczog Wenczlab
Was czu lange herab.
Dez betraubte sich der keisir.
Dikke lud er yn mit grozir ger.
Dar nach gebot er daz.
Wer dem herczogin czu Behem do (?)
Er sag wolt enkegin ufsten
Odir von siner stat gen,
.Mit dem solt man urteil angan
Und daz houbt abslan,
Sin kinder auch virderbin
Und an alle widirred trebin uz den erbin.
ta 9BenceÄlaul bonn etid)ien, ftonb bet ßaifet bod) auf unb t)iefe bie ^ütflen
bei ibm fihen, toai et nac^l)ei m bet angegebenen SCÖeile ted)tfettigt.
eine gan^ anbete fQgent)afte t^ntftetlung ^ot bie ßaifct^tonif , v. ISS-üO,
ed. ^Ja^mann II, S. 44.j:
Ja ne wolden nicht gehirmen
Die wuotegen Beheime.
Die taten dem kunige vil ze leide,
Daz er mit Gote wol ubirwant.
Sie ne mohten im niht vor gehaben.
Den vursten liez er daz houbet abeslahen.
tai \)itxa\ii abgeleitete Der kunige buoch (^anicU l'anb» unb Ce{)n«
tedjtbu^ 3. CCV), tai audj bie (Sinnat)me Pon *i*tag etlDöt)nt, giebt bo* l'e^te
jo tniebei: und alle die herren die in Beheim waren die wurden alle ge-
vangen in der stat. ttx flönig flogt, bafe bei iietjog unb seine volgsfre bie
Xieue gebrochen: die berren wurden mit der Tttnten urteile geboubetet.
e i: c u r § 20,
^ngrbltdit kir4)li(^e (Einridjtungrn unter ßönig j^einrid).
S;ie spätere Jtabition ober, wie man liebet fagen mufe, Dichtung, bie ]o
öieleS auf ^einttd^§ ^Romen ^ujainmenge^äuft, namentlidö im ©laoifc^en ®e«
biet bie loi^tigften Gintic^timgen i^m jugefc^tieben t)üt, läfet if)n ebcnfo wie
3Jlarfen aud^ 5bi§tt)üiner gtünben unb |o toenigften« bcn Slnfong ju ben fpäte«
ren Sinrid^tungen machen. Slllen öoton fte!)t aud^ "^ier buS jogenannte Chron.
picturatum beS Äonr. Jöote, übet beffen breifle ^'^beleten, jotoeit fie nic^t auf
eine loenig ältete Cueße jutücfgetjcn (f. ©d^cit <B. 30 ff.), fein S^eifel fein
lonn. (SS l^eifet t)iet, Leibniz SS. III, S. 100: Keyser Hinrick de bu-
wede do den dorn upp der Elve to Myssen, und satte dar to wesen eyn
bischoppdom , umme den willen, icht de Ungeren wolden echt sodan her-
tO(-h in Dudcscbe lant don, dat on wedderstunde heren unde stede; und
gaflf den bischoppen friheyt und eygen lant. Unb nad^ljet: Unde by dussen
tvden wurden ock betenget to fundiren de twey stiebt, als Havelbarge und
Öamyn. — ©anj ot)ne 2öettt) ift, toai öon einem Jöiat^um in ©tatgatb obet
Dlbenbutg etjä^lt wirb; ®ebt)atbi LI, S. 3.53. — Unb nic^t beffet begrünbet,
toenn oud) ältet bie @tjät)lung ber Chronica Saxonum, beim Henricus de Her-
vordia, ed. Potthast ©. 73: Isti etiam duo Bruno et Tanquardus episco-
patum. quem K^irolus Magnus fundaverat in Scbydere, transposuerunt in
Vallersleve . . . Quem episcopatum successor eorum, filius fratris eorum Oddo-
nis, scilicet Henricus 1. dictus Auceps. transtulit in Nordthurin^yara in Vrose,
et filius illius Otto I. in Magdeborcb transposuit. 2'arau§ bte Narratio de
fundatione quarundam ecclesiarum, Leibniz SS. I, ®. 260, unb anbete fpdtete
3)atfteQungen. — ©inige t)aben bieä mit bet ongenommenen 3fi^ftörun(l ^aün^»
lebenä butd) bie ©laöen in Söetbinbung gefeht; Meibom, ;jum Widukind
©. 683; Schaten, Ann. Paderb. I, ©. 264. 2(bet bofe Waliislevu bc§ Widu-
kind gfalletäteben fei, ift met)t ali jtoeifelfjaft (oben ©. 27 91. 5) unb bie
ganje ?Rad)ti(^t offenbat fpätete ©tfinbung; f. Gundling, II. A. ©. 183; Leuck-
teldt, Antiqq. Halberst. S. 142; Leibniz, Ann. III, <B. 238; neuetbingS Gros-
feld, De archiep. Magdeburg, origiuibus S. 17.
<
®|:curg 21.
Ucbrr Htoör ols ®rt Der Ungarn fdjladjt im 3. 933.
£ie SBic^tigfeit bet Sc^Iac^t ^ctntit^^ gegen bie Ungarn etflärt ti, ba&
man fid) »iebett)blt mit nQl)etet SBeftimmung be? Cttcs, inionbett)cit be« Don
ilBibufinb genannten Kiade (ober nad^ anbeten Oanbid^titten Riede, Riaede),
befc^dftigt Ijat. 6al) man Don H'iubpranb^ ?lngabe ab, baß bet ftampf in bet
^iöbe Don IJJetfebutg ftattgefunben, fo mußten anbete »n^altspunfte gefugt
roetben.
%m roenigften fommt eine 'Annahme in SSettad^t, bie fid^ utiptünglit^ auf
eine folfdje ^cjung unb eine toeitetge^nbe g^älfdjung ftü^te. lie ©teile bet
Ann. (orbejenses: Et Ungariorum exercitus in Belxam deletus, bie ju 9:58
gehört (Tertz SS. III, 6. 4: Jaffe Bibl. I. S. 'ib), ift ftüljet ju 932 bejogen
(nodi SlMqanb, atdjif V, ©. 12), unb baton ftnb toeitete Combinationen ge^
fnüpft. i'alke, Codex tradd. S. 46.'>, befonbetS übet ©. ö44: Saracbo in feinem
Registrum iüt)te ein Radi in pago Ileilanga on, baä im l'ünebuigilc^en jtDijd^cn
C^tborf unb ilneiebfcf belegen. Putinius autem, hanc villam fuisse ipsum
locum Rade, ad quem ohm Heinricus Auceps cum Ungaris pugnaturus
castra metatus est. Cum enim ille Chronico noütro mscto et coaetaneo (ba^
finb tjiet bie 'Jlnnalen) teste Ungaros in pago Beixa . . . prostraverit, proba-
bilissimum erit, Widukindum nostrum . . . indicatunim fuisse, villam nostram
Radi sitam esse in pago Heilanga, contiguo quippe pago Belxa. lim bieje
Änfidjt JU belegen, tourben in bet ßbtonif bie S!Öotte gejdjtieben : Radi in
pago Heilanga. Sie fidj bietouf bejietjenbe t^töttetung ^^ebefinbd, 9iotcn I,
©. 85— N?, faßt jeht bon felbft fott; Dgl. ^itfd) unb ÜBai^, Ptit. ^tüfung
6. 29: «taufe, «tdjiö f. ®. b. f). 'Bremen unb iöetben I, ©. 167. —
9ln ?^olfe fdjliefet fic^ ©tupen an. Orr. Luneb. in Orr. German. II, ©. 255,
\:ub < 1 :t e9 in ben iHe^amgau. 9lucb Urutfc^, (Uno S. 15 u. 164, fud^t ti in
tiu'er tvfgenb.
Widukind II, 14 nennt ali Bäfauplai} bet Pfimpfe be4 3. 938 Steter«
bürg bei Sl^olfenbüttel unb ben fogenannten £t5mling jtoifdjen Cijte unb
"ÄQetM. Sielleidjt bofj fpätete (.ftjötjlungrn übet einen eieg 4?eintid)» an bem
fogenannten (^Im, öfllid) üon JBrounfdjmcig*), unb ^ui), nötblid) oon ^lalbet»
ftabt (i. ben lolgenbrii " Iiietauf lurürfuifiibten ftnb. (^inen jteei«
ten obet loffeu biefe in fttrrtitrn, uio tai eine -tieet bet Ungarn eine
fefte 6tobt belaciftt, bie l,... •'■' , ..aourg, balb Lycben genannt hjitb, unb bie mon
mit bet üon Widukind genannten urbs, in betbre Ponigo 3d)tt)eftet, Wemo^lin
eined 3Uibo, belagett roarb, in ^etbtnbuna gcbtacbt bat. ICiefe fud)tf man
ftfi^x toot)l in i)ietfebutg. QiebtKirbi in Heimat (is«br(inb. 9}otrn I, 6. 86
1) •nt^r, %U 8Mk( Craunf^BKia unb A«mu»(T •. 117.
3) tbnib. C. »e. «9.
254 6jc"tS 21.
31. 70), naä) einem geloiffen ^nflana bti 'ilamtni (itamentUc^ ai^ bad faUdbe
Chron. Corbej. getobep urbs Widouis jc^tieb) Suben, 2. ®. VI, ©. 388.
©. 630 *«. 26, unb Taljlmann if. aBebefiub Vioten 11, ©. 343), foloie S(^elh,
©efammtgeJc^. bet Cber= unb ^iiebcrtaufijj ©. 26, in Üüittenbetg; ©tenjel,
Scipj. 8. 3- 1825. mx. 225, S. 2015, in SÜetttn; tt)aä jefet and) toegfäüt.
9lo(^ toeniger ift e« möglid}, mit Seutjc^, @ero S. 14 9t. 22, Kadi in ben
^eilanflogau ju jefeen unb bodi bie urbs Widonis in bet Öegenb toon 3fi|j_obeT
liebet no^ 3ena ju Indien. Uebet anbete Jüetmutljungcn Dgl. »^tauftabt <©. 21.
iJ. (Stimm, 3. f. £). \ttltettl). Vlll, ®. 9, glaubte, an bet iöelageiung Don
^edjabutg feft^alten ju muffen; fpätei toieS et batauf l)in, ®ött. @cl. Slnj.
1838 mx. 204, ©. 2036, baB Riade bcm 9Utt)oc^beutfd^en Reot entfptedje, unb
^ielt e^ füt ben Ott, an bem eine Utfunbe ^eintidjö öom 1. aJJätj 932 au8»
ficftellt ift (oben ©. 147 9i. 4) unb bei in bet Vtä^e Gtfuttö ju fachen fei. ®em
timmen onbete bei, benfen cbei an Otte bie bod^ fdion entfetntet liegen.
<Bo finbet eS ©töfelet, 3- beS ^atjtieteinS VIT, ©. 109 unb VIII, ©. 130, in ÄnlbS»
tiet^ an bet ^elme (f. a. a. O.). ©d^on ftüt)et l)at S03etfebe, @aue S. 66
m. 121. 265: 42 <R. 31, fid^ füt 9liet^ebutg an bei Unfttut eiflätt, unb it)m
fd)lofe ftd^ (\Jiefebte(^t <B. 232 an ; 5un!t)änel (Joifdiungen VI, g. 627) unb
31. Äiid^^off (ebenb. VII, <B. 584) madjtcn auf eine Ulf. Ctto III. aufmetffam,
bie civitatem nostre proprietatis nomine Riede intra Thuringiam sitam nennt,
ttJotuntei Diietbeburg ,^u tcifteljcn; eine anbete Ctto II. ift in Rieda ani--
gcfteQt (Stumpf 9tt. 751), unb botauf geftü^t t)at bcnn Äit(!^l)off in einet ein»
get)enben 3lbl)anblung (a. a. O. ©. 573 ff.) bie 9iieb genannte ®egenb an bet
Unfttut, tt)o audb jeneä 9iietl)ebutg belegen, aU Sc^ailpla^ bei ®d)lodöt nac^=
juttjeifen gcfudt)t, baä etwa? hjeftlid^ gelegene S^ecftabutg, njie au^ Pertz, SS. XVII,
S. 61, njoüte, füt bie bclagcite ©tabt get)alten. SDattenba^ in bet Uebet»
fc^ung be§ Widukind unb bie biitte Slusgobe bcffelben l)aben 9iiett)ebutg tDenig=
flcnS aU eine rta^tfcl^einlid^e 5üetmutl)ung eirt)ät)nt. 2lbet mit ©id^etbeit toitb
man nid^t einmal jene civitas Riede I)ici fuc^en fönnen. Unb bei Slnnaqme, bofe
bie Ungainfd^lad^t ^iet ftattgefunbcn, fielen bod^ ett)eblid^e Sebenfen entgegen,
toie bas oben ©. 155 batgeiegt ift, loäljtenb anbeicS rtobl auf bie ©egenb oon
3J2etfebuiq ^intoeift, of)ne bafe man fteilid) mit j^iauftabt ©. 28 ff. geiabe ein
@ct)ötj Dlict^ in bei 9iät)c üon ÜJteifebuig füt Riade t)alten fann. ^ejcid^net
bie* allgemein ein JRieb, fo fann e§ an tjctfd^iebencn Ctten gejuckt ttjetben.
(£ r c u r g 22.
2)ie fpätcrni (Enä^lungrn und ^rdiditnngtn von brm Ungarnhrtrgc
^önici jQnnridji.
flein Ereignis in bcr ®e?d)icftte .^einrtc^S ^at mebt bie ©oge unb 2)ic^
tung beii^äftigt aU ber glüdltc^e Äontpf gfQfn bie Ungarn. 2Benn bos (?teig'
ni* an fidj btbeutenb genug unb h)ot)l geeignet war bie ?lufnietf?anifeit bet
©efc^ic^tid)teibet auf fic^ \n jiet)en , io na()m e3 im l'auf ber 3"* n^c^ immer
größere ^^imennonen an unb mad^te met)r al^ oHe^ anbere ben 9Jamen beS
Äönig* berüt)mt. J^eilic^ mufete biefer 6ieg bonn aud^ jpäteren Slutoren aU
?ln!)alt«punft für ganj toiUfürlid^e ©rbid^tungen bienen, bie eigentlid) nur
injofern in ©etrac^t* fommen , aU e% gegolten ^at bie ©efd^id^te üon i^nen ju
reinigen.
@ine fagen^afte @r^dt)lung hti Ungarnfriege« gel)t auf biefrlbe Qütüt
jurürf, meiere bei ber ©efc^icftte ber SEBatji unb (fr^ebung ^einridj^ juerft eine
offenbar au* bem UJunb bc5 33otf* geidjopfte rorfteflung jdjriftlic^ aufge,ieid)net
unb in Umlauf gefegt t)at, unb bte in öerfc^iebenen 9lbleitungen öorliegtH
«U bie ältefte erf^eint bie ber Ann. Palidenses, SS. XVI, B. 61:
Cum jam multo tempore solvendo vectigal Komani barbaris sub-
jacerent, saevae injustitiae Heinricus rex cognomento Auceps omniinodis '
Cf)ntradicere cogitavit. Indignans igitur Ungarns, quod aliquamdiu cesar
Komanus tributuro non solvisset, missis ad eum nunciis eze^t, ubi ipso
vere curiam in Saxonia celebravit. Super hac legatiooe pnncipes inpe-
rator consuluit et , non tutum esse non mittere . in omnium responsis ac-
cepit Ouibus solo timore dejectis, cesar subintulit-i. si ipse extraneis
censum debeat obtulisse, magisque cum ipsorum adminiculo se velle con>
tradicere. Andito boc, uno ore vitani in prelia promittebant. Tunc cesar,
accersitis l'ugarorum nunciis , canem brevem et spissum . auribus et cauda
decurtatis, per ipsos Untiaro transmisit, et ut deterrent sacrainento constrinxit
et sie demum vacuos at- piv 1"""t,. dimisit. Kt ecce rumor insolitus
Uncariam pcrvolans , auret : > infedt: unde lummunis patrie dolor
communiter onines pro tarn t ; lUu in certamen animavit. Congre^ta
ergo manu hostili, tilii Belial sicut locuste terram operuenint; et 'tO mihbut
bellatnrum in obsidione Indapolis (.locli.ihttrt; al> (Mtoffri et tinitimaroiB
1) i'otflt, ißöljlbft ülir • ■ ■" .:iin) öift an fiti nutt viro btm tx atntiat
tfl ntbtn ober frlbfl «fflcn ''^ tjrn WtrtI) beijulretn, inbrm tx fttiltQ »••
fÄribtt. toat itjm Übritnrb : .djttnt
i) ^%n 1(t)riiit ritoai )u 'rnirn, nu* hiif*lliuiu (f. na((firT) taan hob rr|ta|ti
256
^cüxi 22.
munitionum diniissis, Ungarus in magna animi superbiii cum totidem milibus
partes orientis quasi pede conculcaiis, secus Elm castra meiatus est. Econtra
Imperator vires prctemtaus, 12 tantum milia vironim recensuit; qui et ipsi
tandem ad 4 vix milia secum permanserunt. Ipse vero eosdem exhortans ait:
'Donum victorie non in multitudine populi, sed de supernis est. Meniineretis
mirabilium Dei, quibus suam tidelibus semper ostendit potenciam, quia non est
differentia in conspectu ejus, liberare in multis et in paucis. State ergo
viriliter pro cultu divino. pro uxoribus vestris et filiis, vosque populus
unus, quis et quid, factis ostendite. Et quia Dens in causa, ideo l)eus merces
operis'! Semper animi dissolutio securos, securitas negligentes, negligentia
imperitos t'acit. Pro nimia enim securitate nuUas Ungaii ])rovideliant ex-
cubias, tanquam Salus ipsis non posset non adesse. Ipsa ergo nocte terra
vehementer irrigata est, cum diluculo sole incalescens, nebulam multam et
spissam exalavit; et quis hoc divine dispositioni non adscribatV llico inperator
incautos uccupans, pro tributo t'errum bis acutum obtulit, et ex eis non
minus contrivit, quam lassandi necessitate devictus plus contrivisse non
potuit. Hostes igitur ezhaustis viribus ad demissos in obsidione Jecbaburch
refugerunt, quos et ipsos cesar, cujus fortitudo ut rinocerotis, die altera cum
16 milibus persequens, ingenti plaga eliminavit.
.^ietauf bctut)t btc 2;atftellung bet Säc^j. SBeltd^tonif, bcr id) bic einet
JJateinijc^en äBeÜc^tonif , bie mit Unrecht als ibte Cueüc angc|et)en lootbeii
ift, aber nur aU eine Uebcrfc^ung gelten tonn, ani ben ^anbjc^tiften 3u2!an3ig
unb ÄönigSfaerg 3ut ©eite [teile.
^äö)\. aCöeltd^ronif c. 151 (3. 159).
Do de vrede ut quam, de koning
van Ungeren sande na deme tinse.
De koning Heinric samnede do de
vorsten, unde vragede se do rades.
Se segeden alle, it ne duchte in nicht
^öt, dat he it werede. De koning
Heinric sprach do: 'Ic wille desen
tins weren mit iuwer helpe oder mit
eren sterven'. De vorsten quamen
overen unde loveden, dat se dat
lant weren wolden. De koning Hein-
ric sande do deme koninge van Un-
geren enen kurtstarten hovert (a. .^ff.
bunt) , orlosen unde diken , unde
Iteswor de Ungere, de den tins halen
solden, dat se den hunt deme koninge
brachten ; of he wolde ienegen anderen
tins, den solde he winnen mit den
swerden. Do dit mere to Ungeren
quam, se worden sere irgremet, unde
samneden sie mit groter craft. Se
hadden wol hundert dusent, se voren
mit gewalt durch lieieren unde durch
Vranken, se quamen to Duringen,
unde besäten Jecheborch mit viftich
dusenden, mit den anderen viltich
dusenden voren se durch Sassen
want an den Elm. De koning Hein-
ric besamnede sie oc unde gewan
twelel dusent, de leten in durch
«at. Söeltc^tonif.
Expiratisa- igitur treugis, rex Un-
garie legatos misit, ut censum afferrent.
Rex Hynricus''-, congregatis princi-
pibus, quesivit, quid agendum esset.
Qui omnes responderunt, dicentes:
'Mobis non videtur expedire, ut hunc
censum prohibeatis •;•. Tunc rex
ait: ,Volod. hunc censum prohibere
vestro mediante auxilio vel honorifice
mori'. Hiis auditis, cuncti principes
patriam defendere spoponderunt. Rex
Heynricus destinavit eo tempore regi
Ungarorum molosum spissum , orba-
tum oculise- et auribus et habentem
curtam f- caudam , adjurans Ungaros
qui censum deferre deberentg- , ut
hunch- latrantem suo regi i)re8en-
tarent: quod si quemquam alium
habere vellet '• censum, suo gladio ex-
peteretk. Cum igitur hec nunciata
essent in Ungaria, int'remebant universi
se congregantes '• in magnis viribus.
Quorum numerus erat loO milia. Qui
transeuntes violenter Rabariam'"- et
Franconiam, pervenerunt in Thu-
ringiam et obsederunt Jechburch"-
cum 50 milibus, reliqua pars 50
habens milia ulteriuso- perrexerunt
in Saxoniam. Cesar Heynricus 12
milia pugnatorum cougregavit. Quorum
a. Expirat« .
h. c. T. in. a. St.
SL i. vellent cesnm St.
treuga Ä. b. Henr. St. c. prohibeatnr %. perhibeatis St. d. Volo
e. c. et fe^lt Ä. f. tnrcam corr. tnrtam %. g. debebant St. h. fe^U
--_ k. erpeteretur 3). 1. ge c. se Ä. m. Havariam Ä., Itio botl^et
auCQ Babariam. n. Hethbnrch St. '" " "
0. nltimam pcrrexit St.
spätere (^rjä^lungen oon bem Ungarnftiege H. ^eintic^^.
257
vorchten want an vier dusent De
Ungeren lagen ane angest van der
groten cralt. l)e keiser tröste de
sine mid ppgede alsus: 'We solen
liir uis«n da we man sin; we solen
manlike vechttu vor unse lant , vor
unse wif, vor unse kindere. Ja is
God in der sake : se sin beiden, we
sin cristen; sterve we, we hebbet
gesefzet an diseme stride, wände we
sin genesen an der sele; ande ir-
were we dat lant, des bebbe we
immer ere unde oc to Gode Ion'.
Do ward des nachtes en grot regen
linde des morgenes en <n"0t nevel.
De koning Heinric vor mit den sinen
in denie sehen nevele maniiken uppe
de Ungeren: de waren ungewarnet
van groter sekerbeit van der groten
menien de se badden. He slocb ire
also vile. wante de sine van slande
m-ide worden. De scbal quam over
al dat lant, dat de Ungere vlucbtig
weren worden. Se quamen alle deme
koninge to belpe unde jageden de
Ungere wante to .lecbeborch, dar de
anderen l'ngeren waren. Se worden
alle vlucbtig, unde worden geja^'et
van lande to lande, want ere vile
wart geslagen. .Mso ne quamen de
Unseren nimmer mer to Dudiscbemc
lande, dewile de koning Heinric
levede.
quidam metu mortis territi derelin-
quentes ipsum, recesserunt usque ad
quatuor milia. Ungari jacebantr-
absque timore contidentes in sua
nulititudine. C'esar Heynricus con-
solabatur suos, dicens: 'Nunc osten-
dere*» debemus, nos esse viros; viri-
literenim pugnare debemus pro patria,
pro uxoribu!^ et pro filiis, quoniam Deus
causa <" est pugne nostre, quia ipsi
pagani sunt, nos christianid.. Si nos
vincimur, morientes ex hoc victores
efticimur, quia in anima salvi sumus.
Si vero» patriam defendamus, ex
boc famam et bonorem consequimur
perpetuum et meritum a Deo reci-
piemus'. Eadem nocte ingens pluvia
terram occupabat, et mane densissima
cepit esse nebula. Cesar Heynricus
cum '■ suis sub eadem nebula viriliter
Lngaros inprovisos ex magna securi-
tate multitudinis sue impetivit, jier-
cutiens eos, donec sui percutientes
fessi facti sunt. Fama per universam
regionem insonuit , quod Ungari
fugitivi essent facti?-. Quaproptcr
universi in auxilium regi veniebant,
tügantes Ungaros usque Jechburch*' ,
ubi residua pars Ungarorum reniane-
bat>-. Hü videntes socios eorum
fugitivos esse, una cum eis fugere
ceperunt. et fugati sunt de terra ink-
terram, quousque infiniti interirenti-.
Et sie deinceps in Tbeutoniam re-
versi non sunt vivente cesare Heyn-
rico. Tost hanr gluriosam victoriam
resar Heynricus a «unctis principibus
cesar et augustus proclamatus est et
pater"*- patrie voi-atus, et fama ejus
per Universum orbem insonuit.
^u ciiiiQfn vuntuii iuctrt)t S. ob üon A. P. ')• üe (?t,^i5t)lung, loeld)e tiefe
t)on bem lanfQng bti Ärieqe* flfben, ^at S. uid)t aufgenommen. — .^tet
toiib bte 9lntmoTt bed .Röntge an bie Ci)e{anbten etteaif meiter au^gefütjrt : tocnn
ber Äönig anbetn ,Sin* tvoÜt. möge et itjn mit bem Sdjlnette l)oien, aufeerbem
Liüein bet ;^ug burrf) ^aietn unb^ftanfen etioätjnt, ftatt bet partes orientis
Backten genannt. Xagegen fpred)en A. 1*. aud| t)on anbeten feften ^i^lnhru bir
leben 3cct)abuTg belagert feien, unb beitdjten eine ÜKerfolgung be« aefd)iagenen
■^ttxti ber Ungarn mit 16 (KK) Wann, mä^renb S. Don einer (^qebung bti
gonjen iüolfeä fpridjt.
9ial)e bernjanbt ift bie larftellung, tt)eld)e ffberljarb Don Wanberdbeim in
inem «ebic^t über bie «efcftidjte beö «lofterä giebt (c 29. '^0 , T. Pljron. II, ©. 41»).
j»c«)>at it.
bei mit
nimmt
^ r. au4
■ >igeb<>rt i^;.' Oll-
3al)ib b bttd)
b. oasM itoH SM 9. •. •'»t c. K. e. cor. (ooraaf) «at S. d. m
r hrjntiaiKM. .Sir rnini t X •■ non A. f. t. «l B. C •. 9. f. flkcti
k aa A I intoricrunt Jt. m. d«fMMr II.
. n WnnbrTit)rim «. I.'. übet b«l Orrt&ttlril htt
■ 'itiiM-ninnhii . i'iil ■.'•.'■i-iliinti in bfrCprrfbf B. !il,
' on«
au(
,• ^. „ ., tot»
ifbt.
H. «ufl.
258 escut« 22.
c. 29 Do de bescheidenen jar all vorgingen.
De Ungeren aver dat orlogc anevingen.
ür konnig sande to orem konnige Hinrike,
Tins to gevende fiebod he ome woldechlike;
Unde do de konnig rad hirumme gesochte
IJnde an den heren anderen rad nicht gevinden mochte,
Wenne dat he tins da von Sassenlaude geve:
Ander rat, sprak he do, an sinem herten lege;
He en wolde den ok twar nummer vormiden.
Beide oren unde sagel heit he vil na vorsniden
Einem dicken, unreinen, hosen hoflfwarte.
Seit, den konnig von I'ngeru vrochte he also harte,
Dat he ome dat schone bregkelin to tinse sande,
Up dat he an sinem torn nicht en wände:
Unde entbot ome ok: wolde he mer tinses gewolden,
Den scholde he von ome mit den swerden beholden.
c. 80. Des konnifjes herte begunde harde quellen,
Sin woldige torn bernen unde swellen,
Tosamene heit he komen mannigen helt balde,
Alse to stride wol gar hundert dusent getalde.
Den Sassen drauwede he vreisliken unde harde.
All dorch Doringerland her darhenne karde ;
Doch leit he dar viftich dusend in Doringerland,
Eine horch to winnende de was Jiecheborch genant.
De anderen voren overall woldechlike.
Dar se henne wolden an Sassenrike.
Des wart de konnig mit angeste begrepen.
Doch hedde he gestorven, er he hedde geweken.
He besammede sek mit alle den he mochte.
Aver tovorn he Godes gnade sochte,
Dat he ome von himmelrike hulpe dede.
Unde do he alle sin volk bi ener taal hedde,
Unde des nicht mer wenne twell dusend wcre.
Ein deil sines heres begunde swaken sere.
Se spraken: wu se dat scholden anevan,
Dat se ummennige viftich dusent dorsten bestan.
'Des to twaren", sprak de konnig. dat ok si,
We dar wille, de vlee: we dar wille, de sta mi bi.
Van der Ungern banden wille ek erliken sterven,
Edder ek wil den Sassen de ere erwerven.
De kraft schal ek hebben von Godes gnaden'.
De Ungern to den stunden by dem Elme lagen,
Dar hadden se vroide beide nacht unde dach.
Nu schulle gi boren, wu es eins nachtes geschah.
God sine gnade to den Sassen wände,
Einen starken regen he von dem himmele sande.
De warde von deme avende went an den morgen.
An den herbergen lagen de Ungern vorborgen,
Nemande se vrochten to körnende over sik.
Na bi der Oveker l£^ konnig Hinrik;
Up hoef he sek an der naten nacht als ein degen,
He en schuwede dusternisse noch den regen.
Doch volgeden eme kume half de dar waren.
Ok scholde ek dat ungerne mit eiden liewaren:
Sine hedden itwelke dar gerner geleghen,
Denne dat se des nachtes to ridende hadden geplegen,
Unde an vrochten beide lives unde gudes.
De konnig sulven was idoch anders miides.
An den figendc reit he, als ot begunde to dagende.
spätere @Tjäf)lungen Don bem Ilngarnfiiege St. ^tinxid)^. 259
Unt>e Here ok den rngern stadede
Mit einem titliken nevele, den he vallen leit.
Von steken unde siegen leden de Tn^ern noid.
Der sunnen lechtes en konden se nicht gesein,
An unkunde en wisten se ok nicht würben vlein :
Unde also worden se vil nu alle geslagen.
De dar aver entvloen mit schände unde mit schaden,
De seden dar to den Ungern de mere,
Wo ot oren gesellen in Sassen tiesangen were.
Unter ben 'Äbiüeid&uncien bic nd) finben ift bfionberä tjctöotju^eben bie
Angabe , baß Äönig .^eiiitic^ mit deinem öeet an ber Ccfer geftonben, unb
fpäter bie Ör^ät)lun^, baß üon benen bic i^m anfangt gefolgt ttJtcber nur bie
^dlfte beim ^ngtifT blieb: nur bieje enttjalten etroai tf)at|äd^lid) neue^. 3n
$etgleic^ mit ben t)ott)et anj^efü^tten S;atfteflungen fte^t E. nötjet ju S. ali
xa A. P. : toie jene tjat et bie 'ÄntlDort an bie Ungarn, nennt aud^ Sadjfen
ftatt be* Cften#. 2}agegen übergebt er ben ^u^ burd) Saiern unb J^^ranfen.
95on bem loa« A. P. boben, ot)ne baß e^ in S. übergegangen toöre, finbet fid^
nid^td. 2lnber«H)o ^eigt fit^ nirgenbS eine JsBcnu^ung »eber öon A. P. nod)
t)on S. SBi^renb ber ?lutor fid^ böufig ouf ein 58uc^, ein Sateinifd^ei 5Öu(^
beruft'), gefd)iet)t ti in bieiem -abidjnitt ntd^t. ö5lei(^mol)l bat man gemeint, bieS,
eine ^ateinifctje @eid)id)te ber 'Jlnfänge öJanbetätjeim*, aud^ i)iex al^ Cuetle an«
Mjfim.M, y_i Jollen, ba^ feiner feit« eine aurf) ben A. P. ^u gtunbe lieo[enbe Sä(^fifd^e
l)ic^te benu^t babe (.^afie, ^ber^arb »on 0cnber«t)eim e. 39 ff., bem
, i'Otrebe S. -ix f., beipflidjtet). 3ft biefe ^nfid)t begrünbet, fo mürbe
bieje xarfteüung ein bcbeutenb f)ül)fi^f^ ?llter geioinnen, biS in ben Anfang be?
12ten 3abrbunbert3 b'naiifgerürft loerben-).
6ine ebenfalls abroeic^enbe, aber öertnanbte TorfteQung finbet fid) in ber
Chronica Saxonum, beren Fragmente bauptfäc^lid) Henricus de llenrordia
betoa^rt bot, ed. Potthast 3. 74: Hie etiam Henricus Ungarios. quibos
Saxones tributarii tuerunt. devicit. Ipso enim in reguo promoto, consilio
babito et ])ecunia coUecta , tributum ad novem annos redemit. Et medio
temjfore terram opidis munivit, querens, ne cristiani amplius a paganis sie
premerentur. < ompletis annis 9, Ungarii per legatos petunt tributum. Hen-
ricus in Signum contemtus et abjectionis eorum catulum abscisis auribus et
cauda mittit pro tributo. Ungarii exacerbati gravissime cum 100000 pa-
gnatorum per Saxoniam tendunt, onmia loci transitus eorum devastantes.
Unde populus Thuringhorum in opido quod Lychen vocatur se recipiens,
ibidem a quinquairinta millihus Ungariorum est obsessus, reliquis quin-
quaginta millibus in Saxoniam dift'usis et predas et cedes atrociter agentibus.
Henricus rex cum 4't0<i tantum hostes improvisos aggrcditur et ad con-
fusionem extremam cxterminat. Qui uladium evaserunt, misere nudati
recedunt. (jui fuga fuerunt eiapsi, turpius in paludibus submerguntur; unde
etiam dici solet, quod palus in Waggherslere, qui dividit nemoni Etmonem
et Huyonem. ad tantam jirofii".iif;.f..in ex tanta multitudine fugientium de-
pressa Bit. (^ui vero ad tui; iitiores erant. venientes ad socios in
obsidionc Tliuriimhorum, In - horrori, in tantum ut simul cum
fugientil -A, et omnis terre populus exultans eis insultaret. — Sie
23etfd)ieb uten leidit hrr^pr»». I^irjer *erid)t läfjt au(^ bie ©odjfen
fd)on län^ci ^scu Ungarn ^i" iein, .("»einrid) aber auf 9 ^a^xt ben
Iribut abfaufen unb bei bei vorberung beffelben nod) Ablauf biefer
.Jabre ben Ätieg entftcben. ::iJ.'n> \ 1'. unb S. übet bie S^erjammluug be4
5)olfd, ben ;Katt) ber Wro^en unb bie Siebe -Cieinric^* mittbeilcn, bot bie
Chroniea nidtt, fie ftimmt bagegen in ber Uebetjenbung eine« obt> unb {djtnani*
l) Prol. XIX. XXII XXIV. 9. XXV. XXVr
Ji S. bie «bbonbtuno fibrr rinr CiAftin canit C. 86 loe i4 ibriffn« »•
Qlaubt babr rbfn<o mit tn brt frfthrrrn *tn- Cbriliatbl Tarftt&anfl auf bu
«a<bH<(l)r ' ' lurürffflbt"!
3) r. nt nO) bit' i4 fafli- <*C. l'^. €. M', , aut
Oterbarb . ir ttnr flti» itin ju bfftimmtnbr nitttlglitbtt
nimmt auc^ vojlr S 'A ff. an.
17*
260 escutä 22.
beraubten ^unbe^ flott beö üblichen itibutg, in bet ^ioc^ti^t übet ben Ein-
fall jelbft nnb bie ©töfee beä .^oecteö übetein. S^ie belogette Stobt Itjürtngen*
ober t)eifet l)iet l'idjen, ftott ^ec^obutg. lit 3at)t bet ©tteitet ^etntid^^ hjirb
gleich ongegeben. S:er Sd^ouploj} bet iSd^lo^t mitb nit^t genannt, abct in
biejelbe ©egenb am @lm butd^ bic folgenbc nut in bet Chronica beftnblic^c
(Stjötilung gejetit, nod) rteldiet ein ©umpf in Wagghersleve, bet ben (SIm nnb
.g)ui), ein onbetes ilBolbgebitg fiiblid) üon ^olbetftabt, ttennte, gtofee »JJIofjen
bet flietjenben Ungatn oufgenommcn tjoben joll.
otogen toitnad) bem Utiptung bicfei (ftjät)Iungen, \o fonn fein ^tceifcl
fein, bofe fie ouf münblid)e Uebetliefctnng jutücfgetjen , in bet Detj^iebene
i)iftotij^e (freigniffe juianiincngchjoifen, moiidjc» ouÄ tt)ot)t toillfüttid) jugefe^t
übet ousgemolt ift. Sie ^cl^mäl)lic^e ?tbfettigung bet üiejonbten ift öon ben
S^aleinincietn ouf ^eintid) übetttogen, bet ©Im, toie oben t)etmutt)et (S. 155)
ou# bem einfoQ beü 3al)te§ 93« jum Sdjauplol} biefeö Äampf^ genommen;
bet ^Jiebel beim ^Beginn bet gd^loc^t unb bog öttiinfen bet gejc^togenen ^cinbe,
in einem Sumpf etinnett an SBibuftnbs i^etic^t üon bet Sc^loc^t gegen bie
©Iat)en 929; Wagghersleve ift öietleic^t, h)ie fcl)on Leibniz, Ann. II. ©. 430,
Detmutl)et t)at, ouö bem l)ier genannten Walleslevi entftonben.
?ln bieje S8eti(ftte idjliefjcn fic^ bic fpntetcn S^otfteQungen on.
eine bet onSfüt)tlicl)ftcn ift bie beä «obegtin, ed. SHücfett S. 68 ff. 3f)r
liegt, toie jc^on Woftmonn, Äaijctditonif III, S. «0, gezeigt, bie ©äd^fijc^e
aÖöeltd^tonif ju gtunbe, unb id) iet)e oud) feinen ©tunb, mit 9iücfett, S. 247.
25G, an eine anbete öJeftolt ju benfcn ol§ bic un§ öortiegcnbc (bie bon it)m
angegebenen ^Junfte ouä bet ©ejd)ic^te .£)eintic^§ finben fid) olle in biejet).
^Jiut ^ot bet STic^tet einiges ftembottige eingcmifdjt: toie öeintid) ben ^etjog
@ifelbted^t ju ^ülfe ouffotbett unb it)m, um biefelbe ju ct^oltcn, jcinc lochtet
giebt, bonn bet Äönig einen SBoten ett)ält, bic llngotn lägen an bet GnS, unb
fic^ nun oufmodjt an ben 9tl)ein unb bie fetten mat)nt (S. 70). Spötet l)cifet
bie belogette ©tobt entfteüt 3et^elbutc; ftott bc^ etm toirb bic eibc genannt.
3:a8 6cct ^eintid)§ toiU nid^t tämpfen;
2656 ez wa;r unser aller meinen,
daz wir vüeren in die stete unt halfen in die retten.
3luf toiebet^oIte§ etmo^ncn cntidölieften fid) 4000 »kecker man'. 2;ie onbeten
8000 bittet ^eintid) toenigften^ bie gntfd^eibung objutoottcn unb tocnn et fiegt
ju Reifen, ^ei if)m finb abct oucft äJaietn unb ^tonten, oufectbcm bet öon
Stabont, um beffcn 3:t)aten e§ fi(^ in bem @ebid)t I)Qnbelt, unb bet einige
nom^oft gemad^te Segnet ctfd^lögt, toät)tenb ^eintid) einen ^tx^oa tobtet 'von
Polan rieh', *Pomi);ilo genannt, uion ben ^iunen, toie bic Ungotn qeifeen, fielen
Diele, ba fie feine äÖoncn 'Rotten; unb
2788 ir geschüz was worden naz,
daz ez en niht tobt : da vuogt der nebel daz.
(eine ©teQe bic toot)l ouf eine ?lbfoffung fpätet aU ba& (Snbe be§ 13ten 3al)t--
t)unbeit5, 3lü(fett ©. 2.">7 ff., f)intoeiien möd^tc). 9iac^ bem aroeiten ©ieg bei
3etl)elbutd^, bei toeld^em nun oud^ bic eift jutürfgebliebcnen «000 t)elfen, jogt
bet Äoijct bic Ungatn bi§ on bie Sonou unb ben 3nn bei ^Poffou. |)einticlö
jiet)t nod^ JRegenebutg unb toirb Ijiet |d)ön empfongen (©. 78), bonn übet
Söütabutg, f^tonffutt, 2«ainä nod) ßöln (©. 80).
?luf bie ipüteten 6t)tonifen ^ot bieie bi(^tetifc^e?lu§fü!)rung feinen 6influ§ ge=
'^obt : fie l)alten fid^ meift on bie eine ober onbete bet oben ongefüt)rtcn 3:arfteUungen.
3luf bic Chronica Saxonum jurücfjufü^rcn ift bie fur^e Slngobe bei Vetus
chron. ducum Brunsvicensium, S:. (£t)ton. II, ©. 57«: Juxta Wagersleve 50 milia
üngarorum cum 4 milibus in prelio superantur. Sücitete SBetbtcitung ct^oltcn
bie 9fo(!^ricfetcn bcfjelben eben burd^ bie 3lufnof)me in bie 6l)ronif bes Henricus
de Hervordia, oue bet fie in ben Libellus de tündatione quarundam ec-
clesiaium, Leibniz SS. I, ©. 261; Lerbeke Chronicon Mindense, Leibniz
SS. II, ©. 163 (»gl. ba§ Chron. Mindense, Meibom I, ©. 558), unb bic
ß^tonif beä Korner übergingen. — @inc neue Sichtung fügt tjinju bie
G^ronif bc« ©tifte» ©. Simon unb 3ubo in ©oelar, S). 6l)ron. II, ©. 591:
Dusse sulve vorste hett gehat einen strit mit deme konnige van Ungcren
bi Wagersleve, unde dodede dar vele minschen unde feng den konnig, unde
späte« tStjal)lungen Don bem Ungarnfriegf St. ^tinxidji. 261
dama escbede he tobope sioe forsten , unde vant over on dat ordel unde
led ome atslan sin hovet uppe der stede gebeten Werle; eine TatfteÜung,
bn Qu4 Tid. Lan^re. Saxonia, Meibom I, «S. 810, folgt, loenn er bie ^t»
jfiblung be? -fttieqc* mit ben Söorten fc^liefet:
Exhinc ipsorum regem cepit Ungariorum,
Quem captivabat, in Werle decapitabat.
Ule^t ben Tarflellungen in A. P. unb S. ift bie futje gtaä^lung bei
Chron. rhytbmicum XI, 3ü ff., Leibniz SS. III, S. 18, öetlDanbt:
Van diesen forsten ok tiescbach,
Dat Sassenlant wart tynses fryg,
De öme van den ungern wonten big.
Den bey to tynse to eyner stunt
Sande einen bescbornen bunt.
De be ok verbow bi deme Melme sint,
Also men an vil bücben fint
Beide to Düde und to Latine.
Wo koning Henrick de sine
Frigede mit der (ioddesbelpe.
Dat quam von einem welpe,
Deme czagel unde oren bescbneden wart.
5öon bem .^lunbe jc^iueigl ganj Gobelinus Persona, Cosmodromium VI,
Meibom I, ®. 247, bct bie yateinif^e Uebetje^ung bet ©ädjfijd^en SB3eltc^rünif
benu^t iu babeii fc^eint, it)re ötjöblung aber mit ben 9?ocj)rid)ten be* Widu-
kind Detbinbet. Vlbroeidjenb unb bet Chronica Saxonum fid) onfc^lieöenb ift,
boß et ben Itibut nid^t füt neun 3at)xe betoiüigen, fonbetn umgefe^tt aufbeben
löRt, aber Dctfc^iebeit Don bet Cbroiiica aii iöebiitgunc] füt bie gteiloffung be^ ge=
fangenen JJönigs: nee aliqiiid exactionis ab ipso rege et regno suo infra 9
annos continue sequentes deberent postulare nee eum in aliquo gravare;
elapsis vero !> annis, rex solveret singulis annis trihutum ab Hungaris in-
dictum.
"Jieuc Jüeifc^ieben^etten bietet eine ^atfteüung beim Tbeodericus de Niem,
bei feinem iBuc^ Privilegia et jura imperii eine ÖJcic^icbte bet Äönige einöctleibt
bat, bie auf eine ältete Cuelle ^uriidjugetjcn , aber Don it)m millfütlid^ um»
geflaltct ju fein jcbeint (ed. Schard, De potestate S. >:0y). 'ilnd) t)ict (ommen
bie Ungotn mit jmei .^eeten, Don benen fie ba* eine ad debellandam Thuringiam
et orientalem F'ranciam et Missniam necnon alias provincias eis acHacentes
illic dimiserunt et aliam ad novam Saxouiam direxerunt, quae aa locum
nemor : ' : ualem de Huy in vulgari Saxonico nuncupatuni non remote
ab I -i distantem pervenit. lie 'Jlnfül)r<?r bicje^ uerloiigen Don
ben w....,\.. „. ^.,l)iit decimam omnium hoininum utriusque sexus et etiam
animalium Saxoniae et provinciarum quae ipsi Ileinrico regi. tunc duci
Sjixouiae et Thuriiigiae, obediebant. 'Rad) Jöeratbung mit ben Wtofim bejdjlofe
Jpeinrid) e* )u Deitorigein unb mit ibnen ^u fämpfen. ^}on 12u()0 bleiben
it)m nur :1«m)0, mit benen er ben Sieg etfidjt. ^ie Ungatn flieben natb It)üringen,
tüo fie fid) mit bem onbetn ^eer Deteinigen. Super quem Saxones animosi
etiam unanimiter irruentes, maximum etterril>ile bellum prope castrum Ilberg
simul commiserunt. et etiam tunc annuente Domino Saxones triumpbarunt ;
ipti vero superstites pagaoi in fugam conversi, ad eandem Pranciam
orientalem ipsi Thuringiae contiguam per illud longum et condensum
nemu», quod prope dictum cabtruin consistit, iter arripuerunt. ^'leinrid) Der«
folgt fie unb bis Dalmatiain. quae tunc erat sub dictorum paganorum potestatem
coDStituta, ixTvcnit. in (jiia et ccrtis eonindem paganorum vicinis regionihus
aliquamdiu inoratus, civitatos. villas et castra et alia Iura illorum ignis in-
cendio devastavit et niultuHciviutcs, prout adhuc intuentibus patet, earondem
!)artium destruxit. (^uibiis omniliur, sie per Saxones laudabiliter peractis, prM-
atus Meinricus triumpbator eximius laetus ad Alemanoiam rediit — - din blofiri
^tcerpt bicroud ift nai. ali genommen ex libello monast S. Jiirobi, a\i* einem
.^immernidjen öollcctnnfenbanb mitgctbeilt mirb Dou ©rimm, .^ n XV,
S. ♦)52: Sub Hi'inrico I. Aucupo ilunj?ari adbuc pagani cum intum
millium irruerunt in Sitxoniam veterem et novam et in rhunuKi im <iiMiiam.
262 ejcutä 22.
exigentes pro tributo decimam omnium bominum utriusque sexus et animalium.
Sed HeDricus, collecto exercitu duodecim millium, eos in fugam convertit et
cecidit. noii remote ab urbe Brunsvike ad locum nemorosuni et nascualem,
bie ^iii) in vulgari Saxonico nominatum, deinde prope castrum Ilberg. Et
Henricus victoriam prosecutus, crescente in dies ejus exercitu, Ungaros usque
ad Dalmatiam prosecutus est
■Der |)ut) loitb ali Sdjauploh bcr etften gd)lad^t genannt, ftatt ^rc^a«
bürg 3lbetg (ötlenbutg?); bc^ .^lunbe^ gejd)icl)t feine (^ttt)ät)nung; ftatt beffcn
finbft fic^ nur ^iet bic l'lngabc übet bie 2yeic^affent)cit bc# ucrlangten 3i"H:
ein 3et)nter »on UJännern, äUeibetn unb 3)irt). 3)ie Süetfolgung bis Dalmatia
mag ou^ bet 9iac^ric^t üoa ben ^alemincietn entflanben iein, üeifte^t je^t aber
offenbar ba« ferne Talmatien.
93iel fürjer ift bie Compilatio cbronologica, Leibniz SS. II, ©. 64. fJer
Liber de lantgraviis Thuringhorum, Pistor. ed. Struve I, <S. 130.3, berttirrt
bie Sac^e noc^ mel)r, »enn er berichtet, bet ^ouptfieg be» itönig^ fei bei ^ed^a»
bürg erfod)ten. Siefelbe XarfteQung giebt ba$ Cbronicon terrae Misnensis^
Meibom II, ®. ;320: bie ©tabt Reifet fjier ©it^aburg.
Engelhusius, Leibniz II, 1072, folgt ^. II). lüörllid) ben Ann. Palidenses,
inbeni er nur ben ^ug ber Ungarn burä) Jöaicrn unb f^xanUn , Dielleid)t a\xl
Gobelinus Persona, ben er ouc^ fonft benujjt, aufeerbem ba>3 ©elübbe bc3
Äönigg bie ©imonie abjufc^affen, einfügt, unb jiüei cigentl)ümlid)c 2Benbungen
^at : Die ^itntlDort .^cinti(^^ an bie dürften: injustum esse, christianos canibus
subesse, unb bie luunberlidje Eingabe, ba§ bic eine ^ilbtlieituua bet Ungarn per
Pruciam Saxoniara intrabant. Unmöglid; aber fonn man bes^alb nnnel)men, bofe
it)m bie öltere ben Ann. Palid. ju grunbe liegenbe 6t)ronif befannt gemefen
fei')- 3n einet jtoeiten JRecenfion fügt et bann ex chronica monasterii S.
Michaelis Hildens, eine au^ tlBibufinb unb l'iubptanb (obet (^tfctjatb) com»
biniette ©tjäljlung Don bet ©efangennetjmung be^ Ungatijdjcn dürften, bem
neuniäl)tigen ^'^•c^f" ""^ ^^^ Sieg bei ÜJierfeburg (jinju.
3m löten 3töt)tt)unbert tritt noc^ eine anbere Umgeftatlung ber bi»t)crigen
©rjötjlung ein. ^cd^aburd) galt meift oU Crt bet Sc^lndjt ; eö fc^ien ballet
ttjol)! not^Wenbig, bet 5'"f%t bet Ungatn, bic ^iet^tn getid)tet toat, ein anbcreS
^iel ju geben, unb fo cr3äl)lt 3tol)- Oiotl)e in feiner 3lf)üringifc^en 6t)ronif (ed
Liiiencron ©. 177): unde streit mit den Ungirn unde slugk ir hundert
tussent todt unde jagete sy bis keigen Berneburgk, unde streit do abir mit
ön, unde erslugk ir aber eyne grosse zal. — S:iefelbe ^ioc^tic^t, obfdjon
et ben Engelhusius, bet bieg ni^t I)at, als @cft)ät)tSmann anfül)rt, giebt
(Serflcnberg in feiner itjüringifc^cn 6t)tonif, Schmincke Mon. Hassiaca I,
©. 57 : Alsus wurden sie fluchtig uff einen berk bei Sundershaufsin unde
jageden sie bifsgeyn Bernebork. — ©ie liegt nud) bet ^atflcUung eines anbetn
Chronicon Thuringicum (um l.")00), Menken III, ©. 1250, ju grunbe: 2;ie
Ungotn fallen mit 300 000 3)iann in 3ad)fen ein, und der konig von Ungern
forderte jerlichen zyns von dem lande zu Diu-ingen unde lagerte sich vor
des reiches sclofs Ichel>urgk. Da versammelt sich keyser Heinrich . . . und
thet eyne schlacht mitt den Ungern bey Merseburk am Eichholcz unde
scblugic ihr auff das mahl hundert tausend todt, denu uff der walstadt wurden
aUeyne 4O000 todt gefunden und gezelet, unde folgete den fluchtigen bifs
gen Bernburg und erschlugk ihrer daselbst auch noch gar viel, und wurden
•50 tausent gefangen. Die anderen kamen gen der flucht davon, .^ietnac^
fonbte ^einiid) ben ^unb aU ^\nl. — ^iod) Jötotuff (©ejc^id^tc |)eintic^en I.
«5 15) mifc^t bie ?^lud)t bi§ SBctnbutg untet feine gabeln ein.
Iteuet blieb bet öltcten S:otfleHung Si. SJote» Chronicon picturatum,
läfet abet bic Ungatn auc^ SBcnbcn, Spänen unb tööl)mcu aufbieten unb fügt
ein neueä ®efd)id^tcbcn l)in3u, Leibniz III, ©. 305: De Ungeren de legen ock
in angeste unde leghen u])pe der stidde an der Myssaw unde dar nu
Scheyningh (b. i. ©djöningen bei ^dmftäbt) licht. Wente de keyser de trostede
sin voick wol und meynde den strit to wynnen. De heren unde forsten de
1) aöte §offe, ftberf)arb öon wanbersticim 3. i>, ieigen WiU
3pättrc (^jd^lungen Don bcm Ungatnfrirge St. ^eintid^d. 263
sprecken: Her keyser, dat wyll iuck nicht bescheeyu'. De keyser sprack:
*l)at scliall scheyn. well <;ott'. Also wart dar eyn kleyn Stadt gebuwet na
dem stryde undc wart <rheheten Scheyningb : so vant ick in itliken kroneken.
8)on Ungarn unb SUenben toctben 20 000 ftfdjlogen, yO<t gefangen, toa^ an
bie €d)Iad)t te« ;3. !»2'J erinnert. — öin anberes Chronicon Saxonicum M, ?lbfl
Säd)?. aitertbümer unb Samntlnng alter ß^ronifen II, ®. 160, wiebet^olt
bie Qit'](i)id)U uon Sdjoningen.
tit 6t)ronifa ber Ijiaigen ©tobt flöln (I49x), S. 126»-), folgt im
aanjen auc^ ber ^arflellung öoii S., nennt aber ftatt bc^ unbefannten ^tä^a--
bürg bo* ollgemein befonnte 9iegeneburg unb »erönbert ben (Slm in Elve,
toie frül)er bei iidjter bee i-'oljengrin , unb hJie auc^ bei Korner in ber Stelle
ber chronica Saxonum gelefen hJirb.
^ieran id)liefjt fid) eine fonf! eigentl)ümlid) ouegebilbete fogen^afte lor*
ftellung, roeldje Uiaßmanii aul ben Miracula S. Marias Don JBrebelor, Äoifer»
c^ronif III, 3. 10«>4, mitgett)eilt i^at '■ Interim vero Ungarorum rex misit ad
istum, ut sibi transmitteret terrae tributum. Iste vero mansuete recipieus
eos qui missi fuerunt, honestisque donans muneribus, petivit, ut reversi
rogarent regem, quatinus cum illo supportaret in anno, ut videlicet anno
sequenti duplo reciperet. Qui reversi apud dominum suum optinuerunt ei
anni praesentis illius inducias. Anno vero illo decurso, iterum rex ille
nuncios suos pro duoriim cenbu annorum ad istum misit ut antea. Ille
vero, nunciis ut ante quasi benigne receptis et honeste donatis, iterum apud
eos obtinuit, ut ad dominum suum reversi et hoc anno differri tributa rogarent.
ut in tertio anno trij)lo reciperent. Tertio autem anno cum iterum ille
misisset ad istum, ut censum suum in triplo reciperet. iste post Dominum
forti conüsus in milite. quem sibi arte mirabili in hiis tribus annis tam de
gregariis quam de nobilibus in arte militari docuerat — erat quippe multus
et infinitus ex eis exercitus — . in hoc inquam ille confisus, omnino durissime
legatos illos alloquitur, et gravi cum indignatione repellens. eos reverti
jubet ad dominum suum, dicturos ad illum, ut, sicut honorem suum suorumque
salutem diligeret, huc ultra super hoc verbo non mitteret. Qui reversi,
verbum quod andierant refercntes ad dominum suum. regem illum sie irasci
fecerunt. ut, omni procrastinatione remota, litteras suas destinaret ad istum.
Quarum litterarum tenor iste fuisse dicitur: 'Si venero, si venero, si
venero'. Quas cum reciperet, sicut ille de prima persona quasi comminando
scripsit, sie et iste in secunda persona rescripsit: 'Si veneris, si veneris. si
veneris'. Quibus litteris acceptis. mox l'ngarus ille cum omnibus suis in
iram exardescens, intinitum congregare cepit exercitum, ut pu^aturus veniret
ad istum. Quod et iste cognoscens, buic cum aliquo mox magno apud
Ilatisponam occurrit exercitu. l.'bi cum diu propugnaretur utrimtiue, tandem
auziliante Domino iste de l'nv'aria il. : Ungariisl tantam dicitur obtinuisse
victoriam, ut pro »trage caesorum corporum fluvius ibi praeterflueus le-
gitimum alvei sui non quieverit habere processuin. Unde de cetero tota
gens et terra Saxonie, cooperante I >eo, per ipsam pristinae libertati donata,
hone et bonore debito venerari et amare coepit ut patrem et dominum,
ipseque per omnia Deo devottis coepit existere, et hoc etiam in presentiam
ejus videntur attestari praeconia.
9{od) met|r bem Gebiet reiner liditung get)brt bie dtjä^lung on »elc^e
bie J?oiierd)Tonif girbt led. iJ{o^mann II, ^. 441 1 unb im n)efentlid)en Der
künige buoch (£anieU, t'onb« unb V'et)nred)tbud) 3. (Milli miebertjolt :
ta bie Ungarn t)örten, bof{ ein neuer itönig ern)ät)lt fei, ritten fte burd)
iBoiern unb ©cftmoben, ^lloft unb l'otbringen mit Wejoolt. .&ftiog it^urdjorb,
ber )u (fronten mit it)nen foc^t, roorb erjdjlogen (ftatt beffeii ber kanige
I) Stf «Ml brnftlbrn mita(tl)tUl(w Xa^ntiitrn finb brr ?lTt . bot tl (aum «»(b brn
flantR finrt Gbiontf »rtbient. C» »irb rtiShtt ' ilj bebt brn ffbni« iTtnab
lu btn tlnflain btriaflt , btn ftatto an« Watr< ' fDäirr. bft Matg kau
^ranbenbuTg »a*maT babt fi« brt ^obrtt ^' ox\tn. <tt att 9*** »^
Äivbfrn artouft un^ )um rrflrtt OlatfaTofm br* v>ul^(« rn unnt lopTbrn.
■2) lit etrar ift in btt «Mlsabr btt etablrKroitirrn, 66ln 11. C A». unttt emrtfHng
auf bie 3abTbfiitrr, äbrTgangtn.
264 (S^cucd 22.
buoch: 2)a toax ,yi ^J-tonffutt ein Jpetjog mit 1000 iKtttftit, bet foc^t mit
ben Uiicjatn einen gtotieu Streit, loatb abct mit Dielen etid)lQgen; bic übrig
blieben flogen in bie Stabt: bie Ungarn belagerten biefe, fonnten fie aber nid^t
einnel)men unb jogen teiebcr t)eim. Jer (Srjbijc^of .^eriger maljnte bie (£t)riften:
l)eit, tt)(il)renb «önig ^einrii^ gegen bie 5iortnannen, bie er jiir laufe jnjang,
abttjejenb War. (Sr t)örte uon bem ©infall ber Ungarn unb eilte Ijerbei lag
unb yjadji; bie gürften unb attc frommen ^iäniier faßen auf unb famen ;|U
bem Jtonig im 8anb ber 'Sworben'. (Der künige buoch: Äönig ^einrid) war
injnjifc^en auf bic VJormannen: er ert)ielt bie böfe ^läre, bertctt) mit ben Seinen
unb janbte nacft met)r JHittern. iöifd^of C^^'^fl*^ ^^n ^{ain,^ unb anbere ^ifd^öfe
prebigten ba4 itreuj. S:ie (»"tjriften nahmen ba« itreuj: Wer ahzehen jar alt
was, die vuoren die hervart. Sie gebotenz bi dem banne, ez getorste nieman
beUben. S>ie ^eerfaf)rt triar gro&; fie famen ju bem .flonig in bem l'anb ju
Sc^roabcn). la es ^um Äampf fam, Derloren bic Ungarn i^re Äraft , i)er=
mochten fid) nid)t ju regen unb njurben faft alle erft^lagen.
Gine cigcnttjümlidje, mie eö jc^eint, au^ freier siöillfür na^ ben öer»
fc^icbenen (Srjäl)lungen ber }^rüt)ercn gebilbete ^arfteüung ber Ungarnfriege giebt
auc^ Mutius in feinem Chronicon Germaniae, Pistor. ed. Struve II, ©. Hö ff.:
lleinricus Ungaros ex tota Pannonia ejecit et fines regui niunivit, ne es-
üent bostium incursionibus obnoxii. ($r fud^t ^eutfc^lanb unter fic^ einig ^u
mod^en, unb cä gelingt, aber ^ilrnulf fel)rt mit einer Sd^at Ungarn in fem
IL'onb jurücf, bie |)einrtc^ jcbod^ mit i)ülfe beg ibifdjof« Ubalrid^ Don ;!lugöburg
bcfiegt. (Ss folgen bic L'otljringifdjcn iiegeben^eiten, ein neuer (Einfall ber
Ungarn, ber neuniät)xigc gricbc, bic Sloüenfricge. I)ann beginnt ber 5tampf
mit ben Ungarn aufä neue, ^einrid) aber adversa valetudine gravi laboravit;
praesenti tarnen aoimo jubet cogere copias et morbi maturationem jubet
medicos accelerare. Medicis timentibus , ne aegritudo animis graviorem
efficeret morbum, iuquit vir robustus animo: 'Quin jam remitto curas, quo
lota vis naturae cum morbo pugaet: est enim mihi quam primum opus
valetudine'. Et vehementer desuadentilms medicis adbuc morbo laborans
ad exercitum fertur. @r erfocht ben entfdjeibcnbcn Sieg.
^Jiit^t oiel bcffer ift mag im 16. 3ot)tl)unbert Aventin, Ann. Bojorum IV, 22,
ed. Kiezler S. 669, juiammcnfc^rcibt, inbem er feiner (Sr^äljlung ben i^ertcftt Don
S. (üiellcic^t burdl) Gobelinus bermittelt) !t,u grunbc legt, aber burc^ ^öcnufeung
anbercr 9iac^ric^ten bic Sac^c meitcr terttjirtt. 2;ic Üngorn machen erft einen
3ug burd) .Italien, Sd)n)aben, 2otl)ringen, ®allicn, transito in agro N'angionum
Kheno, Franciam, Tnrogos, Saxonas armis praedando perlustrant. SeJ a
rege Mersoburgii superati proceresque plaerique capti sunt; caeteri, ut hos
redimerent atque incolomes domum dimitterentur, novem annorum inducias
paciscuntur. ""Rad) Slblauf bcrfelben forbern bie Ungarn ben Tribut unb er»
t)altcn ben .^unb. Inde apud Teutonas fabulam, Ügris canem imperitasse,
ortam crediderim. ^ie Ungarn erjdöcinen mit 100 000 3JJann, relictis Bojis,
cum quibus etArionulpho ut vicinis pacem initam pridem i)er8ancte servabant
(f. oben «5); ^einrid^ getobt bie Simonie (nundinas sacrorum) abjufc^affen, fiegt
an einem nebligen iagc. Qui lugam dedere a colonis jtussim trucidati
sunt. Unb nun inirb t)injugefügt : ciieteris deletis, Septem dumtaxat servati,
3U0S auribus, manibus, naribus truncatos rex ad confinia Ungariae de-
ucit; et: 'Ite'. inquit, 'et nunciate vestris popularibus, ut de caetero
domi se contineant nee aliena adpetant neque ad ea loca, ubi bujuscemodi
in eos carnihcina exercetur, ultro accedant. (S« flammt bies aus fpäteren
Ungarifc^en 6t)ronifcn, bie ben Sianbgrafen üon lt)üringen ober -l^crjog t)on
Sad^fen ben Sieg erfed)ten unb bies ausfül)ren laffen, möijrcnb anbere iöerid^te
e§ auf ben Sieg Cttos bei ?lugsburg be^ietjen (ögl. S^ümmler, S)ie Sage Bon
ben fieben Ungarn, 3al)rb. Ctto I. 'S. Ö88 ff.). (Jben biefen fd^reibt aber bas
Chron. Ebersberg. (SS. XX, S. 12) bem Äönig .^cinrid^ au, unb bas jüngere
(SS. XXIV, S. .^^TO) fügt tjinju: Cesar autem septem reges Ungrorum crucis
patibulo jussit appendi ceterosque vivos fossatis subhumari. iliielleid^t gab
bieö bem Sloentin ^Inlafj aud) bie anbere ßcgenbe ouf ^einrid) ju bc^ietien.
So l)at bie ©efc^ic^te bes großen Äampfeä ^einric^s mit ben Grbfeinben
bcS 9leid^l, ben Ungarn, oier 3a^r^unberte lang bie mannigfad^ftcn unb Der^
©pätric v^rjütjuingcn i'oit bem Ungarnfriege ft. jpeinTic^e. 265
Icbifbfnottigftfn (*ntftfQuiiqfn unb U,<erönbftungen ftfal)ren: feiten folgte man
ben ält?rcn unb treueren iyeridjten; t)öd)ften^ roarb iljre Darftellung mit ben
^rjät)lungen ber Ifätetn ^cit , oft auf bie n)unberlid)fte unb Derfet)rtefle
äBeiie, öerbunben. l*tft im Überlauf be« löten 3at)rt)unbert^ begann man noc^
unb nad) in ber <»irid)td)te ber lUor^eit 3u ben befferen, oügemeiner befannt
qehjorbenen Cueüen jurücf^ufc^ren; auc^ Jpeinric^* ©ejc^ic^te geflaltete fic^ in
ben 4*iid)ern einel "Jiaucleruö, 9tt)enanuÄ, ihcon^ unb anberer fc^on richtiger
ali lange öortjer. — "Aber bie ärgfte unb njillfürlidjfte Üierberbung ftanb i^t
nodj beoor; gabeln ber abenteuerlidjften ?lrt mürben erfonnen unb in bie
®ef4ic^te ^rtnric^l, beionberä bie feiner Ungarnfriege, eingefügt V).
3ni 3at)t 1530 Deröffentlid)te ©eorg Stürner aus iöaiern fein 3Jud) :
Einfang, urjprung unb ^erfommen be^ Jtjurnier^ inn Jeutft^er 5iation (gebrurft
in 23erlegung .£)ierontmi iHobler^ . . . ju Siemern)-'), in bem er bie Vlnfänge
ber lurniere auf bie ^eiitn öeinric^ I. 3urücffül)rte unb mit bem glürflic^en
Äampf aegen bie Ungarn in Serbinbung bradjte. Saä ^ud) t)at einen bebeu:
tenben ^influft geübt, burd) bie au5fül)rlid)en unb tounfcerbaren @r}ät)Iungen
bie ti gab bie 3<^i^fnoffen unb nic^t wenige ber Späteren bet)errf(^t , als
aber bie Rritif ba* gabel^afte ber gegebenen '•Jfat^ric^ten aufberfte, bem ^Äutor
ben 9luf eince ber nrgften i^erfälfc^er tjiftoriit^er ^Üal)rt)eit eingetragen.
?lber roenigften* ft^on Dor einer JHeitje üon 3fll)ten ift barauf aufmerfiam
gemocht'), baft bem angefüljrten Jl^uc^ 9<ürner« eine anbere Siarftellung Doran;.
gegangen ift, bie in ber .£)oupt|ad)e biejclben Jinge entt)ält unb bie lenem
größeren SBerfe ^u grunbe liegt. Sie fiit)Tt ben iitel*): Süon mann tjnb Dmb
, loeldjer orfadjen roiUen bas loblic^ ritter« i jpil beä turniere erbaut, önb
^um erflrn geübet rootben ift. %m Sc^luffe fteljt : ©ebrudt önb üolenbt in
bcT (aiferlidjen Statt | ?lugäpurg am breljtjetjenben tag be^ monabe? | ^Jioueni'
bri». be» jars nadj ber geburt 6^ri fti Dniers t)crrn Jaufent fünff^un | bert
Dnb a(^tjei)en jare. 18 Blätter, bie erfien 16 je 4 eine Sage unb bejeic^net 'il.
5Ö. 6. ^.. bie legten o^ne Cuftoben.
SU ^orrcbe ftel)t ein Schreiben bes 5JJarr 9Q3ürfung iBürger ju 'Jlug«-.
bürg : .5^em öblen geftrenc^en l)errn .g)annfen Don ber 'illbm ju |)ueburg 9iitter,
«rbtrurffeft ht% fiiffts Salzburg , unb l)auptman bafelbft". „'Jatum 9lug*purg
om fünfften tag bes monats VJooember, nad) ber geburt (^^rifti unferö lieben
t)ern ber minbern jal im XVIII. jar*. ^ier wirb erjä^lt, bafe it)m Don bem
ikitter „ain (lain^ büdjlin" bel)änbigt, ba^ er mit öJefaÜen gelefen unb ju
btuden öerorbnet.
lieber ben Süerfaffer wirb fic^ jdjwerlid) etwas ermitteln laffen. 'Auffallenb
ifl in bem Irud bie (^ntfteOung ber norbbent|d)en ''Jiamen, bie mandjmal ber
itt ift , baft man fie nur auf jrrt^ümcr beim l'rlen ober Sefeen bei 'iülanu'
fcript« )urüdfüt)rcn (ann. 'Jlber aud) bie }u grunbe liegcnben ^ifiorifc^rn 'Hn--
ft^auunoen finb ber t)erffl)rleften *Mrt'').
(Soen bieä 5öud) futirt :Hürncr ali feine Cuetle an (Söl. X), bemerft aber,
ha% et, loeil er barin gefunben .foldje Serfürung ber 'ilbelic^en unb löblid)en
1) Hebel bif Ii(l)tnng »on eintm Aambf bei 9(r()rn«bUTflrT ^an« loOinnrT mit eine«
Klbgrfanbtcn bei Unflorn, ttx aud) ti bte ^vU 8. C>rtnTi4« fltfe|t isirb , 1. ^ormaQr, ^.
ViniPolb S. 7.
ji 'idj tili! -.Uutftabt tu ,! bif jtofiJf i- ' il't
mit bei 6(t ult' : ;i unbefaiu :(t) fl^^^ 'i- .\\a
bftlflbfn. 'WfUfrb:!'!; tuif ».^ 'rtj. rljäUniJ
naiiflemifffn V « T*' :;!ij)fnbrta ■-' (niifct
in bftt ^iidiljanbfl (if?i ■ trtnft .Sfit bi :UiAnd)fn
(jefäUtflit mitflfilifilti i i '
41 .\(t) brnutK bii« CVirmpUT brr Wftniiirnrr 0ibtiotl)t(.
.')i jn finfm fluHoH »tut luntUrbn.tift .'Uit ,^ W. tfflor. 5Jfue rtetn« Sa>rif««n I,
6. 333. Itnbft fidi bif »fmrrf: ; au« Ber«
lanaen htt C. eifelict entmot "rttt bf
»rof ?[ « ^fOft in öiehr »'"»" btw
ajfit' riirf, babf Äuuuc fttljabt flbtt Mc4 lil lc^t'^aU« itut •iictniiitbuno . unb
nit ftxt auf bfftimmtm Unflobtn in btm fNtQrrftbrii öober ober fonft Drntbt,
blfi; ijfr.
2(56 (Sicut^ 22.
&t]diUAii bf« 2;t)iitiiit5", geänbctt t)abe „nod) ötfentnufe bc? teerten Ctigiiiola",
ba« et ju ^JJtaflbcbutg betbem iUcot ;iol)Qnn Äitcftbetger flcfunben unb „au^
item fut^en leutjc^" ini iiodjbcutjd^e übctje^t. äl^dte bie ^Inflobc tidjtig,
ba& bitict ei toiebet oue bem '•JJac^laft beö Ic^on 1475 öetflotbencn Lhibijdjots
3ol)Qnn QU« bem ^aujc Sinimetn ett)alten, inüfetc iDol)l an ein t)Qnbid)tift:
li^e« (*jemplai qebad)! roctbcn. £te Viac^tid^t eifd^eint obrt im t)üt)en Wtobe
jtoeifel^aft, unb bet 3uia^, bafe bct iöefi^ei beS Ctigtnalö ouf Dtürnets 2üunfc^
baffclbe in* O^euet gerootren, mac^t fie rocnigftenä ntdjt fic^cict.
5iod) ftül^et finbet fic^ bei 3tnt)alt ttjiebetgcgeben in einem ^anbjc^tiftlidjen
lutnietbuc^e be§ iHitteiä iJubtoig öon Gib jüm ^etttenflein Dom 3- 1519
(Cod. Germ. %1 auf bei SBibliot^ef iu ÜJJünc^en)'), bet abet aud) i^on ben
ongefül)tten ^lucf benubt liaben fonn.
tHüjnei füi beu äkifaf^ei auc^ fdjon bei ätteten ©c^iift ju tjolten, ift
man ttjo^l in feinem iJall betcc^tigt. 2;ie ©piadjc ift in beiben Sßeifen eine
mejentlicft öetidjtebene : was 9iürne*i ielbft anbeutet, mcnn et Don einem Uebei=
jc^cn jpiid^t. @* meiben aljo bic (Stbic^tungen, bie biäl)ei auf feinen ^amen
gingen, jum i^eil auf einen fluteten unbefannten, abei of)ne ^^»eifel Siaiem
an9et)öiigen 3Intoi jutürfgefü^tt toeiben muffen, mö^tenb fieilii!^ bei giöfecie
S^eil auf 9lürnet8 Ütec^nung bleibt 2).
35ie Daifteüung beginnt: „Slbei ali ei bie fatifeilid^ fton eif)olet, be»
bund^t ci ftc^ gefc^mäd^t fein ain SRömifd^et fai^fet oin obetft t)aupt bei 6l)iiften»
t)eit genant meiben. Unb feine etblidje lanb Dot bem ungläubigen titan»
nifd^en Dolrf ben .öuni, l)e^unb jungem genant — id) füicang bic lanb fo
feinet maieftat Doifai fa^fei ßatl bei ®iofe jum 9iömijd)en iweid) ciobett unb
}U otbnung bcffelben geje^t l)et , bic alio ttitbet unbet jeinei icgietung Dom
ikeid^ abgetallen ttjaten - nit t)anbtf)aben, fielen noc^ behalten jolt, befonbei
ben genanten .^uni fd)tt)at jin^ unb tiibut geben unb bcjalen muften: unb
tDolt ioldö§ in ieinen etblit^en noc^ in beö 5Römifd)cn Üteic^ö lanben (ju Dctften
in Oft unb SlBcftfad^fen, ©otten, Sßenben unb S^laDcn, auc^ Soibei teuffen,
^e^o genant Sötanbenbutg, Stettin, ^IJometn, ^Jteuffen, 2JJed)lbutg, ©onnenbctg,
Jluggen um (lo) yanbllün genant metben, mit met anftoffenben füiftcntt)umen,
tjetifd^aften unb ftötten) nit met)t geftatten". Dei Sinn joU n)ot)t, mie aud)
JRürnei oeiftebt, bei fein, bafi pcintic^ um bet angegebenen unglürflid)en
SBeiljältniffc miQcn fic^ gefd^mä^t gefüt)lt ^abe IRömijd^ct Äaifei genannt ^u
toetben.
Die 6i3ä{)lung, beten njcjcntlidjen 3inl)alt id) glaube angeben ju Jollen,
untei JDeiDoil)cbung bct 3ufäfef unb ^Ibweid^ungen bei 9Jürnei, get)t bann foit:
^cinii(^ gebot (im 3. 935 dt.} allen im":l{cid), beu |)uncn feinen 3'"«
übet Itibut me'^t }u jat)len. ®a bie^ bie .£)unen ^ematjt touibcn, Dei-
fammelten fie fi^ mit SReuffcn, lottein unb anbetn in gtofiei ÜJJenge unb
jogen mit .^ecieäftaft in bie üanbe ®otlanb, SBenbcn, SdjlaDen unb Soibet
teuffen (in bie üanbc bet Cbittitten unb SBenben, aud^ in bic ^üiftentt)ümei
©adjicn, SBianbenbutg, S)ütingcn unb anbete ©ebiete. St.), bie fie einnahmen,
unb toubtcn bamac^ auf ben J?aifei unb be^ 5Weic^§ Öanbe, tf)aten gtofjen
Sd^abcH mit „*Jtom", 33ianb unb lobtid^lagen (5J?oib, 91aub unb SBianb. 3J.).
2^a bieict Sd^abcn junatim unb uneittägli(| rtaib, flagtc c§ bet .ffaifet ben
^ütftcn unb Stäuben unb befal)l binnen biet Hionaten mit .^eeie§madf)t Dot
^laibenbuig im fycl^ .i" ctfdjeinen, roie et fid^ bafelbft mit aufgcmotfenem
Üiegenbem beS Ijciligen JKeid)* SJannet einfinben teetbe. 3llle jcigtcn fic^ millig
unb bcteit unb ftelltcn fid) ein.
G§ ttjeibcn nun bie einzelnen StSnbe aufgefüt)it fammt ben gö^i^fi^" ^^"^
©tteitmad^t, h)ie fie untet ben ^.pfaljgtafen unb ben ^eijogen eint)etjogen. S:ie
feden ßtfinbungen bei Sotlage finb t)ict Don 9luj.net toefentlii^ geänbeit unb
Detmel)tt hjoiben. 2Benn ic^ fie tt)icbett)otc, fo gcfd)iel)t e^ nui, iDcil
einiget baDon oud) ba benu^t motbcn ift hio ba^ (^anje feinen ©laubcn fanb.
1) S. bie Sd^Tift bon @uin}>en6etg S. l><.
2) lieber 3lfirner bfll. öoraeljcr in ben gigungsfaer. ber 2<crl. 9lf(ibemie itoti, ©. »)! ff.
St etfdöeint aud) ali öerauSaeber ber fooenannten SÄeformation iVriebtidö IV. unter bieUm
falfd^en 2itel.
i^tbic^tungen ber lutnicrbüc^fr.
267
■JUtet Irucf.
^foljfltaf bfi iKcin
fjütften aui ^Jieberlonb iinb anbeten
5ütflentl)ümern,n)ie.g)eti09Don)i'otl;'
ringen, i^enog üon '-bar, t^ütft „oufe
■Ätmioba", ,^ütft unb Ötaf aus
bft Äcamponi", Wntfflraf bon ^on«
tonien, fi^ürft uon 3»'^^"«^; J^Üdlöie
Don Äoln, Itiet unb lungern : Stdbte
'Äodjen, Süttid), ^tejj, Äöln, 5Jlainj.
^ujammeu bi* in bie 11 000 'Uionn.
Öerjog }u gfronfen:
ftx\o^t öon JBö^mcn unb "UJätiren,
?)JarfcirQfen öon 3)leiBen, jütjt
»onjjolianb, ein junqer ^Pfol^igraf
Don Sittelsbac^: ^iic^of öon Strofe-
butglbomol? genannt „Don Silbern")
mit 9 ©rufen, "ilbt ^u Julba; Stäbte
gronffurt, ilüüriburg, 5{otenburg unb
onbere.
3u?onimcn bi« an 9000 ^onn.
Öetjog ^u Sc^iDnben.
^fr^oge Don Icpf (ifcf), St^iltern,
^rfl'au* Uditlanb, Warfgraf Don
•ülironbel -. 4<iid)of üon ÜJlailonb;
SBiät^ümfr 'Jlugöburg, ßic^ftdtt, ßon»
ftanA; Stäbte '^ugeburg, ^^tici^,
Gonftanj.
3ufaminen bi4 an lufiOO Wann.
2i\:\.':,' au« 5böl)merlanb, ^erjoge
Düii iJkrun, „aufj Ärabatcn", Wor!-
graf aui Crfterreid), 2 Warfgrofen
ppii >Miir,^,ii. ,"tiiTi"t non SUrabont,
X.' tcnberg, ,au|
C* ■ col^burg, 2ri«
ent , ^cgrnsburg, ffrfifing; aud)
anbere i»rdlatfn, öraffn, j^reif, ^er«
rrn, iRittrr, Anregte, auc^ «idbte unb
t'anb.
3u|ammfn bi« on 1200u Wann.
«ijdjof \u Wainj.
JBiistt)ünier aud il)üringfn unb ^efffrt,
unter benen 11 Wtaffn.
ffrjog Don l'ottjringfn.
aju Diele anbrre.
JRüxner.
ßonrab ^»foligraf bei 9lt)ein :
jjürften ou3 ^Jiieberlanb unb onfto-
ftenben Öegenben (bte Jütften, ©ro*
fen K. iverbcn nadjljer unb jtoat
mit beigefügt fu l'iomen genannt, ali
•tieriogc „im (*belfaß", ^u It)üngern,
ju «r)mburg, Warfgrat ?,ü ^onta«
monfon, il*uUion, *|}rini ju lf)olo=
fan, •£)ctjoge ,^u l'ott)ringen, iöor,
JBorbon, ©rat ^u 55urgunbtcn, '4>tinj
JU Wolelno); *ij(ftöfe ju iricr, Äöln,
C'üttid) (.f)er3og JU it)ungern); Stöbte
Wefe, «acften/itöln, iiüttid).
Cbetftcr |)auDtmann SBolf ©raf
JU Äa^eneüenbogen, Warjc^aß u. f. to.
u. f. JD.
3ufammcn 11000 Wann.
Gonrab ^crjog ju O'^anfcn (f)ier in
ber Crbnung ber 4te).
33iJc()of Don Silbertina (Strafeburg),
?lbt jugulba. — |)erjog ju Wcran,
©raf JU fingiere unb i^aris, ju
©enf , ^ennenberg , SJiompeliarbt,
ßleoe, ^erjog ju 5?ar, Watfgraf
JU granfen unb auf beni 9torbgou,
©raf JU 9iaf|au, m |)oIlant, ju SÖer»
manbo^Ä.
3u!ammen bid on 9000 Wann.
^erjog f)ermann ju Schwaben.
SHifctiof Don Wailanb, ber SOicar hti
JReid^^, unb bie ©tobt Wailanb; «i-
f(^öfe Don "Mug^burg, l*id)ftätt, ßon«
ftonj; Stäbte ^Jlugeburg, (Sonftanj,
Solot^)urn. — ^erjog i)u syaiern,
JU i^rabont, ju ,'3lrbenien" , ©rof
JU .'pollonb, Warfgrof ^u 3üli(ft,
©raf JU .fiennenberg, ^erjog ju iioi})-.
ringen, 5*urgunb, „in Ärabatten",
©raf JU f^lanbern, ^erjog ju Weron,
©rof JU *ilnbed)«, ©raf juWompeliart.
3uiammen bi* an lOOOo Wann.
^lerjog iBertV^^ '" 2*aiern.
*ifd)i.ife ju Saljburg , greifmg,
'i'afiou, Irient unb ^Jieaendburg. —
2 •btr^cge JU ^aicrn, Warfgraf 3U
Crfterreid), ju Wütjren, .^erjog ju
6oDoi)en, ©raf in .^vnnegou, ju
„Sempt*, .^lerjog ju Si<urgunb, ju
i<öl)men, *4.Uinj„uff ber S(t>ampani)"
Worfotof JU ,3ifterreid)", l'anbgtof
in „(?beUafe* , ©rof ju SAeijern,
©rof in „ilogbtlanb*, ©rof ju .t>ol)en»
n^arbt.
3uiammen bU an 12 000 Wann
v"'^^-^ "-nj.
tiiburg, 1'oberborn, C4«
....;ibfn (in bet erflen Auf-
lagt Wentmogarbeneforb » fRünflet).
268 ^^scurt 22.
S5et Äaifet au« feinen örblanben bid Der ßaiiet mit 2 Söbnen.
on 16000 3Wann. ^«JOflf »on ©d^tefien, Sßeftfalen, (Sn
gern, .ipoQanb , 58öi[)mcn , ^JJotfgtaf
}u 5Jläl)ten, gütft ,„ju Detman^",
ju 9löcQnicn , ;ju JReuffen, ;iu *4-^om«
metn unb bet SBenben, ÜJiotfgraf ju
©tobe, ^folisqtofen ,^u ®a(!^fcn unb
2:t)ütin9en, 32 ®tafen.
Tqju füflt 5Hürnet noc^maU alä |olcf)C bie ,au§ eigener -^ülfe" jugejogen:
^erjog '^Irnolb oon SJaiern, •iperjog in lybljmen, ©rofefürft in Oteufjen, 2 .per»
joge in ^Jpolen, ^erjog in ^ütlonb, ^üi^ft 1« 3l8canien, ©rof ju „Slrmcniacf",
^Jlorfgraf ^u ^4Jontomonfon , ®raf ju ^obeburg unb 13 anbere trafen. 3"=
famtnen 6240 *Pferbe.
''Hüei jufammen, fagen beibe, belief fid^ bo* §eer auf 69000 Wonn ^n
$ferb unb ju 0f"6-
„ilBaS fic^ ba begeben t)at »är ü" ^ong ju fcj^reiben, toann e% mir ju
meinem fürnemen nit bienlid^ ift, befonnber \o loil ic^ ben ßronicffcbreibern
faeüolf)en tiaben". So ber alte S^rucf, bem Ütürner fid) foft loörtlic^ anjd^liefet.
S)o(^ erjäbtt jener: ber ungläubige ftönig fei flüchtig Der jagt unb aui bem
Äönigreid) 233enben, ©(platten unb 2Jorbern SReuffen gan^ öertrieben biö in
^iormegcn, ba« er einnahm unb befaß. Süie bio 6t)ronifen fc^reiben, fei ^ior:
loegen bamolö juerft ein flönigreid) genannt roorben, „barüor ain freije porten
be? möre§ gettjefen". ^iac^tjer fei ein ilönig ^riftlie^ gemacht unb genonnt
„fünig ^ainrid) ^u Sranbcnburg, aud) bie 5)iarcf genannt. (*r luar auc^ ber
erft ß^riftenlic^ fünig in ber 'Viaxd 23ranbenburg". ^a aber bie SL^enben unb
©otten fo fdjrocr „oon ben Üeutfdjen crniber lagen", au% iljrem (5igentl)um unb
Rauben »eid^en unb toieber nac^ .^unenlanb ^iie^en mußten, ernjät)iten fie unter
fid) einen ßönig, bcfd^loffen Wotlanb unb äöenben, als it)nen ^u fern unb un=
gelegen, bem Üiömifdöen flaifer ju nobe, aufzugeben, „unb füran iolt er oin
fünig ber .^unen unb nit mer ain fünig ber Sotten unb äBenben" genannt
tncrben. 2ie ßbroniffc^reiber berichteten, baß baüor „.^onenlanb" burd^ ^aupt^
leute regiert unb nac^mal« „.^ungerlanb" get)fiften iDorben fei. „l'af? idje blei»
ben unb fumm föiber auff metn angefangne materi".
5Don biefen neuen lingel)euerlidifeiten f)at JHüiner nidit« erjöl)lt, nur furj,
ba§ bie ^unen au§ bem Äönigreic^ ber iJlbotriten unb SBenben tt)ieber in i^r
9lei(^ ^u jungem »ertrieben hjurben.
3;er S:rudf fät)rt fort: ^einrid) fei nad) bem ©ieg allenthalben in ©ot»
lanb, iEBenben, ©c^laöen umberge^iOöcn , wo er großen Bdia^ oon 9ial)rung
unb ©etreibe gefunbeu, t)flbe bie t'anbe befe^t, ,befonber iüorber Sieuffen, nac^
aller notturft, bae bann genannt tuirt bifer jeit ^^^reuffcn, ift Stettin, *^omern,
SBranbenburg, 5D]ed)elburg unbe Stargarten"; roofür 9türner fagt: „befaßt bie
lanb ... bie biefer ^eit SBranbenburg, 2Jiecbelburg, *.^ommern, Diügen, ^olfleqn,
aud) Söenben gnant werben".
^ier fügt JKürner ein: man finbe aud^, bafe J^einridi bor bem flampf
gegen bie Ungarn eine Sßatlfoljrt nad) DJauerfird) in Jöaietn gelobt, bie er
jejft mit feinem oberften 5ct^t)fl"plmflnn ®^Qf Söaltcr tion ber ^oi)e gemacht ').
Diefe ÖJefc^ic^te finbet fid) au^ in bem 2urnierbud) Subloigs Pon @ib-).
Die ältere ?lufieid^nung get)t fort: ber Äaifer fei nad) ^aufe gebogen
„burc^ fein lanbt ^^raunfcftweig, bie jeit Sac^fen, unb burd^ bas l)inber t)ert;iog=
tumb Jufter unb Senn unb fa'm gen ®öttingen (burc^ fein Sanb, ali öorber
unb binber ©ai^fen mit bem Sanb ju Döringen unb .5)effen . . . unbe fam
über bie Dufter unb l'ön bin gen ©ötting. ^. " Unter Seun ift tt)ol)l bie Seine
gemeint; ttaa »dufter" fein foU, ift mir unbeutlicb, tJielleic^t ber Deifter, Wie
1) 6« bejiebt fid^ bicfe Sage auf jloei Statuen in ber genannten Äittfie , bie nacft
ATentin V. 6 bem fttiioS i"»einrict), beä Äöntg^ So^n, unb feinem J^elb^etm *att)o naä) iljtem
Siege übet bie Ungarn errid^tet worben finb: er fftgt I)inAu: Vulgns imperitum Uainricnm
regem, qui ante 12 annos obierat credit. - SlUeS möflUAe über ben 9latbo gefammelt {lebt
Acta SS. Jnn. 111, S. 892 ff.
2) 6. ®um))enberg a a. C 2. 12 9J.
(ihbic^tungen bet lurnierbüc^er. 269
man aui tintx älinlidftn Stelle uac^iiet {(^liegen fann), alfo genannt, barumb
ba^ et bte @otten }ui felben jrit be^tDun^en ^at*. .^tet t)telt '^eintid) benen
bie ibm in ben Ätieg gefolgt einen tjetrlidjen ^of unb aßetlei ^teubenfpiel.
Ta ibm aber ofleä ju wenig }ii fein ^ien, backte et ein lutniet unb ftemö
Äittetfpiel jujutidjten, toie es bem ?lbel in t)od)beutfd)en üanben unb im Sieicft
noc^ unbefannt, aber in JBtitania, ÜJollia, li^ngeilonb im öebraucfe. Xie 5"'^''**"
fiimmen Iv ''-' ■ manche, ba bie :Heife fid) bi^ ine btitte ^aifi Dcrlängctt,
liebet nad ^-'^fn mären. Tic tiet dürften be» Äeic^«, ^^^fat^gtaf, Jpet»
»oge Don ^^uh^..., cdiroabcn, Meiern, etnennen je 3, bet ßaifet auc^ 3 ÜJknn,
oie ,ben -turnter ontdilagcii, 'd)iden unb otbnen* ioÜen: bet ?lutot nennt bie
9Jamen; iRürnet je^t ^um l\)t\[ anbete an bie SteQe.
Qi folgt eine mritläuftige @ef(^i(^te, toie biefe ben 'Jtat^ beä faifetlid^en
Seaetät« ^(eiftet ^t)i[ip« iuc^cn, unb mit feinet ^ülfe 12 21rtifel füt bie Ctb'
nung be* 2utnier^ teftciefe^t ttjerben.
Tann follen bie (Motten unb SSJenben (bie Cbittitten unb SBenben. Ä.)
liiiebet ju ben Jpunen ab. (*in i^eil bet i^ütfJen wot nac^ ^aufc gebogen,
um ftc^ ouf baä lutniet öotjubeteiten: mit ben anbeten jogte bet ßaifet „^en
(5: *id}, ?lngetl)aufen, 3unblingbutg, öJotödöIat. unbe gen ?Öloibenbetg (ömtd),
E : .v't^aufen, Cuebelnbutg unb uJlepbburg. 5{.). 2;et Äaifet ^at ein befon»
ocrcs iüettrouen ju ^erjog ^einti^ Kiontab. Ot.) üon gi^anfen, bet auc^ l)eim»
gebogen, unb tuft it)n ^utütf. Tieiet ttifft ben Äotiet mit anbeten gütften bei
.^Ingermunb* auf einet ^aibe liegen. „Se^en etlid) Jttonific^teibet, ba« eä
an bem ort be^dje^cn fei) ba rje^unb Stanbel (Stenbcl. :H.) t)ingebalDen ifi, fei)
ro^umol \u baroen angefangen". 2:ie Sotten unb Söenben famen mit 200 ^fet^
- : :i um ÖJnabe, beflagten fit^ übet bie faifetlidjen .^auptleute, bie fie
,.;rü .luMtanb gereift. 2et Äaifet öetjiel) unb fe^te neue .£)ouptleute. Tann
btad) et auf, am lonnerftag r.ad) 'Änbree, unb ließ baö Jurnict onfagen auf
Sonntag nad) l). Xretfönigtag ^u IRagbcbutg. Sa« gefc^ot) 939. (?i titt nad)
^otfd)lai, fein ©o^n Ctto ,gen Cuetlanbenbntg, ^iattbaufen unb (?mbid)*,
bet onberc ^eintidj .gen 5Jtaunf(fttDeig unb in ba« fiitftentum jrtifc^en Ieutfd)=
eget unb l'eün (jteift^cn bet lüftet unb l^ön. St.)*, anbete ,gen ^albetftat,
SÖengetob (933atingtobc. JR.) unb SJlaibenbutg'.
Totauf enblid) ge^t e^ an bie iBcfdjteibung be# luiniet? felbfi, bie bie
legten ". jyiättet füllt. Ta* *ud) id)Iiefet:
„Unb folteret maffen ift ba« .^ietlic^ unb löblich tittetfpil be^ tutnieti
auff bie oiei fütftentljumb fommcn, genjibmet, unb bie bemelten fütften bie
etfien obetflen öögt be» tutnieti gefegt moiben, bie felben ftei)t)ait, btieff unb
figel fi) nod) innget)Qltcn t)aben bife auff ben l)eutti9en tag, unb ift befc^ieben
aU mon jalt nad^ bet gebuit ö^tifti unier« l)ettn neunljunbett unb öietjig jat".
9(ürnet folgt uenigftend in bet ^auptfac^e übetaQ biefet Tatftellung, bie
mon nidjt anbeti benn olÄ einen SRoman bfvirt;ncn fonn, bet auf einem bifio»
rifd)en -^jintetgrunb mit »otliger »yteibeit -ift unb felbft oud) nic^t
ba« getingfle gefdjidjtlidje ^n'^^ffff bat. ;t bonn eine äbnlidje 3)e-
'ctjteibung fpdtetet lutniete bei, Don benen to« nädjfte im 3ol)t 942 ju 9ioten»
iitg ou(^ nodi unter ^eintid) get)alten fem foQ.
&lfid)n)ot)l baben fid) bieder ^t.)äblun^, h>ie fit butc^ 9lfirnet üerbreitet
tooib, bie ^ifiotifet bet folgenben Htit bebient.
let etfie, bet fie oufnat)ni ' d mit befonnt ift, Seboftion f^tonrf,
in bet leutfdjen ^iotion (>l)ioni' ; S. ''iaff.!, bet nad) einet jirmlid)
'•-*" — "-''''iing bet ©efdjid/.. *,.w,,Lid)9 oud) bie^e f^abeln rciebetbolte.
ic^te fie in Sierk (^iftoria Dom Urfptung unb ".Hnfunft be*
. :l I. Unb noc^ öfter mögen fie in ben Schriften bcr näd)ften
: ttorben fein.
wbtxi obet brmSditigte fid) iljtet Stotuff, Mrbanb fte mit anbeten
lüdjndjten übet bie ! ^ Uönigi, erfonn in teid)em Wafte neuei
iin^u unb gob eine ; .1)c unb obenteuerlid)e SPefd)tfibiing ber
Ungarnfd)lad)t, in ber er JclunKtmanrn ba« ju ergänzen fttebte, ruat jHiirnet
ülä nid)t in feinem 'i'lone Iiegen^ überging. Seine beiben "ü^txU finb: Jj^iftorto
Don bem alletgtoemät^tigfien ?c. 5"'^"" »"^ C">fttn , ^eitn ^vintidien bei I.
270 (Siccm% 22.
beö 9JaiHfnd ic. (lö36)M 4. unb: 6f)tonifa unb Antiquitates bei alten fehlet»
liefen Stifftg, bet JRömtfd^en *uvg, colonia unb Stabt ^tarfjbutg. Oefeo auff?
neue gebrucft ,^u ünv^iq 1«)06 fol., ,^ujammcn mit .i>at)n# Uebetj. bei Zijitlmax).
®Q§ Uüejentlid^e feiner \*tjät)lung ift foIgenbeS^); «Jioc^bem .^leintid^ bei SJlagbe:
butfl 690<t0 ^lann gejammelt t)atte, jog et eilenba nadj jetnet ©tbftabt THex^i-
bürg, bie bie Ungarn ctobett, gcplünbert unb Detbtannt Ratten, unb lagerte fid)
beim Schlöffe ^copen; er ging bann über bie «Saale unb bejejjte ben .Reujd^«
berg, ber bamaU JRabi genonnt n)urbe''). Sie Ungarn lagerten beim ^orfe
Scölen. '^loäj feien bie ©puren beiber Üager ju fet)en. ?lm folgenben 2age
erfc^ien bai grofte ^eer, ttjie ei SHtiiner einjeln aufgefüf)rt, unb lagerte bei
äBeifeenfeU beim Torfe S)bl^ig auf bem 5öerge Ireleroi^. ?Im näd^ften läge
fanb ein JReitertreffen ftatt, bäi bie ^Jiodjt trennte. 3lber am läge barauf be=
gann bie ©c^ladjt am ©ic^ent)ol,ie Scol^ig genannt beim jt'orfe ©colen. 2)ie
Ungorn »urbcn befiegt unb bi« öernburg Derfolgt (f. oben ©• 263), nid^t
40000 fonbern 100000 erfd^lagen, öooOO gefangen.
IRürnerä 6rjät)lungen fanben aucft ©ingang in bie 3imn'fi^nfc^e6t)ronif*),
bie il)n unb feinen äJotgängcr auöbrürflic^ citiert, aber ju (Stiren ber f}amilie
audö noc^ einige anbere »Fabeleien tiinjufügt. .^einri(^ jte^t ju "Anfang mit einem
mächtigen Slbel au« f^ranfen, Sad)fen unb JR^einftrom, infonbert)eit ben ©rafen,
^freien unb ?lbli(^en aui bem ©c^loar.^ttjalb, ander welchen auch herr Friderrich
und herr Gotttrid gebrueder freiherm von Zimbern, gewesen, gegen ben
fierjog iöurcftarb, bem fein lod^termann, konig Ruodolf von Frangkreich,
Burgundt und Arelat. in aigner person zugezogen, liefert eine Sd)lac!^t bei
3Bintertt)ur , darin kaiser Hainrich erstlichs unden gelegen, bann aber bie
®cgner in bie QflucJ^t fc^tägt. ©ed)^ ®rafen unb -Ferren tocrben genonnt bie
auf feiner ©ette ftanben und sich in diser schlacht dermassen gehalten, dar-
durch ermelter kaiser ein solchs vertrawen in sie gesetzt, das er inen her-
nach die hohen praefecturas und haui)tmannschaften in Obotriten und Wen-
den in verwesen eingeben (©. 43). ''Uaä) bem ©iege über bie .^unen luerben
jmei Don it)nen baju ernannt, die sie regieren und bei des reichs gehorsame
behalten sollen, nad) it)rem Sob beim ''^Ibfall ber Cbotriten unb ber neuen
Unterwerfung biefer , bie nac^ iHnrncr er^äf)it hjirb, tiier anbere, unter benen
triebrieft }}reit)err non 3'"'l'*ic"' beffcn @rab man nocft je^t in einem Älofter
bel^baufen in Casuben in einer befonberen ßapcße fel)e.
3faft ^»ei 3at)tt)unberte lang behaupteten Stürners ^rbitfttungen einen ^latt
in ber ®cfcftitftte: felbft unfcre 3fit t)ot ficft it)ter nocft nicftt ganj ju entlebigen
oettjufjt. 3id) bemerfe nur einiges über iftte SJerbreitung unb nenne bie nam:
pofteften 5lutoren fomic bie befonberen ©cftriften über .^einri(ft unb feine S^ü.
— 6t)r. Span gen berg'''), 3fabriciuä") u. a. Derbanben mit ber Slarftetlung 93r:)»
tuff§ bie 9iacftrid)ten ber ölteren Cuetlen unb goben fo eine in i)ot)em ©rabe
öermirrte ®efcfticftte ber bie Ungarntriegc betreffenben ^Begebenheiten, etwas
toerftänbiger reiftte 93ünting') bie Ueberltefcrungen beiber ^Jlrt jufammen. (Srnft
@raf JU ^JJJonsfelb ") giebt in feiner 9lebe über bie ©efcfticftte ^einrid)§ bicfetben
Strtftümet; ein poeta laureatus, SSogeP), feiert auf biefem ®runbe in einem
1) Stouflabt, Xic aüo^lftabt bon Äeufiftberg ®. 19 tl, fü^rt nur »rotuffe
C^tontf. Die juerfl 1557 erfcöien, an, unb l)äU alfo eine ©d^rift öon Peiper, Lipsia, bie bt8
155.3 tet(5t (aber, tote et felbft bemcrft, toa^rfd^einlit^ fjjätet betfagt ift), für eine CueKe
beffelben, looran flor niifit ju bcnfen tfl.
2) ^iftotio c. 2; epronifo c. 1.^, S. 439-.^08. 3äai ber 3.<erf. aufterbem in beröiftorta
unb in ber 6öroni(a c. Zi, ©. 545 ff , übet bie &t^<i)\aite &txnn^i etaö^lt, ifl faum rtAtiger
aU bieg.
3) Zai «efete 3ufa| ber Ctironifa 2. 495.
4) »b. I ber ?lu«flabe beg Vit. SDer. S. 49.
5) (3Jiann*fclbifd)ei 5äcöfif(t)c 61)ronilo. vm. fol. S, 1Ö7 ff.. (lie erfte 3lup. 1572).
6) .Saxonia»' illustrntae Lips. l&ifi. fol. S. 113. (3)ie erße 9lufl. c. t. Orr. etirpis Sax. 1598;.
7) S3raunfd)toeiflif(fte unb l'üneburfliftöe ßljronifa. SKoftbeburg 1586. fol. S. 24a 26b.
8) Oratio continens liislr.riam Hinrichi I. Frf. 15K). 4. S. 17 u. 19.
9) Uiiflrtft^e Sc^ladjt, b. t. ^loetifdie SBcfdöreibung ber gemaltiflen flrofeen Ungrifd^en
©Alad^t, toetcb« ^«5]^' feeinrid^ ber ßrfle , Auceps genannt, a. 93;^ bei äJlarffcburg ic. ge«
baiten, burd^ .,iac. ajogeln. 1620. 4. — 6tn anbereS Sudd genügt ju nennen: Ueinrici
cognotnento Ancapis etc. consaltatio cum execotione der Fechnere. Wratisl. 1^61 . 4. ©6 giebt
andS einen magern Utberblid feiner ©efd^id^te.
^tbic^tungen bet lutnietbüt^et. 271
umfangstfidjen öebic^t bic .gelualtige gtofee Ungriic^e Sc^lad^t". - Tlan er«
fannte jeboc^ and) balb bie UnDetrinbarfett biefri f^abetn mit ben ^ac^tidtten
bet alten unb edjten Cuelleti ; "üloentin übergebt fie ganj; jclbft Spongenbetg')
unb gfobticiu»-) tüt)ltfn, rote ti fdjetnt, baö Ungereimte tt)tet (|t;iä^IunQ;
SBrunnet') griff ta^ üJanje al^ pure 5'il'fif' entfd^ieben unb ftäftig an; felbft
Sunauro in feinem übrigen« longroeiligen unb jebe§ gefunben llttt)eiU entbct)=
tenben i^ndje*) fab tin. baft nic$t @efd!|td^te, jonbcrn fpätere ©rbic^tung tjier
oorliege. So fef)len auc^ in be? ^^olatiui Aqnila Saxonica^), einet an fid)
t)ö(^ft ic^roacften öompilotion, roentgften* bieje ©rbic^tungcn; "öülfe**), butc^
fclfc^e yiebc jut Satetftobt gettie^cn, oetfuc^te umfonft bie 2ßal)t^eit jenet
"Jtadjric^ten ^u tetten. ^JJac^bem tec^aten') bie @ef(^id)te .g)einrid)ä auS ben
CueUen geroifferma&en tjetgefleöt unb neu begtünbet t)atte, fonnte nut ein
SJulpiuä") fie noc^ einmal ^u üerbteiten fachen; fc^on ©unbling") t)atte ti
faum nöttjig bie oöUigc ^Jiic^tigfett betfelben ju bemerfcn. — (^teilic^ et»
Ijielt fid) bie fabelliafte (öcfc^it^te Stotuff^ in einet jäl)rlic^ ju Äeufdjberg öon
bet fian^el ttctlelcnen ör5ät)lung ber großen Sc^la^t '"). Slbet unoetjei^lid^
unb unbegreiflid) bod) bleibt t% , roie in ben ncueften ^^''^n noc^ biefe in
t)iftortic^e iöerfe aufgenommen"), toie auf @ruub btefer ©tbidjtungen t)in
topogtapl)ifd)e Untetfuc^ungen angefteßt roerben fonnten. JIBenn bie l)iftotifc^en
@efeUfd)aften fic^ t)ergeben, folcften längft abgetl)anen fabeln auf# neue ©eltuiig
unb 'änfe^n ^u öetft^affen, möchte it)t ^fu^en nid^t mit Unied^t bejroeifelt unb
in 5tage geftetlt roerben.
hänget etfjielt fic^ unb beffet begtünbet eifcftien roa§ übet bie (Jinfüt)tung
betXutniete betidjtet roat. Sdjon ba? (hron. picturatum fagt etroaö ät)nti(^el
aui (f. bie Stelle oben ©. 237), unb felbft tu einet Stelle be^ Widukind
(c. 39: in exercitiis quoque ludi tanta eminentia superabat omnes, ut etc.)
glaubte man eine ollgemeine JBeftättgung bicfct 'Jiac^tid)tcn ju finben. ©o
routben felbft ÜJJänner üon ernfterer Jyotfdning, roie l'eljmQnn in feiner 6t)ronif
Don Speicr'-), jur 'Jlnnaljme biefet '•Jiad)rid)t im allgemeinen betoogen. Unbe«
bingtet folgten anbete JHürnet: 3Jlobiu5 nal)m feine @rjäl)lung felbft toörtlid^
überfe|it in fein *uc^ Pandectae triumphales'^) auf; bie iutniergefe^e roiebet=
l)olte unb etrocitette mit neuen 6tbid)tungen ©olbaft'*). (*« fet)lte ftetlic^ gleitJ^
nic^t on äöibetfptud) : ifc^ubi, 'ßl. Jpunb, ü)l. (itufiuä'^), fpätet Jptunnet et=
I) 6. 171: .ramm — ba6 idft StqfoTgt tragr. bn6 ei(9iüfneT) Don bem feinen etloan
baju gctdan ^abtn mö^te, bog nit allet linge fann brraiefen toeibrn".
J) r 1 '1 -. I'... — .,« YK}n Dairat.
3» \ 2. 425 ff.
4) li apM rooJerant« Dieterichio, ftecnrante Heoric« » Bnosaw. 166S.
4. (iDitbriHu.i >ii.i iiiriiiiit Xitd in Impp. Ocrman. fun. Saxonicae bi«t Aafni«Uea ed«nto
Dietrricbio. l«i*iu. i.) e :tM. Sgl. irbo4 C 40 n. 80, h)o (in Zl)til btr (fabeln bo4 auf«
Otnommtn toirb
.'>) V r .^mti anbtrt ifülftft bft ^tit »'«IJenlirocb. Pi-nUs Saxonica. 1«J65.
4. unb ^. HaWtx- unb ifönigtidirontfa. 1<j76. x., ^abr id) iiii^t fltftlirn.
6) !!■ . .- -^. .1^ , .i lOKaroruni prop«- Martiahar)Oim victor. Lipa. 16>i«). 4. ^ 36 ff.
7) Ann. Pad<>rb. Vol. I. I«m3. fol. 9Rit Vtdit \UÜt it)n Ludawie. Uonn princapa,
Op». miacfHa II. 2. 24.1, f((T i)oit ttntrt ben ^iflotittrn brr ^tit; et grqirt ju brn bt^en
imtifrrn.
H) MrfalarKi» Mutiabarr. b. i. (^irtTtffli^ttit btr Stobt IR&tfrbuTg. Cuebl. 1700. 4.
91 11. A. e. 230.
1<>) ?(brlung, Tircctorium E. 41.
Hl J(t nrnnt nur öormaijT . ^ Viutpolb C 9, btr ju brn firofttn ,\rrtl)fimrrn unb
i^obtltirn |urüifrt|)rt Z<l)t\nt t§ ni^t, alt toil^t bit biftotifdir Stitit btn elrin bt«
SifUPtu« '.
12) ffrff. l'il-'. ^ol V, e. 1. e. !Wö: lorait aud) bif «tttetfcftoft }u (Vrifbtn»jtlun bti
ihrttg«ftbun,i rrbaltrn Wtrbt, 1)at tt bal «rtrcitiun bd Zourturrni« rinnifiiliTt unh bitrftbtr
gntt Ctb! ••■•n'.
18) I II. d« baatUodiia f. 1-21.
Ml • - ■'- " - 41 unb 42, bit Itr*!' •■ "'Mftl,
unb I, £ 'litn )u naflbrtiuT v»n)
trinm r.v ftl II. £. 240 «u ;, Ibft
VInif; t;:; ,;),.• mlju' luiguim ttf ttuf, no4 i™ »). i-i^ luirormi'it '
1 ~.i:. üiinim ««t, libro tjna t^ataiw in omaibaa fldam a plurimi"
<fUmn meg opan iManua, tibcnun j«didB« pradaatib«« ralia^aaM. fagt rt
272 (Sicurä 22.
(lätten fic^ bagfflfn'); JBunouto-) ftcilid) öetlljeibigte c^, unb *4^alQtiuö'') na!)m
au3 öolbofl bie bcrfd^iebcncn Wejftif toörtlid) out. 9iact)beni ober ^ucongc*)
aejciflt l)atte, bafe etft in bet 5Jliftc bcS 12tfn 3at)tl)unbctt^ bic Jurnierc in
^tontteidö cinflcfiit)tt feien unb bic *J(od>tid)tfn beä iJlobiug — it)n, nidjt ben
iRürnet jelbft füt)tt et qh - auf burd)au'Ä feinem ^iflotifd^en ®tunbe bctutjten,
oud) Scl)Qtfn, ycibnij, ©unbling u. a. fid) bogegen cttlätt''), lieft fid) hoffen,
bofe bie ®Qd)e abget^an toäte. ^od) bcmü!)te fid) nod) Sdjubattl)") eine Spur
be« aBat)ten in ben gabeln ju entberfen unb jju retten: .^■»cintic^, meinte er,
^abc Sie SDBettfpiele ober iutnicre fjergej^tetlt unb neu georbnet. 9iociö hjeiter
get)en anbete, unb felbft 3)lcinetö') in feinet ©efc^idjte bet lutniere öetmcibct
nic^t aüe Söe^ugnotimc auf 9tüj:net§ eingaben. — ^IKein e§ ift ta% 6ine fo
gtunbloS »ie boö 9lnbete. @§ gab feit ben älteften 3eitfn ''fi fiQtn SööKcin
Hebungen in ben Sßoffen unb ftiegetifdje Spiele; aud^ ben S^eutfd^en looten
fold^e geloift fd)on ftüt) befonnt; eine gelüiffe 9lu§bilbung betfelben jeigt bie
befanntc SteUe bes *Jiitt)otb; bofe ^eintid^ abet p it)tet ^etfleüung, ^Jlnorb»
nung, SJerbotlfommnung, ober lüoi mon tüotle, itgenb etloa^ beigetragen t)abc,
betidQtet unä fein alteä 3f"S"i^; ^^fe Ü^ unter it)m bic geotbnete ^otm
bet fpäteten Jutniete angenommen, ift ganj unbegtünbet unb Icete ötfinbung.
@ä ift ätgeilid), baft bie VJeuetcn **) nod) immet eitoa^ betgleid^en ju bet)auptcn
nid^t mübc toetben, baft felbft fo gtobe Gibid^tungen, toie fie ^iet öorliegen,
einen $Ia^ in bet Sitetatut behaupten").
1) »al- ^oik b. S^icdenftein, »eid^itttterfd^aft I, @. 134.
21 6. 70 u. 72.
3) S. 27 ff.
4) GlosB. mediae et infimae latinitatis 8. t. torneamenta ; ed. Henschel VI, S. 612. Saju
bie ftrÖTterung in bet Dissertation aar Thistoire d*; Joinville. 1668. fol.
5) Schaten. Ann. Paderb. I, ®. 269. Leibni?,, Ann. 11, iS.:J49. GuniUinsr, H. A. 5. 134 ff.
SflI. bie Sd^rifi: lag Urt^etl bttüi)mitx ^efc^it^tfc^reiber bon ber (iitaubtofirbigteit bet
ätutf(ficn Üutnierbüdjer, 1728. 4. unb anbercg Was ftiefljabcr in bei fttnieitung gu ber
?lu«flabe be« lurnierfaud)« 4». aCilftelniö IV. öon SBotjctn, ISIT, ©. 47, onfül)«.
6) Diss. de liidi.s fauestribus (juerft Jenae l(>6t») Halae 1723. 4. c. II. S 8—11^, S. 42-.56.
7) Ööttingiftbe« "öiltorifddeö ajiagajin Söb. IV, toiebetljolt ^urnterburf) ^. SÜtHelm IV.
bon Soljetn 6. 1 ff.
8) «crgl. üuben,!E. ®. IV, ©. 6-25 «. 41; Seo, öefd(). b. TO«. I, ®. 143; »e^e, &t]ät.
Otto I., S. 73 ff. ; aöitt^, 2. &. II, S. 20.
9) »efonber« Subif, Amt «efd^idöie beö Jurnierg, m. Slrd^ib f. @efd|id6te. TOien 1829.
S. 717. - 0" l>aö *2lbclSlcjifon bon ftnefiftfc Ijnbcn oBc bie blunipen terbit^tungen man
»eift ni(I|t ob man fogen foH gläubige ober triigertfd)e 2tufnal)mc gefunbcn. dagegen eidött
fi^ auäi @ump(nbetg in bem angeführten ^ucq.
®|:cur^ 28,
Drr firieg &. i^etnrtdis gegen bte Dänen.
Xie "Jiadjridjten Tfutid^ft Hutoten, namentltd^ ^bam§ oon 3?temen, übtx
bcn ßuQ ■^finrid)* gegen bte Tränen unb bic fyolgen, hielc^e fic^ on benfelben
gefnüpft l)aben ioüen, ftnb, namentlid) in frütjeret 3fit , Diel bejroeifett unb
angefo^ten »ootbenM. Tänifdje .^iftorifer t)Qben biefelben in bet Söeüe toie
ne überliefett finb nidjt gelten loffen ober boc^ itjte J^ebeutung toejentli^
t}etobif^en rooflen. IBoQe uebeteinfiimniung ^errf^t aud) unter ben Söetic^ten
nid»t. ^iainentUdj Widukind, ber eine ctroo* au^füt)tlic^ete 9iac^rid)t giebt,
toeicftt in ciinclnem, iinmentlid) in bcm 9iomen bc^ Itönig?, ben et nennt, ton
Adam ob. 'Jlnbete ,'irocifcl finb ttjcnigften* longe in S^e^ietjung auf bie 6^to»
uologic bti l^trigniiie* t)fttfd)rnb gchjefen, unb ei f(^etnt be3t)alb nott)n)enbig,
t)ift nod) ftico* noljet ouf bie tietictjiebenon v»lnfid)tcn ein^ugetjen.
Jft erfte, bet bic (^laubmürbigfeit ^Ibam^ in ^loeifel jog, max bet Töne
Vellejus in jeinet "Jln^i-jabe beff.lben cJlniiicrfung ju cap. 48). ^a bic ®5ni*
i(^en Cueflcn nidit? öon bem l)iet (*t,^ät)lten entj^icltcn unb aud^ bie anbeten
Teutic^en ^Innolen (cine^njcg^ genau bomit übereinftimmten, fo muffe, loaä öon
bet Untetttterfung bot lönrn berichtet mctbe, nuf ?lu<n)anbetet , bie in gtiec'
lanb fid) ntebergeloffen tjotten, belogen lorrbcn ; um biefe im ^i"!" AU l)alten,
t)obc bet «önig jenleit* bet 6lbe cm? Sdjat (iJrenitruppen gelegt (Existimo,
hoc toUim de Nordmannis in F>isia re.>identil)us intelligi deberi , quos ut
Heinricu? im|ierator coliorreret ab incursionihus ultra Albim , cohortem ali-
naarn limiiaiieoruin militum collocavit). — .Rur< noc^^ct bcjog Eyndius
(Cbron. Zeliindiae, ed. Hrunnaeus. Middelburgi 1G39. 4. S. 189) bie Stelle
be« Widukind - unb nut bic'e füfjtt et on - auf bie in 3ffl<>"^ ttjo^nenben
3)änen, bo Widukind 'de pacatis imperii finibus loqueretur et rex Cbnubae
nomine in r(".:iim Danorum Serie non inveniatur'. — lern Velltyus ftimmte
ipätei 'l' -i (i. feine syottc bei OJramm, Bd)olxtn ^n Meursii Historia
l>anifl<' 174«! fol. ®. \:^i Vfior^üglicft aber öettljeibigte biefe ?ln'
fid)! *: ' • :rsius foreofjl ali in einet befon«
bcT II, S. 228 ff.), gx be<iet)t bie
2t • i'irnmi(iii iinf:i, bic ouf itjreu Sfcjügen (^rii'ilaub
an; unb Quctj auf langete 3*'' l>ütt fid) uiebetlicfjfu (ad
MiM 'li ' '>i"< • "■'" "i«"" (getauften Sccföuig bctjflben,
mci I bic ?lnnalcn in jenrt be»
(an; iiiat)aie if)m gatu imnnmlidj
(.Mi- ^'Ijnt bof) et jebpc^ eine onbrtc on i^te «teile ' mi
(^tv i tettvitft rt butd)au4 ali Prttoittt unb un.; .ig:
bctjdbe t)abc fid^ Don jenem iHifc^of bttrflgcn laffrn obet ftd) bie gan^c <Bao^
Derfrbrt ift rtnt flbliaitMuna »on C^olj. Sali« fi.etoaHbIrfl.
tta-, ii54fl(n Jolflcn bei ftrirflttua« it^tinhc«!.; bal. Xa||t«a«n,
«eidj ■ .1 «.
jal) Ib. b. btf4. ««14. — 9Bai|. ^inti« I. S. ««fl- ' ~
274 ©EcurS 23.
•
^elbft crbid^lft (ad Meursium a. a. C; Miscell. ©.270). Qi möge bie ipätere
SDtorf on bet (Sibet obet bie tiielleid^t Don .gjeintid^ jelbft gegen bie ^änen er=
tid^tete IJJatf ju ?lnttt)etpen iljn ju bcm 3ttt^um »etanlofjt ^abcn fidö eine
jold^e bei (£d^leS»t)ig angelegt ju benfen (ad Meursium S. 188; Miscell.
6. 281, bgl. 3. 291 1. — Ungrfät)t mit_ benfelben ©tünbcn befämpft Sc^eibt
(Sftiftet lotn ubi bet Äicbent)at3nUe ijeljfab of l^vtbomä og iUbenlfobetS
(*l|fere ete frcmlogte og oplafle. il). 1. Äjpben'^. 174ö. 4. ©. 87 ff.) bie llaä)--
tid)ten tion bem Stiege .gjeintid)^ mit ben 2;änen. ^ibufinbS 6tjdl)lung lüitb
Quf bie 2;änen in gtie^lnnb belogen (©. 108): "iHbam t)abc irrig roai bott^in
geböte an bie ©renjen be» eigentlidjen Tänematfs oerlegt (3. 119. 129); S;Jiub=
pranbä unb Il)ietmar§ ^eugniffe, bie ®ramm faft gän^Iid^ übcrgel)t, mären
unglaubmiirbig, ba beibe, um ben fpäteren SSdjfifc^en Äaifern ju fdjmeid^eln,
ba* ®an^e entfleüt iinb ouägejc^mücft t)ätten (©. 100). 2Doc^ giebt er jpäter
ju (©. 130 ff.), ;£)einri(^ l)abe öielleidit mirflid^ etma», um fein' nörblid^en
ÖJren3en gegen bie 2änen ju f(^ü^en, get{)an; nur baft ©d^le^mig jemaU öon
^änemarf getrennt unb bem ieutjcften Slrid) l)erbunben toorben fei, beflreitet
er auf bog cntfd^icbcnfte; t^enn eigentlich nidjt |olDol)l ben Ärieg .^cinric^s aU
bie 3lbI)Qngigfeit ^änemortö ober eines 3;{)eilS beffelben öou iqm ober irgcnb
einem 3:eutjcl|en itaifer juc^t er in ^Äbrcbe ju ftcüen. — 2;ie söct)auptungen
beiber, o^ne irgenb neueä l)injujufügen , miebertjolt Matbiesen, De ficto quo-
dam marchionatu Sieswicensi. Helmstadii 1706. 4. (©. Vi ff.).
©pätere l^nben öfter jd^on unb auf öcrfdjiebene Sßeije bieje ©rünbe ju
entfräften gejuckt'), aud) ©u^m in feinem grofeen 2öerf über ^änijd^e ®ejc^ic^tc
unb anbere l)aben fic^ üon folc^et (Sinfeitigteit frei gu t)alten gemußt-), o^ne
bafe febod) bie ©adje butd^aus erjdjöpfenb bet)anbelt toorben ift.
Sa* n)id^tigfie 3f"S"i^ '''f'^'t jebenfalle bas, bes ?lbom toon SSremen.
©eine ©laubroürbigfeit mirb oon ®romm unb ©c^eibt biet ju \ei)x l)erobgef cht ;
bie neueren Unterfud)ungen t)aben gezeigt, ha^ er fleißig unb forgjam für bie
bunfele föefdjid^te bes ^iorbenö feine ^Uiaterialien iommeltej er qiebt aufrid^tig
unb genou bie CueQen feiner 9iad)ric^ten an unb begleitet fie felbft mit 5Jemet=
fungen über bie größere ober geringere 33erlQf}lid)teit berfelben. (^r l)at too'^l
manchmal geirrt; ober man ift ju einer folc^cn '2lnnat)me niemals bered^tigt,
toenn nid^t anbere ^euoniffe baju nött)igen. Äbam fütjrt bicfe 9lac^rid^t auf
ben SBeridjt eineS 2;änijc^en 33if(^ofd jurücf unb oerfic^ert, bie tDat)r^afte 6r-
jä^lung beffelben getreu roiebergegeben ju ^aben: bafe er ba« ©anje alfo er»
bietete, ift rein unmöglid^, bap i^n bet üöifc^of betrogen t)abe, im '^öd^flen
örobe untt)al)rfd)einlid) unb auf feine Steife ju belegen. %\iv Slbamö S)arfteU
lung ergicbt fid^ aber aU geroife, ba6|)einric^ gegoii ba% eigentlid)c 5Länematf,
menigflen« bie füblid^en (^renjen beffelben, feine Unterneljmung richtete; bie
9lennung be* bamalö regierenben Äönig« ®orm ftimmt burdjauö mit ben ein=
t)eimifc^en Dueöen. 2:ofe biefe aber üon bem ßriege .5)einric^ä felbft fd^meigen,
fann bei i^rer Söefc^offenl)eit fo feljr nic^t hjunber ncl)men''): genauere toirUid)
t)iftotifd^e iöerid^te tjaben mir über biefe i^iit übett)aupt nicit. 9iot^ ©ut)m
(a. a. C S. 450) ift in 3?länbifc^en Cuctlen roenigftene allgemein Don ßämpfen
@ormi mit ben ©ad^fen bie Siebe*); ©benb ?lagefen, einer bet ölteften 2:äni»
Idjen ^iftorifer, aber berid^tet, bafe ^u feiner ^eit Otto Sänemarf fic^ jinibar
gemad^t, itjai nur biefelbe Serme^felung ju fein fd&eint , toeld^e ouc^ anbetätno
jtoifc^en bem Flamen bei SUoteri unb So^ni fid^ finbet'"').
1) »9t ©cb-^orbi, ©efd^. bon läncmotf I, S. 397-400; (Tötifliani, Öef*. BäiUito.
^olfteinS I, 3. 7.3 31 17- «rufe, Staatsbürgerl. Snoflajin I, ©. 680 ff.; Dufeen, «Itcrtöümer
bon SdjIeSwifl ©. Mi; «iDebefinb, «oten 1, S. 16 ». 20; 9llmuffen, aettfc^rift if. I, S. 184.
2) ÄUtjm. §ifloric of Tanmatt II, S. .">i8 31 b; iibet feine ^luffafiung f. nodj^er. —
3tn ganzen unbe'auflen fajjt bie 'Baäjt and) iJJeteiien, lonmarfe öiftorie i .^lebenotb (2. ?(ufl.)
, S. «ff. ©elbft -iiiorfoae. Tanebitfe, 'Wntifdileätoifl^oli'teinicge graomentc II, 3. 28, unb
bitten, &t\d). ber lönifdjen c^brotJje unb ^Nationalität in ©djUemifl I, <s. •'>, loffen fie flflten,
toät)tenb freilit^ aUegener, Dm Ta^lmanng XanmaTflljiftorieg förfte Sinb (1841) ©.29,
toeniflftene no4 3?"'"^ geltenb ju madjen fud^t.
3) SgL SB. 6. anüUet, Notac uberiores JUm Saio III. S. 282.
4) 3)ot. $. <S. aiüüet a. a. O. S. 280, aug ber Sage C(of8 ^t^gbofon, bie fteilidö
fdion aug mbam Qt\dtbph l^at; f. oben 3. 160 91. 6.
5) Sueno Agg. c. 3, Langebek SS. K. Dan. I, @. 48: Ulis tcmporibus Otto imperator
ler ÄtitQ Si. ^rintic^ft gcflen bie Täncn. 275
9iebcn "Jtbcj-.n fommt bann bet JBettd^t be^ 9Bibuftnb in Söetrac^t: bafe
bfibe tion »erfc^iebenen Unternf^mungen jptec^cn, ^Ibom oon einfm 3"? 9«9«n
hai eigentlidje länematf, Söibuftnb öon einem ilrieg mit ben in g^icälanb
unb ^ollanb aniäifigen ^iormonnen, ift biitd)QU^ ntdjt njQt)tj(^finlid^.
t^ieilic^ toaxen bamalä in jenen ©egenben bie Uiormannen ober länen
übftmädjtig; bie Stobt unb baö Si^t^uni Uttedjt ttjoren lange bon i^nen be«
U^t unb tcr^eert'); baft .^eintid^ felbft ober fie tjiet ongegtiffen unb befämpft
i)abe, mitb nitgenb« gejagt, unb toa^ üon feinem Boi^n iBruno er^ä^lt loitb,
ift ,^u uiibeftimmt unb ,^u fet)t entfteßt, ol3 ba& fic^ batau? bierfüt tmai fols
ortn ließe. Ji^efa nämlic^ berichtet: nad) bem iobe beä iBijc^oH Oiabbob im
3ot)re 918 ^abe bet Äönig feinen ®of)n an beffen flatt ^um 5öi|c^of erbeben
hjollen; bbd) bamit et fräftigcr bcr 1^flnifd)en SJerhiüftung (*int)alt tl)un fönne,
^obe er ibm ein militätif^i-ö ^^Imt übergeben, bem Salöetid^ abet bie iöifc^of*«
iDÜrbe teriicbcn ^a iBruno aber bamal^ nodj nidjt einmal geboren War, fann
bie« fo ouf feine Süeife »abr fein, unb Wenn aud^ üon JHuotger, bem ibiograpbfn
be^ JBtuno-'), feinem ^Äufcntbalt in Utrecbt "" gewiffcr (Jmflufe auf bie 2ie«
fteiung biefet öJebiete öon ben furc^tbaten ^cinbcn beigelegt wirb, fo fann bieä
ood) für bie 3lnnabme eine« S^Qti ^einric^g in btefe ©egenben nichts bc=
totifen'). ^iod) Weniger fommt, Wo« ®ramm (Miscell. 6. 291) öon bet Qx*
tidjtung ber 5Jiarf lUntwerpen burdb |)cinriciö anfüt)tt, in iöetrad^t, ba tjier
ouf bie ^txt ^einrid)^ unb eine ^beilnatjme beffelben an bet ©rünbung aud^
ni^t ba^ 5Jlinbefte binbeutet, wie bcnn an biejelbe oucb niemanb fonft gebadet
^at*). i&i ift reine äöißfür, t)iftf)in boS tion äBibutinb ör^äblte ,^u tetlegen,
obct fogat ?lbamd 'DJacbricbt ali bto§e Ueberttagung bei ty(x ©ejc^eljenen auf
eigentlich Tanifcben 5öoben ju etflären. Unb ebenfowenig ift man irgcnb ju einet
Gombination bercdjtigt, wie fie Suf)m berjudbt (.^iftorif af lanmarf II, ©. 566):
itfalbeticb, ^cr iöiid)of Don Utrecbt, babe bie bort Wobnenben 2;änen bebrängt;
ibnen fei Jlnub au? ^olflein .jur ^ülfe gejogen, bicfer aber öon .5>"nrid) be»
firgt toorben, ber bann aud) gegen ©orm ielbft einen 3"9 unternommen babe.
- ©ei Süibufinbe Chnuba (ibiftmar: Chnuto) an ftnub, unb ,^war ben aud
norbif(ften CucDen befannten Sobn be« @orm, 3U benfen (fo aucb icbon Leib-
niz, Ann. II, S. 413), fcbien mir an fidb >oobl bered^tigt. ©ramm, Miscell.
S. 249 ff., Will bieg freilieb "tdbt gelten laffen, ba Änub nid^t, wie Tor-
faeuB meine (biefet bebauptet eg abet got nidbt, j. Trifolium bist. £. 8 u. 11),
in Schleswig, fonbetn jenfeitä bet t*ibet in ^olftein feinen Ü^efi^ get)abt babe,
Wog abet ben Setbältniffen nur nocb beffer entipred)en Würbe; boR et bomalg
fcbon geftorben fei, wie ©ramm Weitet bebauptet, ift nidjt ju etWetjen; wenig
fleug eine Ueberlieferuno läf^t ibn big fur^ bor bem iüater leben, ber nocb bet
Wobtfcbcinlicbften 'Jlnnoqme etft 936 ftatb (f. Torfaeus S. 13 ff.). "Mnberg ftei-
lid) not^ ben oben S. 162 lü. 1 angefübtten ?lugfübtungen Stotmg, fo
bn|} bieg bobingefleHt bleiben muft- — öine ?lunabme bie Gundling, H. A,
©. 199 (ogl. '^. (&. muntx, N(.toe über, jum Saxo III, 8. 280; aud) 8.
©ieffbtedjt, aOenb. ©efdj. 1, 6. 138; SBigget, Wecflenb. ^.?lnnalen ©. 27), ber
beg Torfaeus jut Seite fleflt, ein in Oft Olofgloge üotfommcnbet Önupa
Äönig in 3ütlanb, ben ©orm beHfgte, möge gemeint fein, befömpft ©ramm
(E. 249 gleidifaQg, unb ba wit faum mebt alg ben ^J{amen uon ibm fennen,
fd)einl e« mit bebenflicb, biefen l)iet bfibeiju^ieben; unb Wenn ©ramm jelbet
onimmt ®. 246, baft an einen (Snfel beffelben gleidjen 'Jiameng, bet feinen
Dnciam «ibi focvrat tribuUriftm, propUr reiiii, al arbitror, ileaidlain, •looni »upra (c. 2) iMnuni-
mu« ituIh* tantom »t ilolitiU inMrrir« 9iai i adimonn, ttef(t|. \>. X)&nnemarf I, C 60.
1) t\([l oben 6. 1X> unb B<<ka. < ' <-tinam «d. Boehelittt. l'ttr^. 1043. fol.
h. .'1.' tt ,\t)'n *ol8» Joh. » I.KyJi« Vll, . rt. ADD. Beliriei «. lOti.
2i \i\ii Hrunoni» C. 1, .S.S. IV. g iV. ^f" = l ; • X' » «t,n,.fftl,r(.-n >J«nrtrii »Ott :
l'bi nam i|ii«- . . . inK^iiio Mfad protMr' ' tnodi
olsi'lem ali<|uanlnin rafrifnit. «t MeelMi.< "tU-
teraal, h«c oc.-n-''"" '"-*."'•••.« •"•>• «nn»
poi'ulu» ab ho ! iine»
obfr aar .^fiir. > ün
bif fpaictf 2f.... , ... .^M.,> ^.. .-.,,.'1 i *■..... ,.. M
31 'Jiuotiirr i(t)i: ,)(n>inntfn Viormannrn unb bit iänrn c
aacva Dunorum k"'!'" . lu unlerf^ttbrn.
4) «fll IT.lilii. tJUU.
18*
276 <^scut« 23.
Biij in ^oClanb ober (^lieätanb Qet)abt \)abt, gebadet luetben tnüffe, fo ifi bai
eine |)i)polt)efe otjne oUc Ü^rgtünbung. — l^yaeus. Acta SS. Octob. IX, <B. 388,
meint, GJorm felbft fei tietflonben, tticgen eine^ Söcinaincnö .^atbafniib, ben et fle=
ftit)tt. — öine toenn and) icl)r öcrftirrte (*tinnetung on bicfcn ftttcg gegen einen
Äönig ßniib mag man tooljl, mit Siebet inb, 'Jioten II, S. 2()1, in ben (5tiQt)tungin
be« Kkkchard Sang. Casus c. 81. 79.86 (S. 119. 117. 120) tion kämpfen Ctto«
gegen einen l:änen(Linig6t)nuto finben: Otto tjabe fid) mit jeiuem £d)tt)agct ''^Ibalbtig
Oon (Jnglanb werbunben, ut junctis viribus ( "hnutonem Danorum debellaret regem ;
regem procul contra DanosSleswicapentem tactum non latuit; er fe^rt(^hnutone
rege victo ou^ ©d)le«tt)ig ;iutü(f. Sdjon Mopfe in bet erften ißeorbeifung bec
J[at)rbüd)er Otto I., ßjcurö 10, 6. 110 ff., jeigte, mie unmöglich ti ift biefe 'dlaöi-
richten ^ronologif^ ein3utei(>en: einen Äönig Wnub ^at e* in bet 3fit Öttoä
oat nic^t gegeben; Otto I. t)at, rtic ic^ glaube'), überhaupt ntc^t jeibft einen
Ätieg gegen bie iänen gefüf)tt; e^ fc^eint in bet Il)at nur eine unfic^etc flunbe
oon .^etntid)§ kämpfen ^n biejet (Srjät)lnng gefül)rt ju ^aben.
3toei ßriegc ^cintid)^ gegen bie 3)änen l)aben auc^ nocft einige bleuere
(SDJebefinb, 9?oten II, <B. 261; i'. ©iefebredjt, Siöenb. töefd). I, 6. 137; Süigger,
Ulecflenb. ^Ännalen S. 27) angenommen, ben einen hjegen bet Ann. Augienses
(f. oben ©. 142 m. 3) 931, ben anbetn 934. ^2lIIein baju ift offenbat fein
®runb; bie 9iac^ridöt Don bet iöefetjrung beö ^iormannenfontgo Ijängen jene
^Innalen nur ber über ben dürften bcr 'itbobriten an. Unb id) t)atte e^ oud)
nicftt für berechtigt, bie angebliche laufe biefeö ^Jiotmonnifdjen Königs 931 auf un»
betannte kämpfe bet Sndjjen mit ben 2;äncn jiurücf,^ufüt)ren, roie JfiJ. ©iefebrct^t
roitt, I, S. 23-3. 'iJltte iiertdjte miffen nur oon (Jinem 3wSf 'Ö""!^'^^' ""^ f*
ift fieser gegen bie ©runbfä^e ber .fttitif, au^ nid^t gan» übereinftimmenbeii
'}tac^tid)ten üerfdjiebene 5yegcbenf)eiten ju madjen. SiÖibufinb, ber auf ba^ 3ai)r
931 belogen roirb, beutet oud) befttmmt genug eine fpätere 3fit an, unb bie ^n^
terptetotion, ineld^e ii. (^icjebtec^t feinen slüotten giebt, ift eine gan< gcirtungene.
let 3ug ^cinric^s läfit fic^ beötjatfa übet^aupt aiid) nidjt in bicä ^at)i fe^en, toie
ti früher Gunilling, H. A. ©. 198 Üi. c, gegen Schalen, Ann. Paderb. 6. 270,
tettt)eibigt unb au^ toiebet Byaeus, Acta SS. Oct. IX, S. 389, angenomme.i
t)at (ebenio 3enfcn unb OJiidielfen, ®d)l. .£)olft. Ä®. I, ©. 124 9M, ober gor,
roie @ramm nod), Miscell. ©. 269, meinte, aui ben äßottcn be» Adam, nart)
Untetloetfung ber ©laben: Deinde cum exercitu ingressus Daniam, fd^liegen,
baß bcibe^ in einem Hrclbjug geic^et)en fii.
"Auf bie I:änen in ber .^eimat roeifen olle Söeric^te fet)r entfc^icben I)in :
nur bie Ann. Augienses t)abeu bie mel)r unbcftimmte 4<eieid)nung 'rex Nord-
mannorum'; aber fdjon ber Cont. Regin. fe^t ftatt beffen 'Danorum'. 8iub=
pranb (f. oben ©. 160 31. 1) fpricftt Don ber gens indomita sub septentrione
in oceano degens; Thietmar (I, 9, S. 7.39) etiö^lt bei Gelegenheit biejeo.
ffriegS ton ben 5Kfligion?gebrihicI)cn beö SÜolfy unb berid)tct Don ben Cpferu
ber 2:önen ju Lederun in pago qui Selon dicitiir, \oa^ nur l'et^ra auf <Sec=
lanb, bet brfonnte .^auptfi^ bcr Cbinereligion unb Cbtn5l)ertfd)et, fein fonn.
9lud) bie 9iac^rtd)t bet *.?lnnalen \u 931 t)at abet fpdtete eutftellungeu
etfal)ien. Korner, Eicard Ci.rpus II. ©. 523, giebt biefclbc jo roiebct:
Heinricus rex ühodritos cum Mirilla (Micisla: Leibniz SS. II, <B. 544) rege
e^rum secundum Helmoldnm — roie gcroöl)nlid) bei Korner eine gan^ falf^c
Cuellcnongobe — et Nordmannos cum Guduryno rege eorum ad fidem ca-
tholicam armis, nmneribus et exhortationibus" salutaribus ad fidem Christi
convertit. 3;ie i^m anbet?l)et befannten ''Jiamen fd)eint Korner roiüfürlid)
l)ier jugefügt Ju t)aben. (Sin argeä "JJHsüerftänbni^ ift e^ eublic^, roenn Craw^,
Hist. principum ex domo Brunsw., Mader Antiqq. Brunsw. ©.80, fagt: duo^,
reges convertens chribtianos tecit, scilicet Norraannoruro vel Norwegorum
et Abodritonum seu Suecorum.
1) Tte8 ^ot ,_toie toit ie^t »oiffen , fd^on _früt)er lo^tmann angenommen (aber öef*.
üon Tannemorr I, * si. mtebcr aufgegeben), ebenfo aörgenfen, »Jlar'böget fot norbiff Clb=
fimbigljeb lH.,s ©. .m fr., fpater USTD «tunb in bet^bljonblung, ^orfdjungen XI, 2. 563 ff .
'.;,^V^ "aT^" *! "S'' """ °"* ongemeine 3ufltmmung etfaljten; f. Tümmler, Cito I. ©. 167
i^timintt ffeifel' "^"^gg "sfs *" ®"'^"*' *• -'^- ^^'""^ «tefebred^t äußert nur not^ unbe=
e i: c u r ^ 24.
t)if Drutfdjc iHorh on hx 5d)lfi.
^ud) bte 92ad)iid)t ^bam^ übei bie (^inje^ung eine« ^D^aitgtafen bei
64le«totg, b. ^. bie SBegtünbung ober ^erfiellung einet Warf ^iet an bei
9lotbgtfnje be* Sieid)« gegen bie ^änen, ift öielfo^ ongefoc^fen tootben.
(Sine iold)e ^iaif beftanb in brt Aatolingilc^en S^^^- ^^ ßi^^' fretlid^
]o toenig »nie bei ben anbeten *DiQtfcn, bie untet JRotl unb »einen näc^ften 9?at^:
folgetn et»Dät)nt »Dctben, ein beftimmte^ 3f"flni^ übet it)te Segtünbung; aii^
übet i!)ten Umfong ieW f^ o" genaueiet ßunbe. Tod) betec^tigen bte 9ia(^=
tieften roelc^e öotltegen nidjt, an it)tct C^riften^ .^u ^roeifeln')-
Tor bie Süoite be« Cbron. Moissiacense ,^utn ^aiii blO (SS. I, fc. 309,
unb h7iebrtt)olt II, @. 2->i): Karolus imperator misit scaras suas ad marchas
ubi necesse fuit, et mandavit civitatem aediticare ultra Albiam in loco qui
dirjtur Esseveldoburg (b. i. 3^rt)oe), et mandavit illis hominibus qui custodirent
civitatem, ouf eine foldje vlaxl ^u beuten finb, ift nic^t toabt|c^einli(^. —
Ulan fönnte meinen, nod) ?lbld)luB be« f^iieben^ ;itt)ijc^en Äoil unb GJottfrteb
im 3at)t «11, obet bei J^eftötigung beffelben mit leinen 9tad)folgetn .^»etiolb
unb SReginfteb sH, fei bteje Viaxl eingeiidjtet hjotben; obet bie Slnnolen*) et«
toä^nen nid)t9 babon. diufe, in feinet '^btianblung übet bie äanbftirge brt
5Cönen mit ben S;eiitid)en im 9ten unb Inten iVt)il). ^), glaubt, in» 3- »2(5 fei
bie ^ttic^tung bet Ultaif m fe^en, ba in biefem 3at)t Xfiibmig bet ^tomme bem
f^itiolb einen liftiict jenleit« bei t^lbe (notft iym .^loildKn iieene, 3d)let unb
2eofn*ou gelegen) öerlieljen unb ein ^eer gegen bie (fibet aufgefleüt Ijabe.
Hber bie ^tad)ti(^t bet Vita Anskarii c. 7 ton bem biejem netliet^enen ultra
Alliiam beneficium - mag e* eine iietmedjfclung mit bem nac^ Ann. Ein-
bardi itjm in ^lieslanb angenjiefenen Jöefi^*) obet baöon oetjc^ieben fein —
fntin hai nid)t etgeben. iUgl ba;t>> Langebek. SS. Herum Uanicarum I,
e. 439 9t. — tu erfte 3put bet 3Jlat( finbet fid) im 3at)ie 82t^, Jdo bie Ann.
Einh. S. 217 et^ibleii , bie föiafen faft oon ganjj £ad)fen fammt ben 'ülatl-
gtafen (totius paenr Saxoniae comites sitiiul cum marcbionibus) feien juiammen*
flffommen, um ben .^etiolb, " '" '•lii^« £öl)ne Detjogt batten, ^utürfiufüljwn,
^ciiolb ober habe ben Du di j^rieben gcbtodien. Quod audientM
filv <;.i ■••;.•; ■• ..'•»;- piis ad man am vtMiiunt. et nostros in
ri >< . . . tranbito tlumine adorti, castris exuunt
i„. -L:,-.: :--ii Jlnnalen nie uiibiftiinmt für Wren^e grbtaudit.
1> €o nrufrbittfl« Hot : - ,\a\ixb. füi tU L'onbr4funbt bet ^tt|. C^ltilcia. ^ol*
(lein unb Vauenbutfl ^ ^
2) Ann Kinb . SS I ? ! - ii J<)1.
3) ^alif. etoat»biirA(rl. Diaaatln I. C 600.
4) Co Inbtmanrt jii btr Ctrfif brt ViU. Xaflffltn jfbo« i^attf. C4( f>*\i^ 9^- '•
e ai2, bcr bann aber nur «n fia (in|tlM* ttut bcnlrn totO; »gl. ladlnann, 9tm- *on
lannrnarf I. «. 39 9t
■
278 (SiCüxi 24.
fonbcrn bcaeic^nct eben einen ]old)tn mtlitärijc^ otganinerten ^tftrict, meifl
mit einem näheren 3"iab» ^ft ^°n ^" '^oflf °'>" ^f" 5fint>fn- Qfflf" ^i« «
beflimmt »at, entlehnt ift: marca Hispanica, Forojuliensis; Avaricus limes:
|. bie »teärn 2). 330. III, ©• 371. 9loc^ mct)t t)at inarchiones in biejet ;'ieit
eine jcfte 33ebcutuna; ti ift unbentbot, bafe tion folc^en, no(^ bajit untctft^teben
tion Saxoniae comites, gejptoc^en fei, Wo feine IlJotf csiftiettc. 'Jln bicjelben
ift junddjft }u benfen, toenn 8.^2, Ann. Fuld. SS. I, ©. 3()7, custodes limitis
Daniel tjiet neben principes borealium partium genannt metben; ba« 2üott
fann aud) auf bie ftiegettfct)e 'Bejahung belogen hjcrben"), ober eben bod/ nur
auf bie bet Tlaxt, ba limes mit einem ^öeifa^ mie Danicus nie in anberem
©inn öotfommt. ©ptcd)en bie Ann. P^inh. 817, ©. 204, öon einem Tönen
Gluomi ali custos Nordmannici limitis, fo lüirb l)ki eine ö{)n(iri)e liin»
rid^tung auf Tönifc^er ©eite öotauggefetit, bet Äusbrutf 'Normannicus' aber tool)l
eben 3Ut Unterfdjcibung Don bem Danicus limes gebrant^t, mie bie gi^dnfiic^e
^JJtatf gegen bie Janen bejcic^net metben mu^te. — @ä ift auc^ fein ©tunb ans
Sune'^men, mie flrufe (©. 671) meint, 828 fei bie ^JJatf berlaffen, üietlcic^t im
3ot)t 845 ^crgeftellt morben; ijiex wirb nur ein gtiebenefcftlufe jtoifc^en iJub«
mig unb .g)otic bem Söncnfönig berichtet (Ann. Bertin., SS. I, ©. 441). SBenn
c8 im 3al)t 873 l)eifet, Ann. Fuklenses, ©. !386: venerunt Slgefridl Danorura
regis legatl pacis causa in termlnos Inter illos et Saxones posltos, fo ift c^
alletbingö nic^t beutüd^, ob aud^ biejer ^Xuabrurf gerobe,ijU auf eine ''IJlaxt ju
bcjie^en ift; bod^ fd)einen bie gtanfen noc^ im 53efi^ ber ftüf)cr eingenommenen
Öebietc getoefen ju fein. 3fn bet nädjften 3fit feblt ti an allen yjodjrid^ten.
9io(^ bet yiüebetlagc S8tun§ im 3a^t 880 mitb foum ba§ Sanb nörblic^ ber
6lbe behauptet fein-), lafj abet nid^t bIo§ bieä miebergemonnen motb, fon«
betn au^ fpätei eine 5Jtatf gegen bie Spänen beftanb, untcttiegt feinem ^^ufifcl«
S)aö 3fU9ni^ ^bama^*) über itjre Slbtretung burd) flontab II. an Änub
ift bafüt butd^au§ bcmeifcnb. Jann abet ift i'^te .^eifleUung ju feinet anbevn
3eil tDot)tfd^einlid^et al§ eben je^t, unb 9lbam§ ausbtiirflidje Angabe ouc^ Ijiet
feftjut)alten.
Unb e% fc^eint erlaubt, eine 5Jeftätigung nud^ in bet notbifc^en Uebcr=
lieferung oon ber ©rbauung be§ S^änifdjen fBrcnjttJoüeä, bei fog. SJaneöirfe,
burc^ bie %%X)ia, bie ®emot)Un @ormg, ju finben. ©benb ?lagcfen giebt botion
eine freilid^ ^ijd^ft jac^en^afte (Srjötjlung^). 2;er Äaifer Otto, nad^bcm er 2;äne'
morf befielt unb tributbar gemad^t, eo pervenit Insolentlae, ut infamiae dis-
crlmen toti regno conaretur irrogare. @r üerfud)t bie it)l)ra it)rcm ®atten
untreu 3u ma^en unb löfet i^r burd^ ©efanbte, qul sub specle censum colli-
gendl ju tt)r famen, tjorftcßen, toie öiel e^rentioller el für fie fei, Romano
praeesse Imperio et Iniperatricem existere, quam vel tributariam vel saltem
modlet fore regnl reglnam. ©ie get)t jum ©d)ein batauf ein, forberle aber
als ^4}tciä ben (Srlafe be» Iributä auf 3 ^aijxt. ©ieS toirb geteät)rt unb nur
bie ©teüung tion 12 ©eifeln öerlangt. 2;a bic§ gefd)ef)en, ruft 2;i)t)ra afleä
2Jolf bei ©d^leämig jufammen unb läfet ba ben SBall bauen, quod postmodum
Danls velut indagine inclusls a Teotonica rabie tutlssimum semper munlmen
extltlt. ^ieforgniffe be3 ßaifcrö merben burd^ täufd^enbe Sorgeben befc^roid^tigt,
baS 2Berf ^lüdlid^ öoKcnbet, unb alö jener nad^ ^Jlblauf ber 3"t feine 6Je=
fanbten fc^trft, um bie J^tjra ju '^olen, merben biefelben jurürfgemiefeii. Jafüt
muffen bie ©eifetn mit bem Seben bü^en. 2lber bie 2:äujdt)ung mor gelungen,
bet ©dju^maü ju ftanbc gebrad^t.
S;en 5öau eine? folc^en ©renjtoaüeS legen anb»tc SBetic^te fd^on bem @otts
ftieb, Seitgenoffen i?atl b. @t., bei, Ann. Elnh. 808, SS. I, ©. 9-5; unb nicl-
leicht maten in noc^ älterer 3"t f^O" tBefeftigungcn f)ier an ber öirenje oon
1) 6o j^o)>Dmann @. 19.
2)2ttininlft, Oftfrönf. 9tti<i) II, S. 137. 2ßa« Hop\)mann, B. 2\. eintoenbft, trägt
toenifl QU«, bo bon bem fräftißen ®eift ber Subolfitiger öor §einrid^ ^d) ^icr im 9lotben
nii)ti jeigt.
:ii Adam II, 54, S. 267 31. 4. OTit SRe^t fagt ©tenjel', flfränf. ftaifcr I, ©. 29 SR. 27:
^er streit über biefe maxi ifl fe^r übcrffüffig , folange bie Uned^t^eit biefer unb anberer
etellen ntd^t bargettjan ifl".
4) Langebek SS. R. Dan. I, 49. (Utoai obtoeid^cnb ein t)anb?(^riftlid6er Icit in .ftoten-
l^aflen, ber SS. SV mitget^etlt toetben foS.
£tc Xeutjc^e Vlaxt an bet ecktet. 279
^finen unb Tfutftften anflflfat , toie bie Annales Lundenses fi bi4 in bie
3«tfn bf^ erften jagenl)Qften flönig^ ^on jurürfoer^ehcn {'Jiorbalbingijt^c Stubirn
V, ©. 21 1. 'Jlbct eine ©tnenetunvi unb öielleidöt «trteiterung toitb entjdjieben
bet Ib^ra ali Söetbienft angetedjnel. Saxo X, «. 481 (ed. "iRMn I) je^t ti
in bie 3eit it)te3 3o^neö .^oralb, unb gcn)öl)nlid) »itb angenommen, l>a^ ti
mit ben Kriegen Ctto f. pfamtnenljänge; i. i>. (?. "Vlüilex, in ben 9Joten jum
Saxo III, 5! 2ss. <Hbet offenbar bot bet 3u9 '£)eintictj3 einen tiet geeig=
«eteren 'Anlaß. 'Huä) finbet Ctto II. bie il5etf($ianiung tot, Thietm. III, 4.
Tie ^etftellung be^ Xänifdjen ©reniroaUe^ unb brt leutfdjen ü)iaif finb offen»
bat in engem 3- ammen^ang mit einanbet ju benfenM-
JJÖa^ bo« i^tbxtt ber Warf betrifft, jo fann im allgemeinen fein 3rofiffl
fein, bo6 fte ba4 iJanb jioifc^en ßiber unb Schlei umfaßte. Sßjenn bie Ann.
Einh. ben !fl}all ©ottftieb« lange ber öibct get)en laffen (a. 0. C: limitem
re^i sui qui Saxoniam respicit vallo muntre tonstituit eo modo, ut ah
onentali maris sinu quem Ostersalt dicunt usqae ad occidentalem oceanum
totam Aegidorae tluminis aquilonalem ripam muniroentum valli praetexeret)
ober {"2^ tit ©teilte all in ripa Aegidorae fluminis bejeic^net ivirb , fo ift
nidjt bie je^ige (Jiber gemeint, fonbern entmeber bie Ircene, je^t ein nörblid^ct
3ufIuB. bamaU ein ?lrm berjelben-), ober öiellcic^t ein öon ben je^igen 23et»
Ijältniffen t)er'd)iebener met)t nötbli(^et Süofferlauf ^): öon ba gingen ©renje
unb 2i*all au bie Sdblci tjinüber.
?tUe U3erl)ältnifie beftätigen, baß ba§ Sanb bii Ititx lange ju ^eutfc^lonb
0et)ötte unb erft fpöter mit bem me^r Idnifc^en Sübjütlanb Dcrfnüpft »otbeu
ifi. 3?i5 iut Schlei ^ettfdöt ffit ben öltcften ^tittn 2eutfc^e Sprache, bie erft
nad) unb nad) loieber in bie nötblic^en @egenbcn fic^ »erbteitet ^at; unb außer
bet gprocfte ^eigt bie iüerfc^icbcnfjeit ber Sitte, ber 33auart^), bet "fldetmaße'^),
futj faft otlet 23erl)ültniffe bee l'eben«, fomeit nic^t bie neuftf S'^l änbernb
eingetoirft bat, boß bie Sdjlei eine alte unb totc^tige ßrcnjfc^eibe bilbet: fo
Idfet aud) Adam bie 3üten fic^ fübroörtö nur biä t)iet eiftterfen'\i. 3n ben ju
bet ölten l'iott gebötigen Örgenben Ijatten bie ^änift^cn flönige fpätet beben«
tenben iomänenbffi^ (.RonciC'let), ber fid) roafjtftfteinlid^ aus bet 3f't bet etften
abttetung bei yanbel an ?ic l)etic^teibt^). ^n ben fpäteten Utfunben Sdjle«-
ttiigs toitb biefe Öegenb noc^ lange, pon bem übrigen ^erjogt^um gcjonbert,
ali befonberer H'anbestbfil bcieic^net").
iobei mu& ti freilid) bol)ingefteIlt bleiben, ob nic^t ftfl bie gttic^tung
eben bet Ulaxl in Äarolingi^en 3«it biefen liflrict bem 9teidj angefdjloffen
^at. Toblmonn") {)at fic^ auebriidlic^ bagegen etflört. '^od) fpric^t bafüt
»enigften* bie Analogie anbetet i>etl)ättniffe: bie eigentlichen SJJatfen liegen
tegelmäfeig jenifits bet eigentlichen JKeic^egtcnje, ouf etobcttem feinblit^em
I) Sfll. $tt(rftn II. C ij. brr eint idnliit)« 9rm(Ttuna maätt. bann obet bir ^er»
fifUiinn ^r^ Tan^butt mit ker bon Adam 11. :< tTjiljlIrn ,|{frftirunä ber £ä4fifibtn (Solonie
II rbtnbunfl bttnat. Mr brn Vau butd) Itiqra (rflärt Hd) ^^örgrnfen, Zibftrift
'-r i6fi]nbiabtb 1868 £. 377 ff., b(T au«Ffll)rlt(t) übrr bru Mcqenitanb gcbanbclt
1)1-.:. . ^. . 11.1, m...,., <^"..KfimQnn, s. f. 3(J>lf«tt) 'öolit. <•'"* »"i = ' «
-' « -' - n »on eta|^rtl)olin i77i » .it. Unter*
'u^uinun üt . Sd)tr4h>i()4 unb be« Tanen Icf, fttelct
*Utt<r ii ' ..i\... ii* s-„i... o,,.4,( 6i,i;.i.,i :i, 6. 1044.
'4e Vanb btr mebt
einen t!. ba« |u ti:. . . ; aut) auf
bie nor6i,..,M ,^..11,1,.... i. n l;... iuncuiUi rnuiiiü^i nimmt, ium rnuni eigtiitll^e»
tR(trbu<rn niBrnpridit mc 'Hr]ri(t)nunfl 'flomvn' tr ben Ann. Kinb., btr btr Serf. C. 4.%
lu tornid Mrmi(t)t brtlrat
4) «flL Jolrf, ÄieUr «Idttfr tl, B XJ^ '^' - '^t f« II 6. 17.
'>) ^uftn (hoh»<->. nadi brnrn f4)on im ^trr bit Vrcttc otmrffen »erben
il brn 1i>>*r rvo^nalit Wal'lrmari II. btt Lai,,; Pko. VII, £. 5221. finbrn ft^) Bilfet
bfi *■-- "^ ■-—<.
Itrrm. IV. 18, .Si<. VII. £. :{7:t: babilant. . . Uaoi. qsM JnddM appcMant. iiaqM
a<! loflrf^fit rennet rr brn Xifiritt IV, I oitt |u Jadtant. bon brm tr lagt, h»%
f» ai' 1 / i-r- in t.or ' ' r.
Tl i ,Unfni Umufftn XtiifcJirift II, C. MÖ.
>>i t.'rram no t I jrdriam. Uit. btt Ainiflin IRattUbe k»n IM), f. Ml|«
brr e .'M , I on.! II i<-ram dta. Ut(. btrfrlbcn Dan 1288, bcTOiil«. »on 1Ri(btlft«.
5^1. J^^olft Urrf I, tit dat w« li«bt rt twjmchMi 8I7 nad» Eider«, litt ^. ÜMf
maxi öon \^j:>. fbcn.
V) Wtl^iittr bon Tännrmaif I, C. 70 K.
280 CjfutS 24.
SJoben unb nnb fo bem tRetc^ öetbunbcn lootben. .^iet jc^eint fid) bte ©ad^f
loa^tld^einlic^ fo u' öet{)alten, ba& biejer 2)tftrtct, btd)t beiuolbit, lange fo gut
»oie unbcroot)nt jit>i|c^en i)(5nfn unb 3)eutfci^en in ber 'JJhtte lag'), bii eben bie
6inticf)tung ber ^JJlatf juc (Sinioonbetunq ton Dcutjd^en Slnlaft gab : it)te ^er-
ftefluug teat not^ ?lbaml SBetit^t oud^ mit bet ?lnfiebflung einet neuen Golonie
öerbunben -).
@8 (ommt bejonber? batouf an, toie ei fid^ mit bet ©tabt 2d)le#tt)ig
toetl^olten ^at. ?lbam') löfet fpätcr oud^ fie crft Don flönig Wonrab II. an
Änub üon länemarcf jurücfgcgeben n)erbcn, unb ^etmolb fagt au*btücflidö'')i
batnalS l)abe Sc^le^roig jum Ütömijc^en 'Heic^ get)ört unb iei beöl)olb bem iöi«
^c^of *DiarcuS tion Clbenburg untetmotfen lootben. Tagegen etjc^eint bie Stabt
jonft jeit bcn älteften Sf'tf" i"! Söefi^ bet Tsänen"^), unb manche 9lnbeutung
finbet ftd)"), boß fie biejen auc^i jpäter geblieben ift. .g)elmolb »enigften^ jc^etnt
ju irten , ba ji^on lange ein eigene^ 2iiltl)um in S^leSroig beflanb'). ?lutl)
Die Söotte ?lbam§ übet .£)eintic^ gcftatten n)ot)l bicje ^2lnnat)me, ba et aii^btütf--
\iäi jagt, bei (apud) Sc^le^hjig t)abe bet ßönig bie ©tenjen be§ JReidb^ gcffjjt*').
^tat^lmann"), ot)ne ^ietauf ©emid^t zulegen, meint, 3lbam fei babutc^ getäufd^t
tootbcn, ba^ et jatjlieidie 2)eutfd^e Jöeiüoljnet in Scftleöiuig fanb. 3lnbete,
felbfi Tränen, !)aben e« jtücifcltjaft gelaffen, ob nic^t gdjlegioig loenigften^ öot=
tibcrgebenb untet ^eintid) in ben .pänben bet Jeutfdjen toar (SGBotfaae, S:ane'
bitfe S. 28; *Petetfen II, o. 35 ff. äufeett fid^ etroaö anbete). SlQein baju ifl
fein ®tunb t)ott)anben "*). Sbenfoioenig beted^tigt etjc^eint c?, iBefeftigungen
in bet ?Jät)e Sc^teämig?, bie al§ Olbenbutg unb .^od^but.q (aud^ gcrabe;ju *natf=
Qtafenbutg) benannt tüetben, füt ben ©i^ bes Don .!^einric^ eingcfe^tcn *UJatf--
gtafen iju galten"), loie e^ üon ?lutoten bei IGtcn ;3at)tt)unbett» gefc^c^en ift'*).
3tudö fonft bffte^en übet ben Umfang bet 'Utatf SnJf'ffl < "^ ^if öfl=
lidöen Sttic^e jinifd^en Schlei unb bcn 3Jlectbufen , an benen ©cfetnfötbe unb
Äiel liegen, ©d^hjanfen unb Jänifd^ aSo^lb, baju gesotten obet nid^t ;
3»oeifeI, bie fd^metlic^ je oöllig gelöft toetben fönuen"). Sgl. S)al)lmann
a. a. D. ©. 71.
I) So fafit nod6 Helmold in ber 91. 4 ongeffil^iten Stelle: babens terram spaciosam et
fra^'bna fertilem , scd maxime deeertani , eo quod inter occeanum et Balticnm mare aita crebri«
insidiarum jarturis att«reretar.
■2} ^Ql. übet biefc :3enftn unb aDltddtlfen, S^L $>oIft. JMS». I, S. 124 9t.
3) 6S l^eigt n, 54, @. 325: dedit [ei ciTitat«m] Sliaswig cam marcba qnae trana Eg-
doram eat.
4) c. 12, SS. XXI, €.19: Eo enim tempore Sleswich cum pronncia adjacente, que scili-
cet a lacn Slya ad Egdoram ituvium protenditur, liomano imperio aabjacebat.
5) ©. Otberi periplas, bei Langebek II, ®. 115: And of Sciringe« beule, he cvtetb, thtpt
he B<>g1ode on fif dagan to thfm port<» the uion ha't »t Ha-dum. Se stent betvnh Winedutn and
^eaxnm and Angle and hyrd in on Dene. Ann. Kinb. 808, S. 195, bon bem SSnif^en ftönig
tt^ottfrieb: translatis inde ne^^otiatoribos ... ad portnm qni .SliesUiorp dicitnr . . . venit.
6) 93qL bie Nialssaga, fiat. Ueb. Havniae 1809. 4. c. 31: Itaqne relicto Oriente, praedain
ingentem vehens 10 naTinm classe ad Hcidabaedum Daniae appulit. Aderat ibi in regiont» su-
periore Uaraldns, Qomii ftliug. — ^aßegen ergiebt fid^ mi)U aui bet ©teile bes Etbelwerd,
.SS. XIll, 6. 122: Porro Anglia vetns sita est inter Saxones et Giotos, habens oppidnm capitale
qnod aormone Saxonico .Sleswic nnncapatur, secandnm Tero Uanos Haithaby. — ^iiffalleno finb
bie Ätigoben beS 5Polnifd&en ^iflottferS Koguphalas, bet SlMvik ju ben ca.stra bet naä) tt)m
(Slobifdien HaK»te (Holsati) tedinet; mitgetl)etlt in b. 3o^ib. f. aJledtlenb. öefd^. XXVII,
e. 126 ff.
7) »gl. 5Ql(f, S^l. §olfi. 3ß«. II, 6. 16.
8) Sgl. mit bet Stelle oben S. 160 91. 6 11,8, S. 306: terminoa Datiornm apnd
Sliaswich olim positos, unb bot^et : apnd Heidibam legatos Ottonis cnm marchione tmcidarant.
9) a. Q. C. S. 70.
10) Uebft Sd^Ie^toig« Soge jum Tonebitle f. ^oubeIn:Qnn a. a. O. S. 19.
II) Adam Y)>tid^t nidit bon einet JButg, bie §eintid) ongelegt; nad^ Thietmar III, 4,
errichtete fie Cito II.: Urbem anam in hiis finil>us cesar edificans presidio fimiat, bgt. III, 14.
12) Sie^e über biefe fi^on Boysen, Chron. SIeffwicense, bei Mencken III, S. .^7 ; Cy-
Siaena, Ann. Sleswicenses. f'oloniae 1634. 8. S. 41. ©gl. Cufeen , 9tltertl)ümet bon ©cfile?'
lifl S. 249. S. bofleoen 9l«mnffcn , 3eitfil)t. ä. '' ®- l^""': *^"I*' ®*l- ?"''?*• *9l- !'•
6. 16. unb befonberö t^onbelmonn, 3. f. SdjI. fcolft. ©ef(ft. X, ®. 1 ff., too et oniffl^tlid)
bon biefen StinßtoäQen ^anbelt.
13) »on »ebeutung finb bie bot^et S. 280 9t. 8 angefü^tten Urlunben. .3n bei be§
$. SDalbemat ^eigt elf boUflänbig: de stad to Eckerenvörde unde den Den»chen wolt und
Sie 7eutf(4e ^axt an Ux Sc^lfi.
281
fPunbftlid) ifl bte Angab« einet ungebrutften Tänt|(^en ß^ronif, wie e*
}ä)t'tni beS 18. ^Qtjtbunbett^ , bie ben bon ^eintic^ eingelegten SWorfgrafen
Roythengerus ober Rodengherus nennt. Sollte bet iHübiger bet ^eutfdjen
^elbeniage (€. 245) t)iei^in naä) bem ^^otben Derfd^lagen fem?
«Ilrat dat «e b»bb«t t«iiirb<-n .Sir tinde Eydere. rtne Sejeidbnung. bit toenigfleni nii^t nott)*
toenbid fo lu fafirn ift. ba% ti äan} getrennte Citbttte ftnb. wic^tiflei ift bic Uifunbe bon
lÄO, bie IQ in bcr üoriflen «uflafle jufrft mitoftfcfilt \)atit . nadj bem Criginol im Öe^.
StAtb |u itoptniiaflen c XVII. no. 1 d, unb bie fettbem and) nur in einem tsenig t)erbrtt>
ittctt 9tt4 bon Strmann toieberijolt ift:
K. Dei Kratia 'lUondBtn L)anoruni re^ioa, £. eadem gratia dax Jatiae et A frater ejiu,
omBiboa pr^"— "^ -— ''ttini cementibna in Domino salntem. Ne lapsns temporam ab80rb««t ea
<!«• in Uli Mr. proTide statait antiqaitas, ut es litterarntn tratimouio rucipiant flr-
initatoTn fafiemaa tarn pr^sentibas qnam fataris, qaoJ nos dilectia aTQDcatii
noatr- ' • '"rbardo comitibuü Holaatie pro redemptione dilei-ti fratris nostri
duci- lationis, et expenais factis pro sorore noi^tra, totam terrani nostram
inUr >'t Srans<«o, Frethslet, Stap«lebolin . nemns Jernwitb et oppidam
B«itic ■■» marcamni puri argenti in majori pondere impigneraTinm« cum
ODic: > tauta Humnia pccunie redempta fnerit terra memorata, ita tameii
qaod , : onis medio tempore proveniunt, ad njDs comitnm in pra-^fato d«-
bito niinirif r.rnpuK'niur ^e igitur 8up--r premiasis eis poMet fleri calnmpnia, preseiites ei«
litterai rontnlimas sigilloram no^trorum nmnimine roboratas. Datam Sleswic, anro ab ioe«r-
natione Doniini nilleaimo ducente^imo 84^xagesinio in vigilia Mcennionis Domini.
@ j: c u r § 25.
Dir Angaben über dm ^o^ Mm^ j^einridie.
Dbfd^on übet bie 3f't beä lobeS Äönig öetnrid^« fein S^^fifff Uin fann,
mögen bo^ aud) !)icr bie öot!)Qnbencn ^{ac^ticften jufQmmeuQcfteQt toetben.
Iien lag 6. Non. Jul. nennen Cont. Reg., bie Ann. Quedl., Thietmar,
unb eine gtofee 3a¥ 9iefto[ogicn, bie bon 3Jtet|eburg (7?eue ÜJJittt). XI, ©. 236),
Süneburg (äBebefinb III, ©. 94), Oueblinbutg (9Zeue ÜÄitt^. VIII, ©. 52), ^ilbeä»
^fim (ebenb. ©. 81), ©. 3Jlajimin (Hontheim ©. 981), Söeifeenbutg (?ltd)iü f.
Untetftanfen XIII, 3, ©. 24), Süeltenbutg (Böhmer Fontes IV, ©. 570),
Äeid^enou (ÄeQer, 3Kitt^eiIungen ber ant. ©efeafcftaft ju ^üric^ VI, ©. 61;
Böhmer Fontes IV, ©. 142), gangallen (*UJitt^eilungen XI, ©. 45), bcs Ber-
noldus (SS. VI, S. 392): anbete öon (Sc^tetnad) , 9Jeuenl)ect?e füt)rt 3JJooi)eic
an, 9ieue 'I«ittt)eilungen VIII, ©. 53. 3n bcn Annales necr. Fuld. (SS. XIII,
©. 195) Reifet e§: 6. Non. Jul. Cunolt pr. et m. In eod. Kai. obiit Heinrih
rex. din Necrol. Augiense (Böhmer Fontes IV, ©. 140), unb abbat. Mollen-
becanae (Schannat Vind. litt. I, ©. 140) geben ben 1. ^uli "n. 7 Non. Jul.,
toie e3 beim Marianus Scotus (SS. VI, ©. 554) t)ctftt, jc^eint ©djreibff^Ier ju
fein. 5. Non. f)at boä Necrolog. Salisb. (-Ätt^iD f. Oeftett. @efc^. XXVIII, ©. 30)
unb ba^ beö ^. fltcujfliftS ju ^Jorbt)nuien (gefl^d^tift beä ^atitereing ©. 5).
Uebet bie öötlig abttietc^enbe Eingabe be§ Necrologium Prumiense f. ben Qp
curä 6, ©. 204. — 2:en 2ag, sabbatum, nennt bie Vita Mahthildis post. c. 17,
®. 295, unb bie?et mar bet 2. 3uli. — 'äni bet @r^ät)lung berjelben, c. 8,
©. 289, bafe nut bet presbyter 3Ibclbag nüt^tetn gctoefen |ei, j^lie^t Leuckfeldt,
Antiqq. Halberstad. ©. 159, ber Äönig möge am ^Jfad^mittag geftotben fein.
'kai tic^tige 3at)r 936 t)abcn bte Annales necr. Fuldenses (SS. XIII,
©. 195), Ann. Wein^artenses (SS. I, ©. 67), Augienses (©. 69), ber Cont.
Reginonis (©. 617), bte Ann. Corbejenses (III, ©. 4), Flodoardus (©. 383),
Thietmarus I, 10, bie Annales majores Sangallenses (SS. I, ©. 78), Ann. S.
Bonifacii brevissimi (III, ©. 118), Mettenses brevissimi (©. 155), Laubienses
unb Leodienses (IV, S. 16), Blandinienses (V, S. 2.5), Colonienses breves
(XVI, ©. 731), S. Nazarii (XVII, ©. 33), Ratisponenses (XVII, ©. 583), Heri-
mannus Aug. (V, S. 113; bgl. Chron. Suev. SS. XIII, ©. 67), Marianus Scotus
(eb. S. 5.54), Ekkehardus (VI, ©. 184), ber Ann. Saxo (©. 599); — ba^ 3abt
9a5 bie Ann. Hersfeldenses (SS. III, S. 54.55. V, 3. 4). Pragenses (8. 119),
Einsidlenses (©. 145), Colonienses (I, &. 98; bie Ann. Besuenses, II, ©. 249,
toiebet^olen biejelben ifflotte au§ Ann. S. Benigni V, ©. 20 jum 3al)r 934),
Stabulenses (XIII, ©. 42), S. Vincentii Mett. (III, ©. 157); — ha% ^atir 937
bie Ann. S. Maximini (IV, ©. 7), Wirziburgenses (II, ©. 241), Quedlinbur-
gensesdll,©. 54), Sigebert (VI, ©. 348), Ann. Mellicenses (IX, ©. 496) u. a.i
— ba# 3a^r 938 bte Ann. Lobienses (SS. XIII, S. 234), Ann. S. Bonifacii
(III, ©. 118).
^legiftcr.
(Scgeelafltn finb bie Manien bft Xurniribfid^et unb bte untt4)ttgen ^rflärunaen alter CrtI*
nantn, r&t biefe fonfl neifl bic nrutrrn ^^ornitn artoS^tt. $erfonen, bit auf Sage, St«
bi^mng obet falf^tT Sefung bern^en, ftnb mit einem * bejeidineti.
«odjen 2.S. 107. 138. 209. 223. 224.
248. 251.
abobritfit 127. flöntg betfflbrn 132.
142. 144 9i. 1. 1»;0 m. 2öO. 276.
«c^OTtu^, *iid)of 139 Vi. 1.
«bolotb, aUei'tft. OJr. 00.
«balbfto, SB. D. Vlt^ 136. 164.
Hbalbcrt Don 3t. 'JJ^arimin, fpätei
(StAb. ü. SJiagbeburg 5.
?lbalbftt, Wr. (D. SJobenberg) 11. 21.
2<>^. 243. 244.
•«bnlbctt, «r. lOO m. 1.
abfllbog, *;>ticflft 174. 282.
^Ibolbog, St. b. «noelfoc^ffn 276.
«baltjQxb, «bt f. gotbie 1H2. 183.
«bült)eib. ©em. Ctto I. 1<)8 ^t. 7.
*Vbal^fib, (Sfm ^. Ottoä t). Sac^fn
«balrcatb, *. ö. ©erben 30 9i. 89.
109. i;}2. 142. 14.-). 146. 158.
?lbQnt Don internen 7. 273 ff.
Hbbtlfl, 'Jl-btiifin D. .^"fotb 184.
«Df »r. «r. «X>.
•«: l)tet^. Cttclö. ©ot^len
22?? V(. I.
Adonhusen 186. iSf* ^J. 4.
?lfba, Wem. *^i[Inng« 1><^.
"flefbflftnn, R. b. «ngellortjjen 134. 135.
^giud, 3ot}n ■£). Uiubolfd D. Sad)ffn
9. 14 il 1. 179.
«t^ne, j^l. 229. 2-.».
"Älotjolfin^-tet 1<m'. 'Jt. 5.
^tamanncn ; JUainannien (Sd)ti>abrn)
1. 3. 5. 23. 24. 32. ^'i. 88. 42—44.
56. 64. 66. 85 — 88. 91. 97 9t. 2.
105. 106. 110. 125. 146. 148 9t. 1.
152. 190 91. 2. 191. 192. 248.263.
Almania = Teutfc^tonb 230.
*«ratid), Sobn ber Slegilinbc 91 9t. 4.
©t. ^aibon, Stl. au Wainj 107. 118.
248.
mbnidi, gfütft üon 9tom 169.
«Ibett, @r. 79 9t. 2.
Aldenburch 1.^) ^Jt. 1.
«Ibgitba (?), lotetet Ä. (Sabwatb«
134 91. 4.
Aliti (eift? glb«n?) 189 9t. 4.
«aflfbt (.Mlsteti) 15 9t. 2. 97. 116
9t. 1. 166. 254 9t. 5.
♦Aloldus de Pecklam 244. 245.
aitoi*, m. 56.
Altgewe 103 9t. 7. 241.
9lltt)cim (goncil ju) 29 --31. 32 91.2.
136 9t. 6. 146 9t. 1. 4.
^malToba, @em. ®r. ^bfr^atbl t>.
^omalanb 207.
«malung, t». b. SJtrben 158.
«maluna (3 Deifd)trbrne) 185. 188.
An^ari }. Ihtgetn.
«ngeln 280 9t. 5. Angli« vetuB 280
W. 6.
«ngrljadifen (Angli) 138—1^5
«ngilbert (9bt d. 6t. Sttquui. . 4
9t. 3.
Hn^fat, dxib. D. ^mbuig 161.
^Inttoftpen 105. 9JlQtf j»u «nt». 274.
Arduenna, (»au 49 9t. 2.
Arelatensiuni regnum 230.
«mulf, Trutfdiei St. u. itaifet 1- 8. 5.
10 9t. 6. 11. 14. 84. 40. 41 % 5. 19.
■
284
JHfgiftet.
61 91. 3. 65. 105. 106 m. 4. 112
91. 1. 118. 125. 126. 138. 169. 185.
187 91. 5. 188 91. 5. 1915. 193. 199.
206.
Slrnulf, .6. t». «oiern 6 91. 31. 36. 38.
46. 52 — 58. 67. 68. 82 91. 6. 85.
89. 93. 102 91. 3. 119. 148. 149. 152.
167. 169. 191. 206. 207. 217. 225—
228. 244—246. 248. 262.
?lrnulf, ®t. ö. gionbetn 70 91. 4.
«ttfid) 136 9?. 5.
Astnid f. ©flcn.
^Itttgnp 121. 142 91. 2.
SluflSburo 75. 86. 93. 228. 234. 235
ugSburo 7o
^. 8. 264.
Austrasia l Dflftanfcn.
Austria j. Cefterteid^.
Avares ]. Ungarn.
JBaba j. ^a)}a.
SBabcnberget f. SBombetg.
Jöaiein, Stamm unb Sanb (Norici;
Noricum) 1—3. 5. 14. 23. 32. 35.
;38. 41. 42. 52-58. 64. 68. 70
91. 4. 82 m. 6. 85. 97 9t. 2. 105.
108. 109. 111 91. 3. 125. 146. 152.
190—193. 226. 228. 240. 248. 256.
257. 259. 263.
S?.ilbetict) , SB. 0." Utted^t 60. 94. 107.
135. 275.
Sbulbmunt, 5Dricfter 89.
SJambcrg 99 dl 4. 212. — SBoben.
berget 191. 208—243 ff- 247. —
rex Babenbergensis -gjeinrid^ II. 212.
JBarbcngau 9. 185. 188.
SBarbo, ®r. in J^uringen 20. (197).
SBntbo, ©od)!e 185.
Bastonica viila 248.
*»aba, «aba, Joc^ter ^. DttoS b.
Sad)?en 208. 212. 244.
Beke 189.
Belgica 25. Sgl. Gallia Belgien.
S3c[Ea(m)gau 123. 253.
SBcnebictbeuern, Äl. 226.
ßennenbusen 186.
JBcnnib, ©at^ie jur 3cit ^«I b. @r.
185.
SBcnnib, ©o'^n beS Slmalung 185.
SBcnno (JBcnebict), Üü. ö. iDJeh 117.
122. 136. 138 9i. 1.
iöcrnburg 262.
SPetd^toIb, ^. ö. 58aiern 57. 58. 106
91. 4. 138 9t. 3. 141 9t. 2. 240.
Jöctd^tolb , aiamonnc (flammetbote)
28. 42.
SBerengar, ftaifer 58. 59 9t. 6. 93
9t. 8. 169.
93etcngat, ®r. in Sot!)ringen 78. 81
9t. 4.
»ern^arb, 93. ö. ^olberftobt 75. 117
9t. 6. 146.
SBetnbarb, ». ö. ^a^^an 143 9t. 1.
33ernl)arb, 5^. ö. Iticnt 117.
»etnbarb , ©ot)n Siaxl ^axteüi 182.
SBetntiatb (Söctnatiu^), ©ot)n be«s üor»
t)etgcl)ciiben 184.
•Sctno, Bad)], ebler 181.
Scrnolb, ®r. 106 'R. 4.
Scrnuin, 53. ö. »ctbun 82. 86 91. 5.
g3ejan5on (Vesontium) 88 9t. 3.
99efe, Äl. 151.
Seocrungcn 185. 188.
Bichni (^üd^en?) 77.
SBining 10.
SBiflung 188.
SBobenfec 87. 88.
SBobo, «. ö. 61)aIonä 60,
©öt)men 6 9t. 67. 68. 100 9t. 1. 10.5.
111 9t. 3. 122 9t. 3 125-127. 145
9t. 5. 1.52. 250. 251. 262.
Soltglaö, f). 0. 5Jö^mcn 126 9t. 6.
SBonn 59—62. 65 9t. 1. 94 9t. 2. 229.
233 9t. 3.
aSoriioo^, ^. ö. Sö^men 125.
SBoroctragau 187.
33o)o, «r., »ruber Ä. 9tubolf4 b.
aBeftfranfen, 79. 120. 137. 139. 141.
166. — ^i^crf.? 60.
»otfclb 171.
ajotio, ?lbt ö. ßoröei 186 9t. 2.
Bozhoburg 17 9t. 1.
*5ötabant, ^err ö., 260.
»ranbcnburg 122 9t. 3. 123. 131 9t. 3.
^ngcbltc^c aJtatf 181. 241. Marcbiae
dux et comes 216.
Sraunjc^weig 261. 262. Ä. ^einri(^
Brunsvicensis dux 243.
93run, SBruno, Sl. .^einrid^S @o^n
(fpätcr (Srab. ö. Äöln) 6. 107. 103
9t. 7. 114. 115. 135. 175.
Srun, ©o^n Siubolfö, ^. ö. ©ad^fen
10. 252. 278.
SBrun, ^ü^rer ber ©ad^fen gegen Äarl
b. (Sr. 9. 180.
*S9run, ©ot)n bc^ bortjergc'^enben 180.
*4Brunt)ilbc, STod^ter ^. Otto« b. ©ac^«
^en 244.
SBuc^au 86.
SBubijfin 233 9t. 3.
iBuntd)o 184 9t. 4.
Buocbunna 248.
Surd^arb, ^. b. aBorm§ 95 91. 1. 146.
«urdjarb, mt b. ^ctsfelb , 5*. b.
Süiirjburg 140. 141 9t. 3. 142. 146.
SButc^arb (1.), ^. b. 2llamannien 28.
38. 41 9t. 6. 42 — 46. .50. 51. 53.
56. 65 — 67. 75. 82 9t. 6. 84. 85
9lfQtfhT.
285
'n. 2. 87 m. 4. 91. 102 9i. 3. 105.
106. 169. 248. 263.
^utd)aib II., £>. D. ?llanianntcn 91
9i. 2.
Söutdjatb, SJlatfgt. D. JRöticn 42. 191.
^futc^atb, IJjQttflt. in I!)ütinftcn 11.
14. 20. lUT.
iöutc^atb, @t. (So^n hei öot^ergc^cti:
bcn?) 20. (197).
«utgunb 42. 66. 67 <R. «4. 88. 151.
Itkx 91. 2. - gtanj. ^roöina 73. —
Örafjdjoft ?30.
Burustediburg 97 9{. I.
eambrai 80. 94.
Carainizi, fß^einnih) 3=1. 124 *Ji. 1.
6ampn, iBiät^. 252.
goppenberg 180. 1^9.
SafVl 21.
6^ampagite 83.
difitxi, j}l. 141. 16.5. 169.
(J^tfDtemont 68.
Ö.i)nuba, 6nuto (Anub?), St. ber !Dänen
160—162. 275. 276.
6l)ti|tion, 0r. sl. 121.
(£obbo, Ötaffn b. &. u. j. 181. 183—
IH-^. — 60.
aoblrii) (fioncil }u) 62. 64. 65. 109.
249.
Cogardo 1«6.
^onftanttnopel 147. CoDStantinespurc
234 iL 3.
ßonftanj .^7. 88. 94.
Cornfurdeburg 97 91. 1.
Gotüri, ftl. 5. 10 91. 6. 21. 96 m. 6.
luT. ln!j ^i. 1, 128 m. 130 Vi. 4.
1-. !-••.
Üxtipm. Äl. 107. 142 91. 1. 248.
(fto.iticn l(>:i 9i. 3.
2:W 9i. 3.
ittuidüt: ©tfclbettu«)82 9l. 6.
lu 91. 107. 24M. iBtjc^of 45.
r.
'"■rbun 74.
l)lfn?) 186. 18S9i. 4.
^ ...... rf l. 3. 9. 10. 17. 38
9t. 1, 103. 111 91. 3. 132 9i. 5.
142. 159-162. 165. 168. 1^1. 202.
273 — 280. Danicus I:
TonfPitfe 278 -2»1. täiu
in 233 9i. 8.
u nimcift 14. 122 9i. 3. 124. 127
9J. 1. 131. 151. 197. 262.
nlinotirn Wi 9J " "' ' 262.
j 2eut|d) i Teod.
I aJicbcn^ofcn 139.
1 5:ietctid)«biirg 184.
; Xingflfing (Spnobe ju) 55 9t. 8. .5?
! 9t. 4. 148.
I Dinkelere. Tinchelere 209. 212.
' S. Dionysii dextera 72 (91. 2).
Siott)atb f. I{)iott)atb.
I Disborch 63 9i. 1.
: ®obo f. Xubo.
: 3:onau 85 9t. 3. 226. 260.
i 3)onau80u 247 91. 3.
35ortmunb 120. 187 9t. 6. 233 91. .3.
2;tQct)0lf, iö. ö. ^Jreirtng 85 9t. 3.
^tot)omit, 93öt)tn. ^ctjogin 126.
ireingau 9. 187.
S;römltng 253.
2;togo, 58. 0. loul 74 9t.
^ubcrftobt 96. 114. 234 9t. 5.
£ubo, 5:obo, ÜB. D. Ddnabtürf 60. 64.
146.
luwbutfl 63 9t. 1. 109. 136. 165.
Durofostum 120. 141.
6.
eabgijbe, (Sbgit, ®cm. Otto I. 133 —
135.
eabtDotb, St. bet 3lngel(ad^?en 98. 135.
ebettjotb, ^. D. gtanfen 6 9t. 23.
31. 34-11. 51. 53. (60 0. 88 9t. 6.
90. 105. 110. 119. 126. 189. 191.
198. 201. 222-224.
(^bctt)arb, 9JjQtfgt. o. ^tiaul 206.
l*berl)atb, ®r. in .^omalanb (?), ©ala-
lanb 90. (106). 137. 164. 206. 207.
223. — ©Icidjn. ©oljn 207.
ebfttjotb, 0r. im 9Jieifnfclb 90 91. 4.
223.
6bctt)Qtb, anbete ©tofcn 222.
ebcttjatb, «t. ö. ebctftcin 208.
eburgi«, ^bfii^, -ikbt P. l'otjc^, 93. P.
9Jliubcn 117. 146.
Sibcit, (^gbtTt, (Hr. in Sad)fen 19.
IHI — 189. Wlfidjn. ©o^n (?) 187.
ecbfit, «r. (im JKangou?) 186 9t. 5.
tffbett 187 9t. 5.
(Sbflit I. ^abgt)br.
(IbgiPo, 2od)tftit. eabtootb« 135 91.4.
' %* (?) 18.'> 9t. 1.
(IrgilmaT, üB. P. Cdnabcfitf 184.
(Sgilolf, (5r<b. P. ©ol^butg 167.
(^ailolf, «bt 148.
, bei «Utftfrburg 2(52.
irg 262.
(iidi^jclb 11.
I tfidjftait 93. 234 9t. 5.
t^ibet, ;>I. 162. 274-2SI.
(Sinl)atb, JB. P. 6pfirt 136 9t. 1.
tfinfibfln, ftl. VM].
286
IRegipet.
©ffchatb öon SongaQcn 7. 8 91.
effe^atb, ®t. 186 5i. 5.
eibe, gl. 128 31. 128. 129 9t. 7. 131
m. 5. 185. 188. 260. 263. 277.
eifgiüa, iod^ter St. Gabhiatbd 134.
135.
eim 154. 155. 253. 256. 258—260.
gljafe 49. 63. 71. 85 91. 2. 88. 105.
203.
En, breche villa 63 9t. 1.
®t. emmcram, Äl. 53. 56 91. 5. 227.
228.
eiiaetn 9. 188. 189. Optimales An-
■jariorum isS. Widukind rex An-
g;irorum 180.
entern, ®ut unb Äl. 17.
eiirtetSgau 110 9t. 2.
(Siiflilbett, ^2Ibt ö. «Sangoacn 38 9t. 3.
8."> 9t. 2. 86. 89.
Engilin, ®au 104 9t. 4.
en*, gt. 93. 247 9t. 3. 260.
©rdjQnger, 9llümannc (Äamincrbotc,
^erijofl) 28. 42. 191.
Eresburg, Heresburg (Stabtberge) 23.
94. 235 9t. 9.
etfutt 94. 109. 145-147. 149. 150
9t. 1. 172. 173. 249. 251.
erfangcr, äöeflft. ®r. 60.
ettcbalb 50 9t.
*Ertagus princeps Saxonum 11 9t. 6.
eroin, @t. in 9Jtctiebutg 15. 198.
•208.
etluittc 16.5.
efic, @t. 188.
Q\\m, m. 96. 116. 184. 189. 248.
etbmunb fl. eobtoorb 134 9t. 3.
eurorb, ®t. 60; ^ ebftbarb.
et. goie, m. 3U Joul 82 9t. 7. 163,
249.
3.
goaergleben 27. 2.52.
fyinfcn'^eetb 213.
gioboatb bon ütcims 6. 7.
et. giorin, m. 3U SRejnuä 107. 138.
248.
gütcmar, 9Ibt ö. 6ott)ct 109 9t. 1.
gotcmor, 9totat j. 5Poppo.
SolbQc, @r. 60.
gotci^ljcim 11 9t. 2. 192. 193.
gtanfen, ©tomm unb Sonb 1. 5. 24.
25. 34 ff. M8. 50 9t. 85 9t. 2. 88.
97 9t. 2. 101. 105. 109. 110. 139.
141. 179 9t. 2. 190—194. 197. 215.
220. 221. 224. 239. 248. 249. 256.
257. 259. 263. 264. — gränftic^ei
9ted)t 40. 221. Franci orientales
f. Dftfranfen. — Francones 215. —
Francia für gronfretd) ober ba§
^etjogtt)um gftancien 70 9t. 4. 73.
230. Franci unb Francigenae 230;
ögl. aOBcftfranfcn; (iallia.
gtanfcnbetg 239.
^tonffutt 158. 260. 264.
lytc^flotiu?, 93crtt)anbtet etncä Stubulf
185.
*5tiobtic^, 9JtQtfgt. ü. 9)teißen.
fVtifbtic^, ®t. 60.
Stielen : gtic^lonb 17. 33 9t. 1. 160.
165 9t. 7. 273-275. 277.
Frisonefeld. @au 15. 97. 103 9t. 7. 2a5
9t. 5. 241.
fjti^lar 37—40. 42 9t. 3. 204.
pttt) 224 9t. 1.
mV-n, m. 45 9t. 5.
^ulbert, 35. ö. (Sambrai 94 9t. 4.
gulba, m. 5. 32 9t. 4. 48. 107. 108.
118. 147. 185 9t. 1. 248. 249.
@.
Gallia; Gallici 76. 85 9t. 2. 148 91.
216. 264 — Belgica Gallia 85 9t. 1.
93 9t. 4.
Gana (3at)na?) 124.
®Qnbet3t)cim , Hl 6. 9. 14. 96. 180.
187 9t. 4. 188. 248.
®aujlin, 33. t>. SEoul 74 9t. 82. 107.
137.
®erbctga, Jodetet St. ^eintid^S, @c»
mof)lin ^. ©ifclbrcc^tö (81). 114.
121. 122. 207.
Gerburgebarg 97 9t. 1.
©ctbatb, So. ö. *4?afjau 148.
©ctpatb, ®t. in Sotf)tingen 48.
Germani; Germania 25. 141 9t. 5.
215. 216; rex Germanorum 215.
®cro, ®t. (9Jtartgt.) 104 9t. 1. 241.
242.
0erti8t)eim, Sil 94 9t. 2.
®ei)fa (Stept)an), St. b. Ungarn 243.
244.
©ijela, Joc^ter Subloig b. Oft- 206.
*©ifcta, iod^tcr be§ ©ad^jen 2Bibufinb
181.
©ifelbredit, ^. b. Sot^ringcn 25-28.
46—48. 58. 59. 63. 64. 68. 69. 71.
73. 78-82. 90. 95 9t. 2. 102 9t. 3.
105. 107 9t. 2. 110 9t. 2. 120-122.
139. 141. 149. 166. 223. 229. 240.
©ifelo, Slbt ü. gfüffen 45 9t. 5.
©leid^en f. Lychen.
Glomaci (2)alemincien) 124.
©luomi, custosNormannicilimiti8 278.
®nupa, S^än. St. 27-5.
®obcfreb ']. ©ottfricb.
©otm (Wurm), St. b. Spänen 160. 161.
163 9t. 2. 274.
©orac, Sil 82 9t. 7. 95 9t. 2. 249.
*®ofa 239.
Siegiftet.
287
«oSftieb. aöeftft. ©t. 166.
eoHax 1>«. 211. 2.*^. 239.
Gothus, *r ' - de Pechlarn 243.
©ottepftt ' 149 9{.
©ott-T ^ n 277 278.
©Ott- MX. 106.
fiiiif ,.. GO.
I -0 ^l. 8. 89 9?. 2.
t- !, PI. 104 m. 163. 249.
©tone 24. 27 31 1. 94. 103. Da««
fclbf? 96. 114. — 124 9i. 3.
Gucunburg 97 9i. 1.
©ubcn»leben 114.
•©ubutijnu* (@otm ?), Si. b. 'JiotinQnnen
276.
•©unbflforl 239.
GuDduIpbivilla 24>i.
ßacftatiu?, S?iic^. 139 9i. 1.
fjobamar, «bt D. ^ulba 147. 163
91. 5.
f)abuioi(4, ^at^ui, ©ent. |). Oüoi ü.
Sod!?fn 13. 201.
£)ab(lDig, ^abetoi, ^oc^tet R. ^ein^
tftd)9 114. 165. 207. 208.
^übuini (.öflt>utti?), Äebtiffin 0. ^er«
fotb 1^3.
^buiot), äSittloe bei ftmalung 185.
^ififlbe? 1><>5.
f)aaano. 2öfftfT. ©r. 28. 60.
^olbfrftabt 75.
Hamaland. ©au 207. 223.
ßambutg 107. 234 91. 6.
«otolb, Herioldus , £;än. Ä. 277.
^aratb. 8of)n (Sioxmi, R. b. Sänrn
161. 1»J2. 279.
Harburc 46.
^ax\ 23-^.
•^alola, lobtet hti ßoc^fen SSBibu«
ftnb 1><1.
Saiaau lö. 97. 2:U 9?. 5. 241.
atQfbucg, ©emat)lin R. ^fintic^d 15.
208.
Sati)ui { ^abutcid).
ot^umob, lodjtet-C). Ciubolf«. «cbttf.
ftn t). «onbeteftflm 9. 14. 185 91. 2.
fwtto, Üxib. D. 9Jlaina 2. 11. 20. 21.
;r7. 169 9t. 3. 191. 193. 196. 220.
263 91. 1.
^otto (ll.i, (Itab. t>. IRaina 169 91. S.
196.
fiatto! ©t. 60. HO 9i. 1. 119.
ftflüfl 123. Jüfll. 4?fö»flft.
.f>ni)ell-rfl, »i«tt 252.
flctric, m. 107. 165.
OfflOll öl.
Heidiba 160. 282.
Ileilanga, ©au 2.'>3.
^filttjig, 9Kutter b. Äaifetin 3ubttt)
^fintid) I. f. ^n^Q^t^brtjrid^niÄ.
ftfinttd) IL, Rai\tx 212. 24:1
C»einrid) IV., Rai]n 21u. 211.
^eintic^ V., Äoifet 210.
^einrid), @ot)n R. ^tiuxidfi (fpätet
^. 0. SBaiern) 70 91. 4. 82 % 6.
104 9i 1. 114. 16.5. 172. 173. 240.
^eintid^, 9WQt!at. in Sronfen 11. 12
9t. 0. 208.
^cinrid^, ©o^n be* öotl^etQfljenben
208.
*^ctnric^, Söetttonbter R. Dtto I. 208.
^cinitd), ®t. (ob immer betfelbe ?) 22.
32. 51. llf<. 141 9t. 3. 163.
f)einti£^, ®t. (unter Otto I.) 241.
C)ei»tic^3tointel 213.
Helphedeburg 97 9t. 1.
Helmonscede 188.
Heneti 241.
f)ete*but9 V Steiburg.
|>erfotb, Rl. 18. 77 91. 2. 107. 116.
183.
f»cttbalb, 9Jtönd) in ©ongollcn 87.
.£>ctibcrt, 2lbt o. Dtcic^enau 44 9t. ö.
|)etibcrt, 2Beftfr. ©r. 71. 80. 117. 120
9t. 1. 121. 137. 139. 141. 142. 149.
164. 166 9t. 1. 168.
C>crigcr, erjb. o. 9Jtaini 37. 39. 41
9t. 3. 60. 64. 89. 118. 218. 264.
Herike 10 9t. 5.
Herioldus j. £>aralb.
f)eribeu9, (5rjb. o. 9teimä 68 9t. 2.
^ermann, Qx^b. b. flöln 48. 58. 60.
64. 75.
^ermann, ^. ß. SHamonnien 91. (105).
123.
Setmann, p. ö. ©adjfen 158. 240.
ermann, @r. (jttei) 60.
.£)crafelb, Rl. 5. 11. 20. 80. 95. 96
9t. 1. 10:J. 107. 140. 143. 147. 158.
196. 198. 248.
j£>eritelb (Hirutfeld) 186.
^ffl.'n 22. 37. Wl 191. 224. Pmus
Hessi SaxoDicus 11 9t. 4. 23. 188
91. 4.
öeDefler 123. 125. 126. 163.
|>ilbebert, (?rib. ö. »tainj 11^ 120
9i. 1. 146.
£)ilbe«l)eim 5. 143. 212.
Silbuin, ). 9. 0. Sütttd) eeto&i)lt 48.
49. 58. 64.
f)ilbuin, 9lbt ö. 6t. ttn'ti ISJ 9t. 1.
(■»ilfinf, *.i*. t>. «ufl«burg 45 9t. 5. 75.
r ,SM.
i i •dftjfflb.
' ^'i'ngrim.
88 91. 8.
t
288
Wcgiftcr.
^olflctn (Holseteland) 162 % 1. 275.
Halcste 2.^0 ')l (l
.f)orid), 2 an. .R. 184. 278.
.Ototjuit Don (iJanbctä^etm 5.
Ougo, iö. D. 23ctbun 74. 82.
öugo, *3lbt ü. ©t. Wajimtn 164 9t.
■Ougo, St. D. Italien 84. 167. 169.
«UQO, ©o^n Ä. Siotbet« b. Beft-
ftonfen 68. 70 9i. 4. 80. 121. 137.
142. 149 9?. 4. 164. 166.
.^unen l Ungarn.
•Ouncntt)Ql 154 9{. 5.
Hunk'vaburg 97 m. 1.
nunroatb, ^-ö. b. ^Jabetbotn 60.
Huhitin, ©au 20 91. 3.
^u^, ©cbiige 253. 259—262.
3bo, ®em. ®t. ©cbett« 182. 183.
3bo, @em. @t. ertc« 188.
;]|ecl)aburg 154. 155. 2.53—255.
3etujalem 147.
Ilberg ((Silenburg?) 262.
3mmcb, vorüber b. ®t. 2t)iebenc^
17 9i. 8.
Indapolis 154. 155 31. 7. 255.
^ocunbu^ 229. 230.
^ottann X., ^apft 45 9i. 3. 48 91. 3.
49 9t 55 9i. 3. 58. 59 91. 6. 220.
3o^onn XI., 5^opft 169.
3?aac, ®t. ü. gambtai 60. 79.
Jfjengtim (^ijingtim), So. ö. SRegenS»
bürg 148.
hine, m. 56 91. 1.
:italitn 14. 76. 89 91. 2. 93 91. 3.
148 9i. 1. 151. 160 91. 1. 166. 167.
169. 264.
3fttergau (Nihthersi) 188.
^uben 147.
ilEubitf), ®em. St. Subtoig b. ^t. 184
9{. 2.
3üfi(^ 69, 9i. 2.
^ultu^ 6aefar 145.
5upiüe 24b.
Jupirei montes 135 91. 3.
.Furensis rex (9lubolf ö. SSurgunb) 166
m. 2.
.Iuris Silva 88 9i. 3.
:Jüten, 3ütlanb 279.
*3utta, lochtet Ä. .^einric^S 16 91. 5.
208.
300^ 141.
.ftärntljcn 14. .52. 57.
«falbdrtetf) 147 91. 2. 254.
.ftorl b. @r. 1. 5. 9. 10 9Z. 111. 175
91. 2. 179. 180. 182. 1^5. 186 91. 5.
139. 206. 210 n. a. 216. 230. 252.
277 278
ÄQtl ilL, Äaiiet 1. 94 91. 3. 169.
.«arl (b. Äaljlc), St. b. SlBcftttanfm
183. 184. 187.
Äarl (b. CSinfältige), St. b. SSJcftfranfcn
2. 25—29. 46-51. 58—64. 68—72.
80. 82. 117. 121. 133 9t. 2. 137.
229.
Äarl iWartcfl .56. 182.
ftarlmann, 3:;cut|c^et St. 206.
ftarolinger 116. 127. 169. 183. 191.
199 9t. 3 21.5. 216.
*Staimax, St. (9Jtorfgr.) ö. SBranbenbur.q
263 9t. 1.
Äempten, Sil. 88. 107. 118. 119 91. 1.
126. 248.
ßeujc^bfrg (bei 9Jtetfebutg) 100 91. 1.
1.54 9t. 3.
Kietni 124 9t. 3.
Äsnaiggau 110 9t. 2.
Stnüh f. 6t)nuba.
Wöln 5. 62. 65. 73 9t- 7. 75. 81. 94.
106. 135. 136 91. 6. 229. 230. 249.
260.
Äonrab, ». ü. ßonftana 164.
«ontab I., S^futjc^er Äönig (1). 3.
12- 16. 19 ff. 26. 29—35. 37. 41.
49. 53. 61. 67 9t. 2. 69. 76. 103.
105. 109. 136 9t. 6. 169. 170 9t. 1.
2. 190-193. 19.5. 197 — 203. 206.
211. 218. 220. 244. 263 9t. 1.
Äonrab IL, £cut|c^cr St. 162. 278.
Äonrab, St. ti. iöurgunb 193.
Äonrab (iüatcr Ä. Äonrab I.) 207.
Äonrab, <Boi)n bc» 2öerinl)er (jpätet
^ ö. «otl)rtngen) 222.
Äonrab, öJr. im Vticbcrlatjngau 51. 60.
Äonrab, ®r. im äüormaoaü 148 9t.
Äonrob, @r., ©ot)n bei ®cbe{)arb 222.
Äonrab, (ör. 207. 223. 224.
Äonrabiner 90. 110. 207 9t. 1. 223.
224.
Äonrab, ©c^rciber 246 9t. 2.
Conradus quidam 211.
Äremömünfter, ml. 226.
Kunigessundre, @au 90 9t. 4. 110
9t. 2. 118.
e.
«at)ngau 110 9t. 2.
«ongobarbcn 84 9t. 3. Lombardi 216.
Sangrc^ 94 9t. 3.
Languizza, @ou 104 9t. 4.
«aufi^ (Losicin) 144 9t. 2. 241. 242.
Sebuja (Liubusua) 144. 14-5.
öcibrab, 6anonicu§ ö. 23remen 32.
ycn.^cn i. Lunkini.
Leodultüs (— Siubolf?) 186.
StegificT.
289
l'ippf KS7 'il. G.
«iubolf, ^. ö. 6ad)fen 9. 10. 96. 170.
170 -lt<i». 199 m. 3.
Ciubolf, Sof)n .£). Cttosö. Sadjfcn 13.
l'iubolf, ©ol)n W. Ctto I. 10 9i. 3.
üiubpronb. 3?. ö. ßtcmono G. t« 9i. 6fi.
yii- ' ■• m. Ä. l'ubttjig b. 3- 10.
•V m. -t). Ctto« ü. ©QC^jcn
yiutliQt, «bt ö. «orjd^, SB. ö. IRinben
♦;4. 117.
Üiittbor, 2 ©tafcn 130.
yiutl)Qtb, ?lbt D. Dieic^fnau 44 9i. 5.
l'iutpolb, .&. 0. SPaietn 11 ^{. 1. 12
^. 2. .52. 228 'iL 1.
iriutpDlb, »UJorfftr. ö. Ccftemi* 243.
l'obbc# (Vobadjl, fli. 5. 64 "H. 2.
l'obbcnbutg 2:34 9i. 3.
Longcamp 49 '•J{. 2.
l'otid), Äl. .V 117. 144 <R. 1.
\.'ott)Qt, Äaiiet 206.
^,rott?ot, ß. b. »Beftftanfcn 61 9i. 6.
229 230.
l'ot^nnafn (Lotharia 230) 2. 3. 5. 7.
25. 29. 35. 42. 46-49. -56. .58—65.
♦3H-74. 78—83. 85. m. 90. 93. 97
5t. 2. 10.5. 10(5. 108. 110. 111. 117.
120 — 122. 123 'il 6. 137 — 139.
141. 146. 164. 16.5. 193. 207. 223.
224. 229. 230. 244. 248. 249. 263.
264.
Ludolfeshem 188 91. 7.
t'ubolft}auien 188 9i. 4.
l'ubiDig b. gt., Jlaifet 183. 184. 206.
277. 278.
l'ubtotg (b. Seutjc^e), S)fut|(^et i?. 9.
1^4. 206.
l'ubtoiii l^. Jiini^fr:), Teutidjet Ä. 10.
\.'ii&lDig(b. Rinb;; tfutfcftcr Ä.(l). 5. 10.
^t. 2. 11. 12. 16. 4U. 49. 78. 107
5i. 3. 191. 192. 196. 207. 244.
Vitbftiig, Ä. b. Söfftfronfen 61 m. 6. 70
^JJ. 4. M2 9t 6. 139 9i. 1.
\.'iiMiMi^ Hon 'Jlaiiitonifn (Ä. t). S)uf
lymb 'i 1 :'..'. \H. 4.
l'itbiinci , ^.itctiimnbtft Ä. Otto I. 208.
\.'iittid) (luiiQrrn). 8Utf). 48. 49. 58.
••.1 ^'i. 169
I.v.lirn M,; ;|,,;,, 15(5. 253. 259.
VI.
^Uion.> 80. 126.
^UJQaitrtdjt (Trajectam) 47. ft5 9t. 2.
121. 12*-'. 2::u.
^UJogbebiirg l:i2 1*5 W. 6. 233 9t. 8.
Vi3.5 9t. 9.
-JJiagcbatb. Wt. 60.
9JtQl)t^ilbc tSem. Ä. ^rinticft« 6. 17—
19. 108. 110 9t. 1. 113. 114. 120.
13:1 139. 16.5. 166. 172. 174. 180.
182. 207. 223. 232 9t. 4. 241. 248.
9JtQ^t^ilbe, ©rofemuttet bot Dort)er:
ge!)fnben 18.
♦9)tatt)ilbe, Iod)tft St. ^eintid^S, ?leb=
ttjfin Don Cufbltnburg 207.
9Jlflt)tl)ilbe, lochtet St. Otto I., ?leb.
tijiin üon Cueblinbutg 207.
2«atlanb 11. ^t^b. 84.
9«ainj 30. 31. 6-5. 66 9t. 4. 105. 109.
118. 119. 123 9t. 6. 198. 2:j5 9t. 8.
240. (*tjb. 20. 41. 8^3 9t. 138 9t. 1.
217. 218. 220. 260.
Marchia j. ^caubenburg.
9Jtatcu§, «. D^ Ctbcnburg 2s0.
©t. 9Jiaticn, fetift ju 'ilac^en 107.
DJlatinul, 'Ji^apii 4-5 9t. .5.
9JiatfgrofenbuTg 280.
9Jtatttifb, «t. 4«.
9J?atttieb 60.
S. ilauricii lancea 67 9t.
©t. 9Jtasimin, Stl 5. 82 9t. 1. 90.
107. 139. 163. 248.
9)Jegingo3, 'Jlbt ü. .^et^fftb 147.
iJleginiDotb, ©r. 103 9t. 7. 104.
Meienfeld, &au 90 9t. 4. 110 9t. 2.
iJJciningen 158 9t. 3.
9JlctBe«r 14. %. 131. 132. 14.5. 238.
241. 252. 261.
a)tetf 243.
9Jlfmleben 174.
9Jtet|fbutg 15. 94. 95. 97. 99. 100.
107 9t. 5. 132. 153—156. 234 9t. 6.
2.53 254. -^62. 2<j4. 9Jtctjfbutget
Ücgion 100. 102.
9Jlfrleburg für l^teebutg 23 9t. 6.
"Ifh 73. 95 9t. 2. 105. lOS. 122.
136. 164. 223. 9Jtc^rr >i<faljgtaffn
106 9t. 6.
©. a)ttd)ael4 iBilb ali [^lbjfid)rn 156.
9Jttd)clQU 158 9t. 3.
*Wict«la (I^ÜTina), St. b. ^Ibobritcn
276.
9Jlilo, (iJr. 167.
9JttUicnft 145.
9JJoo*butg, Stl. 56 9t. 1
9Jlo«fl, ?r\. 73 (Dgl. 294
M . ■ ■ ' weddi, «ou i-M. !<.. l>s.
Vi
Mm iiiiiii>'>alMirg 37 9t. 1.
\Iy8saw 262.
9t.
9lobburg 126.
9tobfl9au 104 9t. 4.
9ta^au 110 9t. 2.
"'1
■
ja^Tb. b. btf«. (Icf4. — 0«ik' Ofintl« I. 8. %*fL
l'J
290
aieflifift.
9tett)aflau 188.
^JHbbagau 110 m. 2.
9iubctlot)nQau 51; ügl. ßoljiigau.
Nihthersi 1. Sttftflou.
^JJittjatb, «. u. «Diünftet 60.
miiiaxh. ». D. Sebcn 149 9J.
Niwanhurg 97 *|{. 1.
5?oppo, servus regia 118 *Jl. 2.
*Jiotbgau 126.
«ütbljaufen 96. 114.
^Jiotbniatf lai.
*Jiütbjd)iiiabcnflau j. ©ucöogau.
9Jütbtl)urinöogou 24 9i. 6. 103. 123.
252.
Norici, Noricum f. SBotetn.
«Rormannen 31 i)?. 3. 33. 93. 94. 107.
135. 142. 160 9t. m. 5. 250. 264.
275. 276. Normannicus limes 278.
— Sgl. ®änen.
Norwegi 276.
9loting, 2i. ö. ßonftanj 60. «9 9t. 6.
146. 164.
9tooora 84.
O.
Dbett^einQou 110 91. 2.
Dcfet (Oveker), ^l. 258. 259.
Dba, @emat)lin ^. ßiubolfä ü. €ac^=
fcn 10. 12. 188.
Cbo, ©ema^Iin Jt. 3ocntibiilci)^ 12.
27.
Dbacar 77 9t. 3.
Dbolbett, (Jtjb. t). ©olibuig 55 91. 6.
57 9t. 4. 148. 167.
Dbct, gi. 143.
Cbo, St. b. aSeftfränfen 68.
Deflertid) (Austria), Dftmotf 104 9t. 5.
243-247.
OIoT Rtixxt, Xf. b. 9totn)egcii 98.
Olbenburg, Jöiitt). 242. 252. Sgl.
Aldenburh.
♦Olbenburg, ®r. ö. 17.
Onoinüiüe 142 9t. 1. 248.
•Crtilo 244.
•O^bad), @r. 15 9t. 5.
D«nabrü(f 184. 188 9t. 3.
Oftfolen 9. 32 9t. 4. 188. 189.
Cftfianfen, Äönig bet 40. 61. Oft«
frönfiit^el Steidö 193. — ^Jötooinj
52. 76. Francia Austrasia 223.
Dtfl, ®cm Si. ?ltnulfö ©. 207.
Otto I., Äaijct (5). 6. 19. 41 9t. 5.
53 9t. 2. 61 9t. 6. 70 9t. 4. 80 9t. 2.
86 9t. 2. 89 91. 2. 95 9t. 1. 110
9t. 7. 113 9t. 1. 114. 116. 121
9t. 5. 6. 122 91. 3. 126 9t. 1. 129
9t. 1. 132. 133. 155 9t. 6. 158 9t. 2.
104 9t. 168. 169 9t. 3. 170 9t. 2.
172. 173. 180. 184. 186. 188 9t. 5.
189. 207. 208. 213. 215. 222-224.
230. 233 9t. 3. 238. 239. 244-246.
24«. 2()4. 274. 276. 278. 279.
Otto IL, Äaijcr 97 9t. 2. 229. 247.
254. 279.
Ctto III., Äaiier 254.
Otto, .Öftiog t). ©achten 10 — 18. 21.
23 9t. 6. 27. 34. 80 9t. 2. 116.
179 9t. 2. 188-192. 195-198. 205.
206. 252.
Ctto, 53tubcr Ü. Ronxab I. 36. 196.
Otto, ®t. im &an S^iusputd^ 12 9t. 2.
S^ctjelbc? 60. 64 9t. 1.
Otto, @r., eot)n 3lic^roin?, 64. 73.
78. 79.
Dtto, ®r. in ber Söcttetau f. Übe
Üuto \. Ubo.
^4}obo, ®t. im Sionaugau 247 9t. 3.
^i'ioberbotn 1()5.
Paige 85 9t. 3.
Pannonia 264.
«Poflau 260.
^oüia 235 9t. 7.
^nonne 121. 149.
mäx)ix^, Sil 45. 249.
^;'i|ebet5l)cim 50.
iPiligtim , Qx^b. u. ©oljburg 55 9t. 6.
«l^iligtim, 5Ö. d. «ßojJQU 245. 246.
^ippin, Ä. b. gtanfcn 40. 215.
Piun 185.
♦«piQcibia, Sod^tcr l^ibJoig b. ffr.
Pladella 71 9t. 1.
«ßöl)lbe 65. 96. 114. 144.
*^omt)jla, ^. b. *;<olcn 260.
*Poppo (fVolcmar) 9totar 109.
^oppo, ®r. 110 9t. 1.
^tog 123 9t. 1. 125. 251.
Prucia 262.
^^üc^cn j. ßicLni.
Ducblinburg 5. 65. 72. 95. 96. 107
9t. 5. 10». 114. 133. 173. 174. 175
9t. 213. 233 9t. 3.
©. Cuentin 166.
iR.
gtobbob, SB. t). Utred^t 275.
gtactien 91 9t. 3.
gtogcnar, @r. 46. (90).
9lagcnar, @r., ©o^n bcä üorget)enben,
79. 3:erjelbe? 120 9t. 2. ein anbercr
79 9t. 1.
9tQgcnbcr, Ja3efttr. @t. 60.
*9tämmc 239.
»tomraelsberg 96 9t. 4. 238. 239.
9teflipet.
291
löl^nu?, 99. ». 93ftona 167.
Sifbotict 127. 131. 16;', m. 4. 241.
SicqrnebJttg 5. ö4. 55. 51 m. 3. 4.
93. 14S. 210. 227. 22h. 234. 235
91. N. 2.-il. 2H0. 263.
Äfflilinbe, OJemoblin .£). jyutdjQtb?
unb .f)crmQnn« t. 'JUamoniufn 91.
Äeqino, gottjf^ct bti. 5.
IKraintuarb. ^rjb. t>. f)ambuTg 32.
9lcid)fnau, Äl. 5. 44. 87. 88. 152. 175
9i. 2.
JKfim« 74. 85. 141 91. 5. 235 91. 7.
üxib. 48.
Äfini&ilbf, ®ein. hei &i. 3:^icbertc^ 17.
182
Reot (tfiiebV) 147 9i. 4. 254.
»fufe, 51. 66.
Äljfin, f^I. 42 9?. 60. 73. 88. 106.
110. 141 9?. 5. 191. 223. 230.
Transrenanus rex 70 9i. 4. Trans-
renana 22:3.
Riade 153— 1.56. 253. 254.
'Jiicatbii*, dux Burgundionem 61 9J. 6.
•^Kic^atbo, Sern. ^. l'iutpolb* D.
3<ai«n 243. 244.
tHid)atiu^ (Don ^^rüm), SB. D. iJüttid^
4H. 4'J. .>8. 64. 82. 138 9?. 1.
:Ktc^fr öon 'Mmi 7. 8 9t. 25 ff.
'JiidjöauiDo, tHicahjbo, JB. ö. SÜJotmä
6(1. 64.
Äidjnjin, «. ü. SttoBbutg 59 9t. 4.
64. 89. 138 9i. 1. 146. 158.
»iti^iDin. ®t. .59. 64. 73.
Rieda, Riede 2.54; togl. Riade.
9iietl)ebut9 147 9t. 2. 254.
^mgelbeim 17.
iHipuatien 27 91. 2. 63 9t. 1. 69. 81.
24».
•^tobfngljctud, Äo^ttjfngftuä, dJtatfgr.
grgen bir Sönrn 281.
•Äoloff, ^. b. Söoiftn 207.
9toni .58. 64. 147. ir,7 - 171. 218.
230. — Homani 23o. — Romanum
imperium 215. 21»;. 22<.t. 2:10. 243.
278. RoDianorum au^ustus, im-
perator 147 9t. 5. 170 9t. 1 221.
230; rex 21:^ 216. 2:30. — Äömi^
|d)ft SBijitof 169. 218-220.
Höre i^Hobr'i X9.
;Hotbirt, (*tib- b. Itift 74 9t. 108.
rKotbcrt, JR. b. aDfftftflnffii 2-5. 47.
.50 9t. 1. 68-70. 80. 83 9t. 1 121.
i;{S. 140.
iHotgtr, erjb. b. Itifi 60, 71. 188.
iKuboIf, Ifutfdjft f«fgfn-)Ä. 211.
iXubolf, R. ü. ^Burguiib 42. 4:3, (49).
65. 67. 84. >y. 9U. im. (169).
iHubolf IL, .«. ü. iPurgunb 108 9t. 7.
«ubolf, Ä. b. äüeftfranftn 71 73 7^.
80. 82. 89. 90. 117. 120. 121. 137.
139. 141. 142. 149. 164. 166.
*9tübtger b. ^Jec^lorn (de Praeclara),
^UJatfgt. b. Ceflettcic^ 243 — 247.
281. — *@lcidjii. 6ol)n 244.
Dtumolb 2*. b. 9Jlünftet 146.
Rura (Ütoct), gi. 69.
Stut^atb, 5B. b. ©ttafeburg 158.
•Jt^je, 2o^tfr St. .£)einti(^s 207.
e.
©Qole, gi. 155.
8a(^fen, Stamm unb iianb 1. 2. 3.
5. 7. 9 ff. 11 9t. 4. 17 ff. 30. 32.
:33 9t. 1. 34 ff. 72. 76. 94 ff. 100 ff.
109 ff. 1.50 ff. 179 ff. 190 ff. 199 ff.
210 ff. 215 ff. 231 ff. 240 ff. 248.
249. 256 ff. 277 ff. — rex Saxo-
nom, Saxo, Saxonicus 111 9t. 3.
214. 215.
Salaland, @qu 207. 223.
Salifdje^ Stecht 89.
Salcae (ealj?) 117. 118. 141.
Salomo, 3J. b. gonfianj 2. 45 9t. 3.
54 9t. 1.
©üUbutg 5. 57. 58. 2^1. gtjb. 41.
55. 102.
©amfon, &x. 67 9t.
©aiigaaen, Äl. 5. 8 9t. 45. 46 9t.
H5-88. 91. 107. 175 9t. 2. 248.
249.
Sarmatae = ©laben 76.
©d)fftlotn, Sil. 56 9t. 1. 227. 24H.
Sdjciern 228. Schireusis comes (Jp.'ilx^
nulf b. Jöaietn) 226. — Schirenses
paludes 227.
ed)lei 162. 277-281.
Sdjlf^bjig 1(>0. 274-281.
Sdjöiiingen 262. 263.
Sdjiilcnburg 213.
©d^mabfii f. ^lamannen.
©(^roorjnjolb «8.
©(^toebcu (Sueci) 161. 165. 276.
Schvdere 252.
>ciuenburg 97 9t. 1.
Scithingi 2.33 9t. 3.
Scroppiulevaburg 97 9t. 1.
©eben, Jöi»tl). 141 91. 2.
©fdin^en 6h.
©eelonb (Seiun) 27b.
©eelljclm 43 9t. 4. .50. 109.
©etjarb, 5t*. b. .i|)ilbe«l)eim 122.
©rltgrnftabt 249.
©ftbien IM 9t. :}.
6(rbilo, üix. im Xonaugau 247 9t. 3.
6. GriDatiu«, ©ttft tn ^Jtoafttic^t 47.
121. 122.
B. BtttMtiui, Stift in Cueblinbutg
19<
292
SRcgiflet.
Sgorzalcia ^ lUtonbenbJixg 123 ^l. 5.
©ifflfrifb, law. St. 27S.
©ifoftifb, &x. im ^aSflou u. f. to. 15
*Jl. 3. 100. 104. 131. 163. 173. 208.
240 — 242.
eigiömunb, ». b. .£)albctflQbt 16. 75.
eimon, 9iotat 109.
©inflen (Siginga) 50 ^i. 3. 61.
Sinl im (Sngobin 138.
Slaöeit 1. 3. 9. 26. 42. 76 96. 103.
111 m. 3. 122-124. 127-133. 142.
150. 153. 155. 163. 168. 174. 252.
264. 274. Sgl. 31bobtiten, SBötjmen,
3;olemincier, ^eüellcr, ^Jliljienet,
Süuctani.
Smernigeburg 97 51. 1.
eoeft 96 9i. 7.
SoiffonS 70. 71 31. 1.
(£onbet?l)oujpn 262.
©otben (Sorabi; Suirbin; Sworben;
Syrbia) 151 3i 6. 155. 241. 264.
Speiet 233 31 3.
©peictgau 110 % 2.
Spileberg villa 114 9i. 2.
©pitigneö, Jq. b. SBötjmen 125. 250.
©totgorb f. Clbenburg.
©taDclot, m. TS 31 6. 82 91. 7. 107.
248. 249.
©tepl)an, SB. ü. Gombrai 60.
©lcpt)Qn, «. b. l'üttic^ 48.
ötep^an, ß. D. Ungatn j. ®e^|a.
©tetcvburg 253.
©ttQV.burg 22. 65. 117. 137. 196.
234. 249. S8t?(^. 61.
euatt;ilot), ©toatetlot, ß^orb. 148
31. 2. 149 31. 1.
©übt^utingogou 10.
Sueviae dux 243. Sgl. ?llamanncn.
©ucDogau (Suevia) 104 31. 163 3t. 5.
241."
*©ujanna, ®em. bcä ©odifen Srun 180.
Swemeburg 97 31. 1.
ionquQtb j. i^oncmor.
legctnlee, Äl. 56. 225. 226.
Tennstedi 10 31. 5.
Teodisca gens 70 9i. 4. Teutouia
230. Teutonicum , Teutonicorura
regnum 40. 200. 215. Teutonica
rabies 278. - liutjc^eg l'ünb 219.
2.-i2; gefc^lec^t 216.
l^oncmor, lonquaib, ©obn fQ. 8iu=
bolf^ ö. ©ac^jcn 1^0. 252.
l^oncmor, ©o^n b. Dttoä to. ©oA«
Jen 13.
Itjoncmor, iammo, ©o^n .$1. f>ein»
titftS 16. 104 3t. 1. 163 31. 4. 174.
208. 241.
3;t)eobcrict), S. b. «ÜJctJ 223.
Theodericiis Veronensis 243.
Itjfobctid), ®r. Uur ^cit «orl b. eJt.)
184.
It)eoberic^, ®r. (ü. |)onQnb?) 60. 71
3t. 121.
3:t)icbcrid), ©ädjf. «tof 17. 182.
Itjiebcrid) 130 5i. 5.
3:i)iatbolb 60 5J.
2t)ietmar, *. b. aJJctjeburg 6. 130.
IljietmQr, @t. (im Viotbtl)uringoaau)
18. 24. 25. 27 3t. 1. 103. 127 9?. 8.
128 129.
J^iob'o, S. b. Söüt.^burg 54 5i. 1.
64. 72. 142. 144 9J. 1.
Thiodo nobilis 77 3t. 8.
3;l)iommar (= 3:t)ictmot?), @r. 103
5«. 6.
2biott)arb, 3^iotl)arb, Slbt b. ^etsfelb
80 31. 2.
2^iotl)Qrb, 3:iotl)Qtb, %bt b. ^ct^felb
unb 5y. ö. ^ilbc%im 80 9t. 2. 122.
Ifliotmot 13f) 9t. 5.
Itjorfetului , StngcUärfjf. Äanalet 135.
Threcwiti, &an 187 9t. 8.
Thrianti, Thriente, ©au 207.
3:^üringeti II. 12. 20. 23. 32. Ü.".. 7(i
9t. 6." 94. 97. 102 9t. 1. 103. 124.
147. 151-156. 166. 189. 191. 197 -
200. 231 ff. 253. 254. 256-264. -
♦SanbgtQf 2^4.
'Xtitixa, Wem. St. ®otm? 278. 279.
Tincbelere f. Diukelere.
Soul 74. 107. 118. 137. 223. 248.
Trajectum f. a)taaftrid)t, Utrecht.
3;toungau 247.
Jreenc, ffl. 279.
Itibur (goncil ju) 65.
Orient 167.
Ittet 47. 65. 73. 74. 121. 136 9t. 6.
249. grab. 62. 65. 82. 109.
Jiwumir, ptft bet .^ebetlct 130. 131
Tulpiacum f. 3"'^pi<^-
lungern f. 2üttid).
iuto, SB. D. »iegcngburg 143 9t. 1.
Jtoiel 24.
U.
Ucfermotf 163; bgl. Vucrani.
Ubolfreb, SB. b. (*ic^ftätt 148.
Ubalrid), ». b. 5Iug§butg 6. 45 9t. 3.
75. 86. 89. 93. '109. 146. 149 9t.
164. 204. 217. 226-228. 264.
Ubaltic^, ®r. 208.
Ultic^, ®r. b. 9taetien 89 9t. 6.
Ubo (Utü, Duto, Otto), ®r. in bet
aOBetterau 51. 196.
Ungatn (Avares; Hiunen; SJtag^aten)
>M
1. 8. 14. 81 91. 3. 82. 41. 42. 56.
76. 8-5 — 8^. 92—94. 97. lüO. 101.
115. r:>:i. 147 :U. 3. 14i>. 149 ^Ji. 2.
1.^0 - l.>8. IHx ^Ji. 2. 170. 194. 24^3.
244 H. ti. 2.52. 2.53. 2 55-270.
Ilnni, {U\b. ö. ^oinbutg 30 9i. 32.
146. 161. 165.
Unftrut, iVl. 155 m. 4. 254.
Untctftatnet 163 ^i. 3.
UnlDon, 2^. ü. *Pabetbotn 64. 116.
146. 165.
Upweredun 185.
Uttedjt (Trajectum) 94. 135. 248. 249.
27.5.
Valun 32 ^l 4.
JÜetben 144. 165 'H. 4.
Verdenbergensis coniitatus 91 9J. 3.
iöftbün 74. ^2 m. 3. 88. 10-5. 108.
*Wünjfn 106.
Jüftona 166. 167.
Vesontium |. JBefon^on.
Vidopolis f. SBito.
iüinoniiQ 45.
ilUnticftc^QU 57.
S. Viti ara in C^oröei 107 31. 3.
mitri) 137 9i. 1.
Vonzinsis pagus (Sou.H)) 85 *;i. 1.
SJratiäloD, ^. ö. iöö^nifn 125. 126
9t. 1. 250.
Vrose 252.
Vucrani, Wucronin (Urfetii) 163.
30.
Waggbersleve 259. 260.
aÜQfltiet 16:^ 9i. 3. 242.
SüalQ, 'nbt D. ßotbie 1X2. 183.
'malbtxt (eot)n br^ äUtcbrtti IHO.
ls2.
lüalbbutfl bei Sangollfn X6 9/. 7.
ißJalbü, ii<. D. (Mir >S9.
>'''-"-■■■••• '-^ n.5. 140.
235 9t. 10. 252. 260.
^. ,..::ft. Öt. (iO. 121.
iÜQrinui. «bt t>. Cotwi 182. 183.
V'!.l 1^6 9i. 2.
(yt. im iPotocttagou 187,
M, m. 5.
u^ x6 9t. 4. 95 9t. 1.
ilUlflU Itii.
Welpibholt L'lU.
äüfnbfn 262. 263. 2x0 9t. 5. aücn=
bijd)f .ipcttfii 241. 5ögl. ©laben.
iBfnb^onjfn, Äl. 173.
5ffiifnbtlgaTta , &m. @t. Ubaltid^^
208.
aöenjet, |). b. ::Öb^men 125. 126.
250.
Syctben, Äl. 9. 107. 141. 185. 189.
248.
Weredun (2ßel)tben an b. SQBefet) 185.
188.
2Detinf)er, @r. 207. 222.
mexla 77. 78. 94. 141. 150 9t. 1.
233 9t. 3. 261.
ajerta, gi. 179.
äüeffeling 106 9t. 6.
Westergowe, Westgewe 103 91. 7.
104 9t. 4.
aajeftfalen 9. 17. 19 9t. 2. 94. 116.
120. 123 9t. 6. 165. 189. 199
9t. 3.
äüfftfranfen ; aOßeftftäTififdjc« 9lei(^,
Oftanfreicft 25 ff. 46 ff. 61. 63 9t. 1.
88. 137 9t. 2. 139. 151. 164. 193;
bgl. 216. — Francia occidentalis
82 9t. 6. SBgl. gtanfen, Gallia.
ayettcrau 51. 110 9t. 2.
^iboraba, illauönetin ju ©angallcn
85 9t. 2. 86. 87.
*ajicbcrtu3, ©ot)n b. Bad)]tn 2öibu=
finb 180. 182.
ääJibo, Thuringus, ©c^toager Ä. |)ein=
tic^«, 153. 2.53. Vidopolis (?) 155
9t. 7.
2Bibufinb, Sütfl bet ©ac^fen 9. 17.
65. 179 ff. 199 9t. 3. rex Angarorum
180.
Söibufinb, ajtubet b. ft»r. t^ieberid)
17.
aöibufinb »on ßotüci 6. 8 9t. 29. 111.
äüigerid), äüilgct, iö. ü. 9}icjj 71. 73.
95 9t. 2. 117.
»ajigftieb, ötib. ö. «öln 7.5. 106 9t. 6.
108.
2Bil^fIm , ©ot)n Dtto I. (ipätft etjb.
b. 9Jtain,^> 133.
SlÜilt)clm, ^i. bct 9tormanbie 61 91.6.
ayiUiburg, 9Jtinifterialin 120.
ayil^cn 123. 127.
aüintfttt)ut 43.
Wirl.in.'l.urg 97 9t. 1.
\v ■ ' <j7 91. 1.
1 14.
i, MuiMc, lö. ö. 9Jtünftct IM.5.
J-. .»ram, iB. ü. Ofrfifing 55 9t. 4.
iWolinat, 33ogt t). 6t. Wojimin 90
9t. 7.
ilüotm« 43 9i. 4. 49. 50. 6.5 9t. 8.
66 9t. 67 9t. 80. 81. 89 — 91. 95
9t. 1. 109. 148 91. 1. 169. 251.
294
iKegtfift.
aöorm^gou, aOorinSfclb 110 9t. 2.
147.
aütatUlaö f. SÜtotieloü.
Wrethum \^'>. IH« m. 4.
Wucronin j. Vucrani.
.a>üt,jburfl 72. HO Vi. 1. 234 9t. 6.
24<^. 200.
iöurm j. ÖJotin.
8.
äobctn 71. 73.
RoltQit, .£)ctiüg bet Ungatn 78 91. 2.
3ülpid) (Tulj)iacum) 81.
Mxidi 117 yt. 4. 249.
3ur,^ad) 44 9t. 4. 4-5 9t. 1.
3ücntibul(^ , ß. ö. «ottjtinflcn 2. 12
27.
©. 12 9t. 2 le^te 3. lic^ flatt 'ßscutä 7': 6rcut^ 12 ©. 228 9t. 1. —
6. 28 3. 25 lic^: Jocundus. ©. 73 3- '> Uc^: aHofcl. — @. 96 3. 4
lieg: ®tona. — ®. 97 3. lU unb S. 116 91. 1 3. 13 [icä: ?lUftebt. — S.
106 9t. 6 3. 2 lieä: 2Beffcling. - ©. IHI 3. 6 lie3: 2öutm; 3. 30 lie^:
(^nuto. — ©. 185 3. 39 flott 'bicjct ©rafeu' liel: Don btci ®tafen. — ©. 1«S
3. 13 nnb 9t. 4 3-6 lieä: 3Gßct)tben. Ucbrt ade in bcn ßotöeict irobitioncn
gciionntfii Orte tjanbelt 2)ürtc, (Sücftf.) 3. f. bot. ®. XLI, 2 unb XLII, 2, o^nc
nbet auf bie (*rörtctuugcn bon Süilmon^ 3tii(ffict)t ju ncl)mcn. — ©. 196 3- 10
lieg: Ubo ober Uto (oben ©. 51). - ©. 207 3. 6 lies: Dta; 9t. 1 3. 2.
lies: «ontobincr. — 6. 208 3. 16 UeS: bcm ä)atet ^ilbolbertg. - 9tüclHu=
trogen ift »oö ©. 228 9t. 1 unb ©. 243 übet angebli(^e ©c^hjcftern .öcintidjS
nngcfütjtt ift. — ©. 215 3. 10: ?lu öffefiatb fd)lte§t fic^ bie ©. 20() onge-
fütjttc ©teile be# Ann. S. an. — ©. 219 3. 21 unb 3. 12 b. u. lieg:
Künige. — ©. 231 3- 6 l'f§= Gonring unb Seibni^ ben 9lu§btu(f brauchen.
— ©. 240 3. 8 b. u. lieg: ^erjogä. — ©. 252 3. 4 b. u. lieä: 127.
D
fifttr'f^* ^tfbud&brurfKci. Steji^an Öeibel 4 60. in «UenBurg.
p
I
i
BINDING LIST OEC 1 !S 1943
to
CO
U
0)
a
ü
•H
CD
Xi
o
CQ
-P
<D
(0
© •
0) o
^ ^ b
OH®
•.'S *
CQ 1-5 ÜO
+> 11
•H d
cd to
CO
University of Toronto
Library
DO NOT
REMOVE
THE
CARD
FROM
THIS
POCKET